Η «μακρά ελληνιστική περίοδος»: μία νέα ανάγνωση

Άγγελος Χανιώτης, Η εποχή των κατακτήσεων. Ο ελληνικός κόσμος από τον Αλέξανδρο στον Αδριανό 336 π.Χ. - 138 μ.Χ., Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2021, σελ. 525 Μια καλαίσθητη και πρωτοποριακή στα σημεία ελληνική έκδοση των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης εμπλούτισε το 2021 την επιχώρια ιστοριογραφία σχετικά με τον ρόλο του ελληνικού στοιχείου κατά την Ελληνιστική και τη Ρωμαϊκή περίοδο, και μάλιστα λίγο μετά την αγγλόφωνη έκδοσή της. Από τα τέλη του εικοστού αιώνα η περιήγηση στις ιστορικές περιόδους έχει εναποτεθεί στα λεγόμενα “Companions”, συλλογικούς τόμους, οι οποίοι, εκτός από την αφήγηση των κύριων γεγονότων, αναπτύσσουν θεματικά και με λεπτομερή βιβλιογραφία κομβικούς τομείς για την κατανόηση μιας εποχής, όπως θεσμούς, ιστορικά υποκείμενα συλλογικά και ατομικά, φαινόμενα, τάσεις, ζητήματα τέχνης και πολιτισμού. Δύο τέτοιου είδους εγχειρίδια - «συνοδοιπόροι» των θιασωτών της ελληνιστικής εποχής συνέπτυξαν εντυπωσιακά το απαιτούμενο διάστημα για τη μύηση των αναγνωστών στο πνεύμα και στην προβληματική της ήδη στις αρχές του 21ου αιώνα[1]. Ωστόσο, το ότι οι περιπέτειες των Ελλήνων στην Ανατολή αναγνωρίζονται ως ένα από τα πιο συναρπαστικά μυθιστορήματα της ανθρώπινης ιστορίας[2] υπογραμμίζει την ανάγκη και στη σύγχρονη εποχή για ένα ενιαίο γλαφυρό αφήγημα που να συνθέτει τα γεγονότα και τα φαινόμενα συχνά χωρίς να ακουμπά σε αρχαία αφηγηματικά κείμενα (θυμίζουμε το ογδονταετές περίπου φιλολογικό κενό ανάμεσα στο τέλος της αφήγησης του Σικελιώτη ιστορικού Διοδώρου, το 301 π.Χ., και στην έναρξη της ιστορίας του Ελλαδίτη, από την αρκαδική Μεγαλόπολη, Πολυβίου το 220 π.Χ. περίπου), και να αναπτύσσει την πολυπλοκότητα της ελληνιστικής εποχής χωρίς να υποβαθμίζει την ιστορική διαδρομή των εμπλεκόμενων περιοχών. Το γάντι στην πρόκληση αυτή σηκώνει επιδέξια ο Άγγελος Χανιώτης: υπερπληρώντας τις αρχικές προθέσεις των εξειδικευμένων θιασωτών της ελληνιστικής εποχής και τις προσδοκίες των θαυμαστών της, η μονογραφία Η εποχή των κατακτήσεων προσφέρει ένα ουσιαστικό επικό αφήγημα που δεν περιγράφει μόνο τα τεκταινόμενα από τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 323 π.Χ. μέχρι το 31 π.Χ., όπως ίσως θα περίμενε κανείς, αλλά συζητά και τον μακρόπνοο αντίκτυπο των μεταβολών που επέφερε η εγκατάσταση του ελληνικού στοιχείου στην Ανατολή μέσα σε αυτό το διάστημα, και που τις αφουγκράζεται από την έναρξη της πανελλήνιας μικρασιατικής εκστρατείας των Ελλήνων με ηγεμόνα τον Αλέξανδρο Γ΄ μέχρι το Πανελλήνιο συνέδριο στην εποχή του ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού. Με άλλα λόγια, τονίζει ότι η ελληνική παρουσία στην Ανατολή δεν ήταν παροδική, αλλά ότι είχε μακρά διάρκεια και μακρόπνοες συνέπειες. Η συζήτηση μέσα σε αυτό το πλαίσιο εισάγει αρκετές καινοτομίες, όχι χωρίς αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τη συγκεκριμένη εποχή, όπως θα εξηγήσουμε παρακάτω. Καταρχάς, η πραγμάτευση της ιστορίας των περιοχών όπου εγκαταστάθηκε το ελληνικό στοιχείο από τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου μέχρι τον θάνατο του αυτοκράτορα Αδριανού (138 μ.Χ.), θέτει για πρώτη φορά στην ελληνική ιστοριογραφία υπό το ίδιο πρίσμα την ελληνιστική εποχή, που συμβατικά οριοθετείται από τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου μέχρι την υπαγωγή της Πτολεμαϊκής Αιγύπτου στη ρωμαϊκή κυριαρχία (31 π.Χ.), και την πρώιμη αυτοκρατορική εποχή, από την αναγόρευση του Οκταβιανού σε αυτοκράτορα μέχρι τον θάνατο του φιλέλληνα Ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού. Οι δύο ιστορικές περίοδοι συνθέτουν αυτό που ο Χανιώτης αποκαλεί «μακρά ελληνιστική εποχή», στον αντίποδα της συμβατικής «βραχείας ελληνιστικής εποχής» που λήγει το 31 π.Χ. περίπου, στο μέτρο που τα αποτυπώματα της παρουσίας και δράσης του ελληνικού στοιχείου στις επιμέρους περιοχές της Μεσογείου παραμένουν διακριτά τουλάχιστο κατά τους δύο πρώτους αιώνες της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Μαρμάρινο γλυπτό σύμπλεγμα, γνωστό ως «Γαλάτης Λουντοβίζι». Απεικονίζει ένα Γαλάτη που σκοτώνει τη γυναίκα του κι αυτοκτονεί. Αντίγραφο πρωτότυπου συμπλέγματος του ύστερου 3ου π.Χ. αι., 1ος/2ος μ.Χ. αι. Εθνικό Μουσείο Ρώμης. Ο τίτλος «η εποχή των κατακτήσεων» προσδίδει επικό τόνο στο αφήγημα, αν και ο όρος «κατακτήσεις» διευρύνεται πέρα από τη στενά στρατιωτική του σημασία, προκειμένου να συμπεριλάβει και σημαντικά πολιτιστικά επιτεύγματα, όπως στην επιστήμη και στη φιλοσοφία. Αξίζει να σημειωθεί ότι η ελληνική έκδοση δεν αποτελεί απλά την ελληνική μετάφραση του αγγλικού πρωτοτύπου, που κυκλοφόρησε το 2018 από τις εκδόσεις Harvard University Press και μεταφράστηκε σχεδόν αμέσως σε πλειάδα γλωσσών (γερμανικά, ισπανικά, ιταλικά, κινεζικά και ρωσικά). Εμπλουτίστηκε σημαντικά από αναφορές σε βασικά έργα και σε πρόσφατα συγγράμματα, μέσα από τα οποία οι φοιτητές των αρχαιογνωστικών σχολών και κάθε ενδιαφερόμενος μπορούν να αρδεύσουν την παλαιότερη βιβλιογραφία. Αναντίρρητα το βάρος εναπόκειται στην ανάγνωση του κυρίως κειμένου, με αποτέλεσμα οι σημειώσεις να τίθενται στο τέλος της αφήγησης. Την ιδιαίτερη αυτή φροντίδα του συγγραφέα για το νεοελληνικό νεανικό κοινό αποπνέουν τα συστηματικά σχόλια, προκειμένου να αφαιρεθεί το αρνητικό πρόσημο από την διαβόητη για το ελληνικό ακροατήριο «ρωμαιοκρατία». Τα δεκαέξι κεφάλαια του κυρίως κειμένου κατανέμονται με μεγάλη περίσκεψη ισόρροπα ανάμεσα στον ελληνιστικό και τον ρωμαϊκό κόσμο: το αφηγηματικό πρώτο μέρος για την ελληνιστική περίοδο, που αναπτύσσεται σε τέσσερα κεφάλαια, αναλύει τα τεκταινόμενα στα μεγάλα ελληνιστικά βασίλεια κατά τον 3ο π.Χ. αιώνα. Την εικόνα συμπληρώνουν δύο κεφάλαια που αναλύουν τους νέους θεσμούς της εποχής, τους βασιλείς και τη βασιλεία, και τα οποία επισημαίνουν τις μεταβολές που υπέστησαν οι υπάρχοντες θεσμοί, οι πόλεις και οι ομοσπονδίες πόλεων, προκειμένου να ενταχθούν στο νέο, ρωμαϊκό περιβάλλον. Με ευαισθησία παρατηρεί ο συγγραφέας, για παράδειγμα, την αντίφαση ανάμεσα στη διακήρυξη των πόλεων για λαϊκή κυριαρχία και τη μονοπώληση κεντρικών αξιωμάτων από συγκεκριμένες οικογένειες της ελίτ· στελέχη της οποίας συνήθως αναλάμβαναν χορηγίες για την εξυπηρέτηση των οικονομικών των πόλεων, αναβαθμίζοντας το κύρος τους στην πολιτική ζωή των πόλεων και τιμώμενοι ως ευεργέτες. Τα κεφάλαια 7-10 περιγράφουν τα ιστορικά γεγονότα από την εμφάνιση της Ρώμης στο προσκήνιο και τη συμπλοκή ρωμαϊκής και ελληνιστικής πραγματικότητας από το 220 π.Χ. περίπου μέχρι το 30 π.Χ.: οι ρωμαϊκές κατακτήσεις στη Βαλκανική χερσόνησο και στη Μικρά Ασία, η σταδιακή πτώση των ελληνιστικών κρατών και η επικράτηση της Ρώμης στην Ανατολή και στην Αίγυπτο προετοιμάζουν το έδαφος για την περιγραφή στο ενδέκατο κεφάλαιο της σταδιακής υπαγωγής των δύο τελευταίων στον ρωμαϊκό διοικητικό μηχανισμό μέχρι την εποχή του αυτοκράτορα Αδριανού. Μέσα στο νέο αυτό πλαίσιο περιγράφονται οι νέοι αμιγώς ρωμαϊκοί αυτοκρατορικοί θεσμοί στο κεφάλαιο 12: ο αυτοκράτορας και η ρωμαϊκή επαρχιακή διοίκηση διαμορφώνουν το καινούργιο περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργούν οι παλαιές και οι νεώτερες πόλεις. Ο συνδυασμός παλαιών και νέων θεσμών αναδιαμορφώνει τις υφιστάμενες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές συνθήκες· αυτές περιγράφονται σε δύο χωριστά κεφάλαια, με κύριο συνεκτικό μεταξύ τους άξονα την κοινωνία. Στο προτελευταίο κεφάλαιο περιγράφονται θρησκευτικές καινοτομίες, όπως η ευρεία διάδοση τοπικών λατρειών στα πλαίσια του κοσμοπολίτικου πνεύματος, η επίδραση των μονοθεϊστικών και μυστηριακών λατρειών, η υπέρβαση των τοπικών λατρειών για χάρη του μεγαθεϊσμού, όρου που εισηγήθηκε και καθιέρωσε στην έρευνα ο ίδιος ο συγγραφέας. Στο καταληκτικό κείμενο διατυπώνονται σκέψεις για τον παγκοσμιοποιημένο κόσμο της βραχείας και της μακράς ελληνιστικής εποχής, και ασκείται κριτική στη θεωρία για τον κανόνα των «έξι βαθμών διαχωρισμού» μεταξύ των πολιτικών υποκειμένων, που εφαρμόζει η θεωρία κοινωνικών δικτύων για τον προσδιορισμό της δυνατότητας μεταξύ τους επικοινωνίας. Το κείμενο συνοδεύουν οκτώ ασπρόμαυροι χάρτες που δίνουν το στίγμα των επιμέρους περιοχών στις οποίες επικεντρώνεται η αφήγηση· αν εξαιρέσουμε όμως ορισμένους (αρ. 2, 4, 6-8), στον τίτλο των οποίων αναφέρεται κάποιο ιστορικό γεγονός που μας επιτρέπει να τους χρονολογήσουμε, όπως η εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου ή η εκστρατεία του Πύρρου στη Νότια Ιταλία και τη Σικελία, η απουσία χρονολογικών ορίων στους υπόλοιπους χάρτες δεν διευκολύνει τον αδαή αναγνώστη. Ομοίως εντύπωση προκαλεί η απουσία χωριστού χάρτη για το μακροβιότερο ελληνιστικό βασίλειο, αυτό της Πτολεμαϊκής Αιγύπτου, στο οποίο έχει αφιερωθεί το τέταρτο κεφάλαιο, σε αντιδιαστολή προς το Σελευκιδικό βασίλειο, που αναφέρεται μόνο στην τελευταία φάση της αποσύνθεσης και υπαγωγής του στη Ρώμη. Τον συγχρονισμό στα γεγονότα μεταξύ των επιμέρους περιοχών που εμπλέκονται σε διαφορετικά σημεία στο συνολικό αφήγημα ρυθμίζει ο δεκασέλιδος χρονολογικός πίνακας, που προτάσσεται στο σώμα του κειμένου (σελ. xxxi-xl). Οι καινοτομίες του κυρίως κειμένου εντοπίζονται από πολύ νωρίς, αμφισβητώντας αρκετές παραδεδομένες προσεγγίσεις στην ελληνιστική ιστορία. Καταρχάς ανακινούνται σημαντικά ζητήματα περιοδολόγησης: για παράδειγμα, η υπαγωγή της Πτολεμαϊκής Αιγύπτου στη Ρωμαϊκή κυριαρχία μετά τη ναυμαχία στο Άκτιο το 31 π.Χ. ως χρονικό όριο για τη λήξη της ελληνιστικής περιόδου σχετικοποιείται, αν επικεντρωθεί κανείς στην ιστορική διαδρομή του ελληνικού στοιχείου στις περιοχές όπου αυτό εγκαταστάθηκε και εξελίχθηκε συνακόλουθα προς την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Με αυτό το κριτήριο ο συγγραφέας επεκτείνει την εμβέλεια του βιβλίου μέχρι την εποχή του αυτοκράτορα Αδριανού, στον 2ο μ.Χ. αιώνα, εισηγούμενος τον όρο «μακρά ελληνιστική περίοδος», προφανώς σε αντιδιαστολή προς τη συμβατική «βραχεία ελληνιστική περίοδο» μέχρι το 31 π.Χ. Με τον τρόπο αυτόν αίρει την αυστηρή οριοθέτηση ιστορικών περιόδων με γνώμονα τα στρατιωτικά γεγονότα, αλλά αναζητά, και συμπεριλαμβάνει στο αφήγημά του, τις μακρόπνοες οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές τους προεκτάσεις και επιχειρεί να τις εντάξει στο κείμενο. Η ενιαία διάσταση της συγκεκριμένης περιόδου προϋπήρχε σε μελέτες όπως, για παράδειγμα, σε αυτή του Α. Η. Μ. Jones, The Greek City from Alexander to Justinian (Clarendon Press, Οξφόρδη 1940). Για πρώτη όμως φορά ανακινείται το ζήτημα της ενιαίας υπόστασης του ελληνικού πολιτισμού σε όλη αυτή την περίοδο, και που, για τα δεδομένα της ρωμαϊκής ιστορίας, εκχωρείται τόσο απροκάλυπτα το προβάδισμα στην ελληνιστική έναντι της ρωμαϊκής εποχής. Θα μπορούσε κανείς να μετατοπίσει το καταληκτικό χρονικό όριο και αργότερα, λ.χ. μέχρι το τέλος της δυναστείας των Σεβήρων (235 μ.Χ.), ο συγγραφέας όμως εξηγεί τους λόγους για τους οποίους εξέλαβε ως ορόσημο της αφήγησης τη συγκρότηση από τον αυτοκράτορα Αδριανό του Πανελλήνιου, μίας ομοσπονδίας ελληνικών πόλεων με έδρα την Αθήνα, που επέτρεπε την ισότιμη εκπροσώπηση των ελληνικών πόλεων και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ιστορία της Ρωμαϊκής Ελλάδας. Εξίσου σημαντική καινοτομία αποτελεί η πλούσια διαστρωμάτωση (layering) του κειμένου και η αναγνωσιμότητά του σε πολλαπλά επίπεδα· καθώς επίσης και η διάνθισή του όχι μόνο με αποσπάσματα «φωνών» από την αρχαιότητα, δηλαδή κειμένων, επιγραφών και με πλούσιο φωτογραφικό υλικό από τέχνεργα της εποχής, που διευκολύνουν (για τους διδάσκοντες) τον συνδυασμό της ανάγνωσης ενός τέτοιου βιβλίου με τη μελέτη των αντίστοιχων αρχαίων πηγών, αλλά και με καβάφεια ποιήματα που επιτρέπουν τη βαθύτερη και ουσιαστικότερη κατανόηση του πνεύματος της εποχής από τον αναγνώστη. Η αφήγηση επενδύεται με συνήθως εύστοχους παραλληλισμούς με σύγχρονα τεκταινόμενα, με αναφορές σε φιλοσοφικά και άλλα κείμενα τα οποία διευκολύνουν την κατανόηση των φαινομένων που περιγράφονται, χωρίς να επικαλείται περίπλοκες ανθρωπολογικές ή κοινωνιολογικές θεωρίες, προκειμένου να προσελκύσει, να εμπλέξει και να συναρπάσει τον αναγνώστη. Η ευρυγώνια ματιά ενός κοσμοπολίτη αφηγητή διασφαλίζει την ενιαία αφήγηση της ελληνιστικής και της ρωμαϊκής εποχής, σε διαρκή διάδραση με τον αναγνώστη. Πρωτοποριακή για τη σύγχρονη ιστοριογραφία μπορεί να θεωρηθεί η ιεραρχική, όχι μόνο χρονολογική, πρόταξη της πρώτης σε σχέση με τη δεύτερη, κάτι που ίσως αποκλίνει από –και ενδεχομένως ξενίζει– τις παραδοσιακές ευρωπαϊκές προσεγγίσεις των μελετητών, που δίνουν το προβάδισμα στη ρωμαϊκή ιστορία. Εξίσου καινοτόμος μπορεί να θεωρηθεί η άρση των στρατιωτικών γεγονότων ως οροσήμων για την έναρξη και το τέλος της ελληνιστικής εποχής, και η διεύρυνση του όρου «κατακτήσεις», προκειμένου να συμπεριλάβει εκτός από τις στρατιωτικές και τις επιστημονικές, κοινωνικές και πολιτιστικές, μεταβάλλοντας την ουσία του νοήματος που φέρει ο (ψευδο)επικός τίτλος του βιβλίου. Ιδιαίτερα θετική ωστόσο είναι η φρέσκια αντίληψη για τα πράγματα, η επίκληση της γλώσσας των νέων και του συναισθήματος, προκειμένου να εμπλέξει τους αναγνώστες βιωματικά και ουσιαστικά στα τεκταινόμενα μιας συναρπαστικής εποχής. Το κείμενο χαρακτηρίζει το βαθύ και οξύ αρχαιογνωστικό γλωσσικό αισθητήριο του συγγραφέα, που διαφαίνεται, για παράδειγμα, στην ανάλυση των τοπωνυμίων και των κύριων ονομάτων στις σελίδες 20-21, η γλαφυρότητα και η ευαισθησία με την οποία προσεγγίζονται και αναλύονται οι ιδιαιτερότητες και τα φαινόμενα της ελληνιστικής και της ρωμαϊκής εποχής, η αξιοποίηση σύγχρονου κινηματογραφικού και τηλεοπτικού υλικού (π.χ. Monty Python ή Game of Thrones) για την εναργέστερη παρουσίαση των ελληνιστικών τεκταινομένων. Αναπόφευκτες είναι ορισμένες παραλείψεις, προκειμένου να εξασφαλιστεί η οικονομία του κειμένου: για παράδειγμα, από την ανάλυση του 3ου π.Χ. αιώνα στα πρώτα τέσσερα κεφάλαια απουσιάζει εκτενής αναφορά στις δομές και την οργάνωση του Σελευκιδικού βασιλείου, η εξέλιξη του οποίου αναλύεται μόνο σε σχέση με τις επικές συγκρούσεις του με το Πτολεμαϊκό βασίλειο της Αιγύπτου. Η έμφαση εξάλλου τείνει να δίδεται περισσότερο στις πόλεις και στη λειτουργία τους παρά στα βασίλεια και στις δομές τους. Αναφορικά προς την τεκμηρίωση του κειμένου και το φωτογραφικό και εικαστικό υλικό που το εμπλουτίζει, οι χάρτες που τεκμηριώνουν μία τόσο φρέσκια προσέγγιση της ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής θα μπορούσαν να βελτιωθούν σε μια επόμενη έκδοση, και ενδεχομένως να παρέχονται και σε ηλεκτρονική μορφή: οι τελευταίοι, ασπρόμαυροι και αρκετά σχηματικοί, ελκύουν πολύ λιγότερο από ό,τι το κείμενο, ενώ το ότι στην πλειονότητά τους δεν φέρουν ειδικότερες χρονολογικές ή άλλες ενδείξεις δεν ανταποκρίνεται στην υπάρχουσα παράδοση του ελληνικού κοινού. Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας. Χαρακτικό του Φίλιπς Γκάλε βασισμένο σε σχέδιο του Μάαρτεν φαν Χέεμσκερκ, 1572. Βρετανικό Μουσείο. Αν στραφούμε στο αναγνωστικό κοινό του βιβλίου, το αγγλόφωνο κοινό που αγκάλιασε την αρχική δημοσίευση του κειμένου οπωσδήποτε ωφελήθηκε από την σύζευξη της ελληνιστικής με τη ρωμαϊκή εποχή και την απόδοσή τους σε μία ενιαία προσέγγιση αλλά με πρωτοκαθεδρία της πρώτης. Ο συγγραφέας οικοδομεί γέφυρες με τα τεκταινόμενα στην απέναντι Ιταλική χερσόνησο και την ακόμα πιο μακρινή Ιβηρική, που σταδιακά ενσωματώθηκαν στο σύνολο αφήγημα της ιστορίας της αρχαίας Μεσογείου. Πρωτοποριακή είναι εξάλλου η παρουσίαση της δράσης του ελληνικού στοιχείου στην Ανατολή, και η διεύρυνση της «βραχείας ελληνιστικής περιόδου» στην «μακρά ελληνιστική περίοδο» με γνώμονα αυτό το κριτήριο, ενώ οπωσδήποτε επωφελείται κανείς από το οξύ γλωσσικό αισθητήριο και τις οξυδερκείς παρατηρήσεις του συγγραφέα προκειμένου να συλλάβει το πνεύμα της ελληνιστικής εποχής. Η ιδιαίτερη φροντίδα και επιμέλεια του ελληνικού κειμένου προδίδει το ειδικό βάρος που προσλαμβάνει το ελληνικό ακροατήριο στην αντίληψη του συγγραφέα. Οι ελληνόφωνοι αναγνώστες όμως έχουν να επωφεληθούν και από άλλα στοιχεία αυτού του κειμένου: η πρόταξη του διευρυμένου ελληνιστικού σε σχέση με τον ρωμαϊκό κόσμο οπωσδήποτε θα έχει ευνοϊκή υποδοχή, ενώ η διεύρυνση του όρου «κατακτήσεις» επίσης συνιστά μια αξιοπρόσεχτη καινοτομία. Τη μεγάλη ωστόσο επιτυχία αυτής της μονογραφίας εντοπίζουμε στη συμπλοκή ελληνιστικής και ρωμαϊκής ιστορίας, και ιδίως στην αφαίρεση του αρνητικού προσήμου από τον a priori βεβαρημένο όρο «ρωμαιοκρατία» για τον προσδιορισμό της ρωμαϊκής περιόδου στην Ελλάδα: επί χρόνια η τελευταία στον ελλαδικό χώρο αντιμετωπιζόταν ως μία περίοδος εφάμιλλη της οθωμανικής, ως μία περίοδος παρακμής και εκφυλισμού. Ανατρέποντας αυτό το στερεότυπο, η συμπερίληψη της ρωμαϊκής περιόδου στην «μακρά ελληνιστική περίοδο», όπως δηλώνεται άλλωστε από τον τίτλο «εποχή των κατακτήσεων», ο Χανιώτης αποκαθιστά τη βαρύτητα στη διαμόρφωση του βαλκανικού και μικρασιατικού χώρου που κατείχαν οι εξελίξεις της ρωμαϊκής εποχής. Η ιδιαίτερή του φροντίδα για αυτό ακριβώς το σημείο αποκτά ειδικό βάρος για το ελληνόφωνο κοινό: ανασκευάζοντας μια βαθιά επιστημονική προκατάληψη με πολύ μεγάλο φορτίο και παρελθόν, επανασυνδέει επιδέξια την ελληνική με την ευρωπαϊκή ιστορία. Το στοιχείο αυτό ίσως υποδεικνύει ότι, μολονότι το αρχικό κείμενο είναι γραμμένο στην αγγλική γλώσσα, οι υπόρρητες συνδηλώσεις του εμφορούνται από την προσπάθεια να αποκατασταθούν προκαταλήψεις της ελληνικής ιστοριογραφίας. Αν υποθέσουμε ότι η πρόταξη της ελληνιστικής σε σχέση με τη ρωμαϊκή περίοδο ξενίζει τους ξένους ομότεχνους για τους οποίους η ρωμαϊκή ιστορία είναι από καιρό αναγνωρισμένη ως ειδικό κομβικό κεφάλαιο, για το ελληνικό κοινό η συγκεκριμένη προσέγγιση είναι αναμφίβολα θεραπευτική και περισσότερο από ευπρόσδεκτη. Υπ’ αυτό το πρίσμα, μπορεί κανείς να αντιληφθεί ότι, μετά από τις πολυδαίδαλες μεταφραστικές του διαδρομές, στην ελληνική του εκδοχή το αρχικό αγγλικό κείμενο βρίσκει τη δική του Ιθάκη. Και με αυτή την ιδιότητα θεωρώ ότι θα αναγνωστεί και θα μυήσει γενιές φοιτητών και άλλων ευήκοων αναγνωστών για τα επόμενα πολλά χρόνια, αναδιαπαιδαγωγώντας το ελληνικό ευνοϊκά διακείμενο κοινό. Εύλογα ο συγγραφέας αφιερώνει την ελληνική εκδοχή της μονογραφίας του στην Αλκμήνη Σταυρίδη, την ειδικευμένη στη ρωμαϊκή τέχνη αρχαιολόγο που τον μύησε σε αυτή τη σκοτεινή για τα τότε ελληνικά ιστορικά δεδομένα περίοδο, και επιχειρεί να αναδομήσει αυτή την εποχή επάνω στο δυναμικά εξελισσόμενο ελληνιστικό της υπόστρωμα. Εύλογα και εμείς υποδεχόμαστε τη νέα αυτή έκδοση των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης ως αναμφίβολο ορόσημο για την καλλιέργεια των ελληνιστικών και ρωμαϊκών σπουδών στην Ελλάδα. [1] Andrew Erskine (ed.), A Companion to the Hellenistic World, Blackwell, Λονδίνο 2003· Glenn Richard Bugh (ed.), The Cambridge Companion to the Hellenistic World, Cambridge University Press, 2006. [2] Peter Thonemann, The Hellenistic Age: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2018, σ. 8-9.

Η «μακρά ελληνιστική περίοδος»: μία νέα ανάγνωση

Σύνδεση