Στενὴ ὁδὸς καὶ τεθλιμμένη, ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν

Έκθεση ζωγραφικής του Χρήστου Μποκόρου, «Τα στοιχειώδη», Μουσείο Μπενάκη (κτίριο οδού Πειραιώς), έως τις 26 Ιανουαρίου Τὴ συγγένεια ἀλλὰ καὶ τὴν ἀνταγωνιστικότητα ποίησης καὶ ζωγραφικῆς ἐπεσήμανε ὁ ἐπιγραμματοποιὸς Σιμωνίδης ὁ Κεῖος στὸν μνημειώδη ἀφορισμό του: Ἡ ποίηση εἶναι ζωγραφιὰ φθεγγομένη καὶ ἡ ζωγραφιὰ ποίηση σιγώσα. Στὴν ἐποχή του ἀκόμη ὅλοι ὅσοι δούλευαν τὸν στίχο ἢ τὸ μάρμαρο ἢ τὸν πηλὸ ἀποκαλοῦνταν συλλήβδην ποιηταί. Ἔτσι ἡ ἐπιγραφὴ σὲ ἕνα ἀγγεῖο ἢ στὸ βάθρο ἑνὸς ἀνδριάντα ποιητὴς σοφὸς σὺν τὸ ὄνομα τοῦ δημιουργοῦ σήμαινε ἁπλῶς «καλὸς τεχνίτης». Κατὰ κανόνα τὰ κινήματα, οἱ τεχνοτροπίες καὶ οἱ πειραματισμοὶ τῆς νεωτερικότητας ἀναστατώνουν πρῶτα τὸν εὐπρόσβλητο χῶρο τῶν εἰκαστικῶν τεχνῶν, καὶ ἂν τυχὸν ἑδραιωθοῦν καὶ ἐπιβάλουν τοὺς κανόνες τους, ἐφορμοῦν ἀκάθεκτοι καὶ στὸν χῶρο τῆς λογοτεχνίας, ποὺ εἶναι πάντοτε πιὸ συντηρητικὸς καὶ λιγότερο ἀνεκτικὸς στοὺς νεωτερισμούς. Ποτὲ βέβαια ἡ κατάκτηση δὲν εἶναι ὁλοκληρωτική. Ἑστίες ἀντιστάσεως παραμένουν καὶ ἀγωνίζονται νὰ ἐπανακτήσουν τὸ χαμένο ἔδαφος. Ἔτσι ἐπὶ παραδείγματι στὴν ποίηση, ὅπου τὸ δεσμευτικὸ μέτρο καὶ οἱ αὐστηρὲς στροφικὲς μορφὲς γιὰ ἕνα διάστημα εἶχαν σχεδόν ὀβελισθεῖ, στὸ τέλος ἐπικράτησε ἡ συνύπαρξη. Ἡ περίπτωση τοῦ Γ. Σεφέρη εἶναι ἐνδεικτική. Στὴ ζωγραφικὴ πάλι ἡ Νέα Ἀντικειμενικότητα (Neue Sachlichkeit) ἀντιδρώντας στὶς ἀκρότητες τοῦ κεντροευρωπαϊκοῦ Ἐξπρεσσιονισμοῦ ἀπεικόνισε τὴν πραγματικότητα μὲ τρόπο λεπτομερειακὸ καὶ ἄκρως ρεαλιστικό. Στὸν Ἀφηρημένο Ἐξπρεσσιονισμὸ τοῦ «χρωματικοῦ πεδίου» ποὺ εὐνοοῦσε τὸν ἀχαλίνωτο αὐθορμητισμὸ ἀντέδρασε ἡ ἑτερόκλητος πληθὺς τῶν Νεορεαλιστών. Δὲν εἶναι ἀσφαλῶς τυχαῖο πὼς μεγάλοι ζωγράφοι τῆς ἐποχῆς μας, ὅπως ὁ Λούσιαν Φρόυντ, εἶναι ἀναπαραστατικοί. Τὸ τρικυμιῶδες πέλαγος τῆς τέχνης παραμένει εὐτυχῶς Εὐρίπου εὐμεταβολώτερον: ἡ ἄμπωτις διαδέχεται τὴν πλημμυρίδα καὶ τανάπαλιν. Ὑπάρχουν ὡστόσο καὶ οἱ λίγο ἐκλεκτοὶ ποὺ ἀποδεχόμενοι τὴν παραίνεση τοῦ Παύλου πάντα δὲ δοκιμάζετε, τὸ καλὸν κατέχετε (Α´ Θεσ. 5, 21) ἔχουν τὸ κουράγιο νὰ ὑπηρετοῦν ταυτόχρονα δυὸ δύστροπους ἀφεντάδες, τὴν παράδοση, νοούμενη ὡς παραστατικότητα, καὶ τὴν νεωτερικότητα στὶς ποικίλες μορφές της. Σὲ αὐτὴν τὴν χορεία συγκαταριθμεῖται καὶ ὁ Χρῆστος Μποκόρος, ἕνας γαλήνιος καὶ χαμηλῶν τόνων τεχνίτης παλαιᾶς κοπῆς, ποὺ ὅμως γνωρίζει νὰ ἐνσωματώνει ἀνεπαισθήτως στὸ Ἀπόκρυφο τῆς τέχνης του στοιχεῖα τοῦ πιὸ ἀνατρεπτικοῦ μοντερνισμοῦ. Οἱ σανίδες ἀπὸ ὀρεινὲς γέφυρες (ἂς αναλογιστοῦμε: πόσοι τσομπαναραῖοι μὲ τὰ γουρουνοτσάρουχά τους καὶ τὰ κοπάδια τους, πόσοι ἀντάρτες μὲ τὶς βιδόπροκες στὰ ἄρβυλα καὶ τὰ μουλάρια τους, πόσοι στρατιῶτες μὲ τὰ ὀχήματα καὶ τὰ κανόνια τους διάβηκαν πάνω ἀπὸ αὐτές!) θὰ μποροῦσαν νὰ θεωρηθοῦν ὡς «εὑρεθέντα ἀντικείμενα», objets trouvés, ὅπως εἶναι ὁ διεθνὴς ὅρος. Οἱ ἀρχαῖοι θὰ τὰ ἀποκαλοῦσαν καὶ αὐτὰ ῞Ερμαια, ἀναπάντεχα δῶρα τοῦ ἐνόδιου Ἑρμῆ. Ἡ ὑλικὴ βάση λοιπόν, ἡ τραχιὰ ἐπιφάνεια πάνω στὴν ὁποία ἁπλώνει τὴ σύνθεσή του ὁ ζωγράφος ἀνήκει στὴν ἐπικράτεια τοῦ μοντερνισμοῦ. Καὶ γυμνὴ ἐντούτοις ἂν ἀπέμενε ἡ σανίδα, θὰ μποροῦσε μὲ μία ἐλάχιστη ἐπέμβαση νὰ ὑψωθεῖ σὲ ἔργο τέχνης (τὰ διαβεβοημένα ready made τοῦ Ντυσὰν) ἐπειδὴ ἀκριβῶς ἡ λέξη καὶ τὸ λατινογενὲς συνώνυμό της (τάβλα) διαθέτει πλοῦτο ἀπὸ παρασημασίες, ἀπὸ συνυποδηλώσεις καὶ συμβολισμούς. «Σανίδα σωτηρίας» ἐπὶ παραδείγματι – αὐτὴν δὲν ἀναζητᾶ ἡ Ἑλλὰς σύμπασα; Μὲ «βρεμένη σανίδα» δὲν μᾶς ἀπειλοῦν οἱ δανειστές; «Ταβλόπιστους» δὲν μᾶς ἀποκαλοῦσαν ὡς λάτρεις τῶν εἰκόνων οἱ Τοῦρκοι; Τάβλα δὲν εἶναι τὸ τραπέζι τῆς χαρᾶς; – «Αὐγερινὸς θὲ νὰ γενῶ νὰ μπῶ στὴν κάμαρά σου, νὰ δῶ τὴν τάβλα ποὺ δειπνᾶς, τὴν κλίνη ὅπου κοιμᾶσαι κ.λπ.». Τάβλα, τέλος, ἀποκαλεῖται καὶ τὸ πρόχειρο νεκροκρέβατο. Μοιρολογᾶται ἡ μάνα τοῦ λήσταρχου καὶ ἀγωνιστῆ τῆς λευτεριᾶς Σήφη Λιάπη ἀπὸ τὰ Σφακιά: «ἕξε ὑγιοὺς ἐγέννησα καὶ τς᾽ ἕξε ἀντρειωμένους καὶ τσ᾽ ἕξε μοῦ τσῆ φέρανε στὴν τάβλα ξαπλωμένους!». Σκώπτει ἡ ἀρχαία παροιμία τοὺς Λυδοὺς καὶ μαζί τους καὶ ὅλους τοὺς ἄλλους, ποὺ αὐτοβούλως ἐμπλέκονται σὲ δυσκολίες: «Δὲν εἶχε μέριμνες ὁ Λυδός, ἀλλὰ βγῆκε ἔξω ἀπὸ τὸ σπίτι του καὶ ἀγόρασε». Ὁ ἀπαιτητικὸς καλλιτέχνης θέτει ὁ ἴδιος κανόνες ἄτεγκτους καὶ τοὺς τηρεῖ ἢ ἐπιλέγει θέματα καὶ ὑλικὰ δυσήνια. Ἂν εἶναι ποιητής, θὰ διαλέξει τὸ σονέτο ἢ τὸ ἐπίγραμμα γιὰ νὰ ἐκφρασθεῖ. Ἂν εἶναι πεζογράφος τὸ μινιμαλιστικὸ διήγημα, ἂν εἶναι εἰκαστικὸς τὸ ὀρθογώνιο παραλληλόγραμμο μὲ τὶς πολὺ στενὲς πλευρὲς ὁριζοντιωμένο, ποὺ σὲ ἀντίθεση μὲ τὸ ὄρθιο παρουσιάζει δυσχέρειες στὴν ἀπεικόνιση τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος, καθὼς προσφέρεται γιὰ τὴν ἀναπαράσταση ἀνακεκλιμένων συμποτῶν καὶ τῶν ὀλβίων ἐκείνων ποὺ ἀγάλλονται παραδομένοι στὶς ἀγκάλες τοῦ Ὕπνου καὶ τοῦ δίδυμού του Ἀδελφοῦ. Καὶ σὲ αὐτὲς τὶς περιπτώσεις βεβαίως χρειάζεται μαστοριά. Εὐτυχῶς ὑπάρχει τὸ μέγα πρότυπο καὶ μὲ αὐτὸ νομίζω ἀνθαμιλλᾶται ὁ Χρῆστος Μποκόρος. Πρόκειται, ὅπως εὔκολα εἰκάζεται, γιὰ τὸ ἀριστούργημα τοῦ Χὰνς Χολμπάιν τοῦ Νεώτερου, Ὁ Χριστὸς στὸν Τάφο, ποὺ ἔχει διαστάσεις 30,5 x 200 ἑκ. Τὸ ἔργο αὐτό, ποὺ ὁ ἥρωας τοῦ Ντοστογιέφσκυ ἰσχυρίζεται πὼς ὅποιος τὸ ἀντικρίσει κινδυνεύει νὰ χάσει τὴν πίστη του, παραμένει ἐμβληματικὸ καὶ γιὰ τὴν ἀπόδοση τῆς ἀκαμψίας τοῦ νεκροῦ (rigor mortis) ἀλλὰ καὶ γιὰ τὴ δεξιοτεχνία μὲ τὴν ὁποία κινήθηκε ἡ ὠμματωμένη χεὶρ τοῦ ζωγράφου μέσα στὴν ἀπελπιστικὴ στενοκοπιά. Ἐπίκαιρο τὸ θέμα Τὰ στοιχειώδη μὲ ἀποκορύφωμα τὴ σύνθεση τῆς «Ταπεινῆς φιλοξενίας», ποὺ στὴν κλασικιστικὴ Ευρώπη ἔχει τὶς ρίζες του στὸν μύθο τοῦ Ὀβίδιου Φιλήμων καὶ Βαυκίς, ἀλλὰ ποὺ στὴν ἑλληνικὴ παράδοση ἀνάγεται στὸν Ὅμηρο καὶ στὸ τρυφερὸ ἐπύλλιο τοῦ Καλλιμάχου, τὴν Ἑκάλη. Ἂς μὴ στερηθοῦμε τὴ χαρὰ νὰ μνημονεύσουμε ἁπλῶς τὰ πράγματα ποὺ συνιστοῦν τῆς «λιγοσύνης τὸ πραγματικὸ μεγαλεῖο». Στὸ πρῶτο μέρος τοῦ τρίπτυχου διακρίνονται: τὸ εὐτελὲς καθρεπτάκι θαμπό, τὸ πράσινο σαπούνι μὲ τὸ ὁποῖο πλυνόμαστε στὸ πλυσταριό, ἡ ἄσπρη πετσέτα μὲ τὸν μαίανδρο. Στὸ μεσαῖο ἡ λιτὴ τάβλα: τὰ κρεμυδάκια γιὰ ὀρεκτικό, ἤδη ἀπὸ τὴν Ἰλιάδα, Λ 629: κρόμυον, ποτῷ ὄψον. Τὰ δύο ποτήρια μὲ τὸ κοκκινέλι, ἡ φασολάδα καλογερίστικη μὲ λίγη πιπεριά, τὸ ψωμί, οἱ ἐλιὲς καὶ τὰ ἐπιδόρπια: δύο ἀπὸ τὰ τέσσερα δίφορα μῆλα τῆς Ἀρετούσας καὶ δύο πορτοκάλια. Στὸ τρίτο τμῆμα ἡ μονὴ κλίνη γιὰ τὸν εὐαγγελικὸ ξένο: Ἐπείνασα γὰρ καὶ ἐδώκατέ με φαγεῖν, ἐδίψησα καὶ ἐποτίσατέ με, ξένος ἤμην καὶ συνηγάγετέ με (Ματθ. 25, 35). Τὰ ἄλλα ἐπιτεύγματα τοῦ ζωγράφου δὲν χρειάζονται σχολιασμὸ γιατὶ εἶναι καὶ τυφλῷ δῆλα. ῾Ο Χρῆστος Μποκόρος μὲ μόχθο ἡράκλειο, ἀκολουθώντας τὴν προτροπὴ τοῦ Πάουλ Κλέε, δὲν ἀναπαρήγαγε ὁρατὰ πράγματα, ἀλλὰ ἔκανε τὰ πράγματα ὁρατά, στὴν προκειμένη περίπτωση τὰ στοιχειώδη ποὺ ἀνίδεοι καὶ χορτάτοι περιφρονούσαμε ζώντας τὸν συώδη βίο τῆς κατανάλωσης μὲ δανεικά, καὶ (ἂς ἐλπίζουμε) ἀγύριστα.

Στενὴ ὁδὸς καὶ τεθλιμμένη, ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν

Σύνδεση