Απρόβλεπτα αυταρχικά καθεστώτα, Ανασφαλείς δημοκρατίες

1. [Το καμουφλάζ των αυταρχικών ηγετών - O Πούτιν και η μετανεωτερική τεχνολογία της εξουσίας] Η κυριαρχία του Πούτιν στη Ρωσία αποτελεί μια από τις νέες παραλλαγές μετανεωτερικών μορφών αυταρχικής λαϊκιστικής κυριαρχίας το ίδιο όπως εκείνη του Σι Τζινπίνγκ στην Κίνα, του Λουκασένκο στην Λευκορωσία, του Ερντογάν στην Τουρκία ή των Τσάβες/Μαδούρο στη Βενεζουέλα[1]. Παρά την φαινομενική ετερογένεια των φαινομένων αυταρχικής κυριαρχίας που απαριθμήσαμε, υπάρχει ωστόσο ένα κοινό σημείο: τα νέα αυταρχικά καθεστώτα δεν έχουν κατά βάση καμιά ιδεολογία, πάντως καμία ομοιογενή ιδεολογία όπως συνέβαινε με την πρώην Σοβιετική Ένωση, η οποία προς τα έξω και προς τα μέσα έδινε έμφαση σε μια αξιόπιστη αυτο-παρουσίαση. Το κοινό τους σημείο βρίσκεται περισσότερο στην τεχνολογία της εξουσίας[2] και την διατήρησή της. Αυτό προσδίδει στα αυταρχικά καθεστώτα μεγάλη ευελιξία και την ικανότητα για μια κυνική και αδίστακτη χρήση της εξουσίας. Η στενή σύνδεση οικονομικής και πολιτικής εξουσίας τους παρέχει τη δυνατότητα να αναπτύξουν μια παρόμοια με την μαφία οικονομική δομή που συνυπάρχει με τμήματα της οικονομίας που είναι διαφορετικά οργανωμένα και εναλλάσσονται ανάμεσα στις μορφές του δημόσιου και του ιδιωτικού. Ο ίδιος ο Πούτιν έχει σωρεύσει μια τεράστια περιουσία που το ύψος της δεν είναι γνωστό. Η διαρκής ταλάντευση ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο, που δεν διαθέτει καμία θεσμική μορφή, επέτρεψε στην Ρωσία να εντάξει στα όργανα του ιδιωτικού οικονομικού δικτύου μια σειρά από δυτικούς πρώην επιφανείς πολιτικούς (όχι μόνον από την Γερμανία) – αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στην περίπτωση του πρώην Γερμανού καγκελάριου Σρέντερ. Μέρος αυτού του καμουφλάζ είναι και η δημιουργία οικονομικών εξαρτήσεων – στην περίπτωση της Ρωσίας η εξάρτηση από το ρωσικό αέριο. Η πολιτική πλευρά αυταρχικών στρατηγικών στοχεύει σε μια περιστασιακή εφαρμογή ανοικτής ή καλυμμένης βίας και την αποσταθεροποίηση του πολιτικού συστήματος άλλων χωρών. Έτσι ο Πούτιν υποδέχθηκε την άνοιξη του 2021 την Μαρί Λεπέν, ενώ ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Λαβρόφ τον πρόεδρο του ακροδεξιού γερμανικού κόμματος «Εναλλακτική για την Γερμανία» (AfD) Τίνο Κρουπάλλα. Στόχος είναι «η αλλαγή μαζί με την οικονομική συναλλαγή»: εδώ και μερικά χρόνια αναπτύσσονται στρατηγικές για τον επηρεασμό των εκλογών στις δυτικές χώρες, που οι δημιουργοί τους όπως επίσης και εκείνοι των κυβερνοεπιθέσεων σε υποδομές εμφανίζονται προς τα έξω «απροσδιόριστοι». Το ίδιο ισχύει και για την πολεμική ή την παρόμοια με αυτήν βία που εναλλάσσεται ανάμεσα στον ανοικτό πόλεμο (Ουκρανία, προσάρτηση της Κριμαίας, πρώην Γεωργία), την απροκάλυπτη υποστήριξη αποσχιστικών δυνάμεων (Ανατολική Ουκρανία), την χρήση ιδιωτικών στρατών (η παραστρατιωτική ομάδα «Βάγκνερ» π.χ. στο Μάλι, αλλά και στη Συρία), την υπονόμευση θεσμών (παλαιότερα στην Ουκρανία). Στην ευελιξία της εφαρμογής βίας εντάσσεται και το γεγονός ότι διεξάγονται επιχειρήσεις με εξαιρετική βιαιότητα (Τσετσενία, Συρία) εκτός της σφαίρας επιρροής της Δύσης. Βασική επιδίωξη του Πούτιν στην Ευρώπη ήταν κυρίως να προκαλέσει διενέξεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σ’ αυτήν την πολιτική ανήκει και η απόκρυψη των ίδιων ιμπεριαλιστικών σκοπών καλυπτόμενη πίσω από ένα αίσθημα απειλής με την επέκταση του ΝΑΤΟ. Αυτό έχει την παράπλευρη επίδραση της απήχησης στην εσωτερική πολιτική των ευρωπαϊκών κρατών («αυτοί που κατανοούν τον Πούτιν»). Οι πολύπλευρες ολέθριες μορφές της ρωσικής πολιτικής, ιδιαίτερα της βίας και των στόχων της, αποτελούσαν για την Ευρώπη –πάντως πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία– ακριβώς λόγω της αμφισημίας τους μια πρόκληση, διότι δημιουργείται ξανά και ξανά η ψευδαίσθηση ότι οι οικονομικές δεσμεύσεις αποτελούν εγγύηση για τον πολιτικό αυτοπεριορισμό της Ρωσίας. Αυτό αποτελεί τη βάση για την αναζήτηση «διπλωματικών λύσεων». Εδώ παραγνωρίσθηκε με μοιραίο τρόπο το γεγονός ότι η οικονομική εξέλιξη της Ρωσίας εξυπηρετούσε περισσότερο ένα μικρό στρώμα ολιγαρχών και ένα εξίσου μικρό μεσαίο στρώμα, όχι όμως την οικονομική ανάπτυξη στην υπηρεσία της μάζας του πληθυσμού: αυτή είναι τόσο φτωχή που αν η Ρωσία ανήκε στην Ε.Ε. θα διαδεχόταν την Βουλγαρία ως το πιο φτωχό κράτος-μέλος. Η επίλυση αυτού του προβλήματος δεν βρίσκεται στα ενδιαφέροντα του Πούτιν. Και αυτό αποτελεί μια από τις μορφές εμφάνισης του μετανεωτερικού αυταρχικού καθεστώτος. (Η Κίνα αποτελεί μια ιδιαίτερη περίπτωση που δεν είναι δυνατόν να πραγματευθούμε εδώ). Η πολιτική είναι πιο σημαντική για τους αυταρχικούς ηγέτες από την οικονομία! Γι’ αυτό και ο Πούτιν πάντα παρατηρούσε ακριβώς ή προκαταβολικά λάμβανε υπόψη του τις αντιδράσεις της Δύσης στις διάφορες μορφές της δικής του βίας. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τον πόλεμο στην Ουκρανία: ωστόσο δεν είχε υπολογίσει ότι η Δύση θα επέβαλε σχετικά αυστηρές κυρώσεις που θα είναι επώδυνες για την Ρωσία. Η Δύση είναι συνυπεύθυνη για τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας, διότι με τη συμπεριφορά της δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι η αντίδρασή της δεν θα είναι τόσο δραματική. Εδώ ο Πούτιν έπεσε έξω στους υπολογισμούς του. Και μόνον η απώλεια περισσότερων από 100 χιλιάδων νέων Ρώσων πολιτών, που χρησιμοποίησαν τον πόλεμο για να διαφύγουν, θα οδηγήσει σε κρίση την ήδη αδύναμη οικονομία. 2. [Ο μετανεωτερικός πολιτισμικός κατακερματισμός της ρωσικής κοινωνίας] Βέβαια δεν θα ήταν πρόσφορες οι μεγάλες ελπίδες για μια Ρωσία χωρίς Πούτιν. Μερικά πράγματα συνηγορούν στο ότι –όπως συμβαίνει κυρίως– η πολιτική μορφή της κυριαρχίας αντιστοιχεί στις πολιτικές και πολιτισμικές σχέσεις. Ο Ου.Κ. Πρόυς δικαιολογημένα επέστησε την προσοχή στην εσωτερική πλευρά της ρωσικής ετοιμότητας για βία[3]. Μια από τις συνέπειες της πολιτικής οκνηρίας της Δύσης απέναντι στον Πούτιν συνίσταται κατά την άποψή μου στο ότι βιβλία όπως το βιβλίο της Σβετλάνα Αλεξέγιεβιτς για την πολιτισμική κατάσταση στη Ρωσία, την απογοήτευση, την απελπισία, τον κυνισμό, αλλά και την επιθετικότητα στον εαυτό και τον Άλλο, οι αντιδυτικές στάσεις (που βρίσκουν επίσης την αντανάκλασή τους στο δικαιικό σύστημα) έχουν μεν διαβαστεί στη Δύση, όμως δεν έχει γίνει καμία σοβαρή συζήτηση σχετικά[4]. Πολύ ενδιαφέρον είναι επίσης ένα άρθρο του Ίλια Πράιζελ για την ποπ κουλτούρα στη Ρωσία, που έχει δημοσιευθεί ήδη το 2000[5], την χρονιά της ανόδου του Πούτιν στην εξουσία, το οποίο παρατηρεί ένα ανησυχητικό μίγμα από ξενοφοβική, αντιδυτική επιθετικότητα και οργή (Heavy Metal), σοβιετική ποπ μαζί με τον θαυμασμό του αγώνα των «Λευκών» κατά των «Κόκκινων» στη ρωσική επανάσταση. Σύμφωνα με δημοσκοπήσεις εκείνης της εποχής, τα 2/3 των Ρώσων «ντρέπονταν για την χώρα τους» (ashamed of their country), ενώ σε άλλη δημοσκόπηση το 84% των ερωτηθέντων λυπούνταν για την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Ταυτόχρονα όμως υπάρχει (ή υπήρχε) στη Μόσχα μια εντυπωσιακή ζωντανή καλλιτεχνική σκηνή. Αυτή η ετερογένεια δείχνει ότι ο λαϊκιστικός αυταρχισμός είναι κάτι άλλο από τον φασισμό. Ένα ενοχλητικό φαινόμενο της ασάφειας είναι η υπηρεσία Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης Telegram, που όλο και περισσότερο εξελίσσεται σε έναν ανταγωνιστή του Facebook. Την υπηρεσία αυτή λειτουργούν νέοι Ρώσοι ειδικοί των νέων τεχνολογιών που έχουν έδρα στο Ντουμπάι. Ηγετικό στέλεχος είναι ένας επιστήμονας Η/Υ, ο Πάβελ Ντούροφ, που θα ανέμενε κανείς περισσότερο να τον συναντήσει στη Σίλικον-Βάλλεϋ. Δηλώνει ότι η υπηρεσία είναι ανεξάρτητη, ωστόσο είναι ενοχλητικό ότι συχνά περνάει πολύς χρόνος μέχρι να μπλοκάρουν παράνομο, κυρίως ακροδεξιό περιεχόμενο. Πάντως αποτελεί πραγματικά την «τέλεια πλατφόρμα για τον σχεδιασμό εξεγέρσεων» (the perfect platform for plotting insurrection). Στην ευρύτητα της άσκησης εξουσίας περιλαμβάνεται μια εγκληματική συνιστώσα απαλλαγμένη εντελώς από δημόσιες μορφές: εχθροί δολοφονούνται, η υποψία της συνδρομής του κρατικού παρασκηνίου αφήνεται να αιωρείται, έτσι ώστε οι εχθροί να γνωρίζουν ακριβώς τι τους περιμένει, ενώ απέναντι στους εκπροσώπους άλλων χωρών υποστηρίζεται ότι τίποτα δεν έχει αποδειχθεί. Από την άνοδο στην εξουσία του Πούτιν ξανάρχισε ο ψυχρός πόλεμος. Μόνον που είναι πιο αδιαφανής από τον παλιό, διότι δεν υπάρχουν πια γεωγραφικά διαχωρισμένα μπλοκ, αλλά οι συγκρούσεις διατρέχουν ένα διάχυτο αλληλοεπικαλυπτόμενο δίκτυο μέσα στον ίδιο χώρο. Οι συγκρούσεις θα μείνουν, και μάλιστα θα ενταθούν, διότι εδώ και καιρό έχει αναδυθεί ένας νέος παίκτης: η Κίνα που από την άνοδο στην εξουσία του Σι Τζινπίνγκ έχει αναπτύξει μια παρόμοια με την ρωσική, όμως κατά πολύ πιο ισχυρή καταστρεπτική στρατηγική. Η ρωσική κοινωνία είχε ήδη πριν από τον πόλεμο αναδείξει μορφές εμφάνισης μιας νέας κατακερματισμένης πολιτικής δημόσιας σφαίρας, η οποία διακρίνεται σαφώς από την φασιστική δημόσια σφαίρα κυρίως με τον συγχρονισμό εντελώς διαφορετικών πολιτισμικών φαινομένων, που διατηρείται μόνον μέσω του καταστρεπτικού της χαρακτήρα. Για παράδειγμα μία απόδειξη για την αδράνεια της εξουσίας απέναντι σε νέες σαδιστικές-διεστραμμένες μορφές έκφρασης προσφέρουν πρόσφατες δηλώσεις ενός δημοσιογράφου των κρατικών μέσων στο δικό του κανάλι – φυσικά στο Telegram: εκεί ανοικτά φαντασιώνονται ότι πρέπει κανείς «να εξοντώσει τους Ουκρανούς όπως τους τυφλοπόντικες»[6]. Στην πλατφόρμα Telegram βρίσκει κανείς μπλογκς της influencer Βερόνικα Στεπάνοβα[7], η οποία αποδίδει στον Πούτιν (επαινετικά) μια αντικοινωνική προσωπικότητα που τον φέρνει σε θέση να βγάζει εκτός λειτουργίας τη συνείδησή του και να παραβιάζει τους νόμους. Ασφαλώς αυτό δεν απευθύνεται στο ευρύ κοινό, όμως παρ’ όλα αυτά σε ένα μέρος του νεανικού κοινού που θεωρείται προφανώς δεκτικό και χρησιμοποιεί Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Στην Κίνα θα αποκάλυπτε κανείς σίγουρα άλλα φαινόμενα του πολιτικού, που όμως αποκλίνουν εξίσου από τις ιδεαλιστικές προβολές μιας «παγκόσμιας δημόσιας σφαίρας». Το ίδιο ισχύει για την Εγγύς και Μέση Ανατολή, όπου στην πρόσληψη της δημόσιας σφαίρας (πριν τον πόλεμο) είναι πιο αισθητός ο προσανατολισμός στην Κίνα και την Ρωσία από ό,τι στις δυτικές χώρες. 3. [To διεθνές δίκαιο στη νέα παγκόσμια τάξη] Γιατί είναι σημαντικό για τους νομικούς; Σ’ αυτό το σύντομο, αλλά και πολεμικό κείμενο –που επιτρέπω στον εαυτό μου λόγω του μικρού του μεγέθους– επιθυμώ να υποστηρίξω, μεταξύ άλλων, ότι πρέπει να ρίξουμε μια πιο προσεκτική ματιά σε μια σειρά από δημόσιες σφαίρες σε διάφορες περιοχές του κόσμου πριν γίνει λόγος για την «παγκόσμια κοινή γνώμη» που απαιτεί τη νομιμοποίηση της «διεθνούς δημόσιας αρχής»[8]. Το πρόβλημα του νομικισμού που εκφράζεται εδώ δεν είναι μόνον ότι υπερεκτιμά την αυτονομία των κανόνων και της λειτουργικής τους ικανότητας, αλλά κυρίως δεν παρατηρεί με ακρίβεια το αντιφατικό, το απρόβλεπτο, το ανυπόφορο στην παγκόσμια αταξία των έννομων σχέσεων –και αυτό αποτελούσε ήδη πάντα ένα πρόβλημα της «νομικής κοσμοαντίληψης»–, αλλά βασίζεται στο ότι θα γίνει όπως απαιτεί «το δίκαιο» – εν ανάγκη και με το να φέρει τον Πούτιν μπροστά σε ένα δικαστήριο! Το δικαστήριο θα ήταν μάλλον ένα Moot Court (εικονικό), ένα δικαστήριο με μόνον ακαδημαϊκή αξία στην Χαϊδελβέργη... Και ακριβώς ως επιστήμονας θα έπρεπε κανείς να προφυλαχθεί από το να προκαλεί μια αντιρωσική μνησικακία. Δεν είναι αυτός ο σκοπός μου. Από αυτό εντέλει με προφύλαξε το βιβλίο της Αλεξέγιεβιτς. Παρόμοια με την ρωσική θα έπρεπε να ήταν και η γερμανική δημόσια σφαίρα ανάμεσα στους δύο παγκοσμίους πολέμους. Ως Γερμανοί δεν έχουμε κανένα λόγο να δείχνουμε υπεροψία. Όμως είναι αναγκαίο να παρατηρήσουμε την αλλαγή της νομικής παγκόσμιας αταξίας, η οποία διαθέτει ασφαλώς κυρίως στη Γερμανία ισχυρά χαρακτηριστικά της ολοκλήρωσης, ακριβώς στην αντίστροφη πλευρά της, δηλαδή τα εξίσου αυξανόμενα χαρακτηριστικά της αποσύνθεσης – και κυρίως να μην προπαγανδίζουμε πάντα τις κλασικές συνταγές: ακόμη περισσότερο δίκαιο. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι περισσότερη γνώση για την ανάπτυξη ενός (διεθνούς) δικαίου της αμφισημίας. Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν αποτελεί ένα ατύχημα από το οποίο θα βγει πιο ισχυρό το διεθνές δίκαιο. Αποτελεί ένα σήμα προειδοποίησης για την κυριαρχία της αταξίας εναντίον της οποίας δεν θα υπάρχει γρήγορα κανένα διαθέσιμο μέσο. Η τωρινή και ακόμη περισσότερο η μελλοντική «παγκόσμια αταξία» θα καθορίζεται περισσότερο από τη σύγκρουση παρά από την εξισορρόπηση των συμφερόντων. Αυτό δεν σημαίνει, για να το επαναλάβουμε, ότι δεν υπάρχει και το τελευταίο και ότι δεν θα έπρεπε κανείς να το υπερασπίζεται. Η μετανεωτερικότητα καθορίζεται από τον συγχρονισμό του ασύγχρονου. Θα έπρεπε να γνωρίζουμε περισσότερα π.χ. για το πώς σκέπτονται Κινέζοι επιστήμονες για το δίκαιο και την πολιτική (και πρώτα φυσικά οι Ρώσοι). Αυτό δεν σημαίνει ότι άλλες περιοχές δεν θα είχαν σημασία, όμως η παγκόσμια τάξη του μέλλοντος θα καθορίζεται κυρίως από την Κίνα, και μάλιστα περισσότερο με την έννοια μιας νέας συγκρουσιακής τάξης παρά μιας «παγκόσμιας κοινής γνώμης». Θα πρέπει να φοβόμαστε ότι η Κίνα θα γίνει ακόμη πιο συγκρουσιακή από ό,τι είναι προφανώς η Ρωσία. Τα τελευταία χρόνια ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι η «διεθνής φιλελεύθερη τάξη» θα καθορίσει τελικά τον κόσμο – λίγο κοινωνική με παραχωρήσεις στον «μετασχηματιστικό συνταγματισμό» του «παγκόσμιου νότου», του οποίου τα ασαφή περιγράμματα σχεδιάζουν οι δυτικοί νομικοί. Και εδώ ισχύει το ότι: το δίκαιο μας επιτρέπει να μην παρατηρούμε ακριβώς… Το δίκαιο γίνεται με έναν νέο τρόπο αυτοαναφορικό και σταθεροποιεί τις κανονιστικές προσδοκίες …των θεωρητικών του παρατηρητών. Και εδώ δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι έχουμε στις δυτικές χώρες εξίσου ανησυχητικές νέες μορφές εμφάνισης ενός πολιτικού σχηματισμού αταξίας που δεν θα εξαφανισθούν τόσο γρήγορα. Η αμεσότητα της αναγνώρισης και της αφαίρεσης της ταυτότητας του ατόμου, η εξασθένηση των φιλελεύθερων θεσμών της αντιπροσώπευσης, ο αντιφατικός τρόπος της ταλάντευσης ανάμεσα σε ιδιωτικές και δημόσιες μορφές (ή αμορφίες) της σκηνοθέτησης του πολιτικού που είναι ανοικτός σε κάθε αντίφαση και ασυνέπεια, όλα αυτά έχουν καλλιεργηθεί στις ΗΠΑ του Τραμπ. Η υποστήριξη του Τραμπ, παρά την επιδεικτική του ανηθικότητα («είναι ακριβώς όπως εμείς»), από τους ηθικά αυστηρούς Ευαγγελικούς αποτελεί ένα σύμπτωμα αυτής της κατάστασης. Η πολιτική δημόσια σφαίρα και της Δύσης κατακερματίζεται επίσης και γίνεται ταυτόχρονα πιο ανεκτική στις αντιφάσεις στον δικό της κυριαρχικό τομέα και από την πλευρά της ανοικτή για την «αλλαγή μέσω της εμπορικής συναλλαγής». Επειδή βρισκόμαστε μπροστά σε όχι λιγότερο από μια θεμελιώδη αλλαγή παραδείγματος, θα ήταν αναγκαίο να δημιουργηθεί μια Εξεταστική Επιτροπή του Ομοσπονδιακού Κοινοβουλίου που να ερευνήσει αυτήν την αλλαγή και σε σχέση με τις συνέπειες για την πρακτική πολιτική. Και αυτό αποτελεί περισσότερο από ποτέ μια πρόκληση για τη νομική επιστήμη. © 2022, KARL-HEINZ LADEUR — Μετάφραση: Πέρσα Ζέρη Το άρθρο του καθηγητή Καρλ-Χάιντς Λαντέρ, “Unberechenbare Autokratien – verunsicherte Demokratien: Zwei Erscheinungsformen postmoderner Staatlichkeit”, δημοσιεύθηκε στο VerfBlog στις 19.4.2022. Το δημοσιεύουμε με την άδεια του συγγραφέα. [1] Αnne Applebaum, “The Autocrats are Winning”, The Atlantic, Dec. 2021, 42. [2] Moisés Naim, “The Dictator’s New Playbook: Why Democracy is Losing the Fight”, Foreign Affairs, May/April 2022, 144, 145). [3] U.K. Preuß, “Distrust - Trust - Recognition”, Verfassungsblog, 26 March 2022. [4] Σβετλάνα Αλεξέγιεβιτς, Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου, Αθήνα 2016. [5] Ilya Prizel, “Nationalism in Postcommunist Russia. From resignation to Anger”, σε: Sorin Antohi, Vladimir Tismaneanou, (ed.), Between Past and Future, 2000, 332. [6] Darren Loukaides, How Τelegram Became the Anti-Facebook, Wired March/2022, 40), FAZ, 13. 04. 2022, 3΄ [7] FAZ, 13. 4. 2022, 9. [8] Army v. Bogdandy / Matthias Goldmann / Ingo Venzke, “From Public International to International Public Law: Translating World Public Opinion into International Public Authority”, EJIL (2017), 117.

Απρόβλεπτα αυταρχικά καθεστώτα, Ανασφαλείς δημοκρατίες

Σύνδεση