Διάσημη θεωρητικός της λογοτεχνίας ήταν και κατάσκοπος;

Πράκτορες της βουλγαρικής υπηρεσίας πληροφοριών είχαν προσεγγίσει για πρώτη φορά την Κρίστεβα το 1965, εικοσιτετράχρονη φοιτήτρια με υποτροφία. «Ε, λοιπόν, πέρασα κι εγώ απ’ τη Rive Gauche. Στο πανεπιστήμιοέβγαινα με ανθρώπους που κυκλοφορούσαν με τεύχη του Tel Quel κάτω απ’ μασχάλη. Τα ξέρω αυτά τα σκουπίδια. Δεν διαβάζονται». Φίλιπ Ροθ, Η αντιζωή[1] Illisibilité: τη δεκαετία του 1960, οι συντάκτες του περιοδικού Tel Quel έφεραν ως τίτλο τιμής τον χαρακτηρισμό αυτόν, που σημαίνει την α-νοησία, την πλήρη απουσία νοήματος. Ήταν η Εποχή του Δομισμού, περίοδος διανοητικής haute couture. Όσοι διανοούμενοι της Rive Gauche ήταν λιγότερο συνεπαρμένοι με το υπερφίαλο είδος σημειωτικού ερμητισμού του περιοδικού κατηγορούσαν τους δυναμικούς λογίους που εμφανίζονταν τακτικά στις σελίδες του Tel Quel –κατάλογος που θυμίζει ευρετήριο ονομάτων της Γαλλικής Θεωρίας– ότι ασκούσαν «θεωρητική τρομοκρατία». Ένα ευφυολόγημα που κυκλοφόρησε στο Καρτιέ Λατέν τη δεκαετία του 1970 έβαζε εύθυμα στο στόχαστρο τον λεκτικό στόμφο του Δομισμού: – Σε τι διαφέρει ένας μαφιόζος από έναν στρουκτουραλιστή;– Ο δεύτερος σου κάνει μια πρόταση που δεν μπορείς να την κατανοήσεις. Στα πανεπιστήμια της Βόρειας Αμερικής, σε αντίθεση με τα γαλλικά, το Tel Quel φαίνεται ότι εξακολουθεί να διαθέτει μια συμπαγή συντροφία ευλαβών θαυμαστών. Όπως κι αν έχει όμως, είναι αδύνατον να παρακάμψει κανείς το γεγονός ότι τα πράγματα δεν είχαν και τόσο ευτυχή κατάληξη για την κοινοπραξία εγκεφάλων τού Tel Quel, υπό τη διεύθυνση του εντυπωσιακά χαρισματικού, αλλεργικού στη στίξη Φιλίπ Σολέρς. (Από το 1974 έως το 1981, κάθε τεύχος του Tel Quel άρχιζε με ένα χωρίο από το άστικτο έργο εν προόδω του Σολέρς Paradis. Ο Σολέρς εξηγούσε ότι η παράλειψη των σημείων στίξης αποτελούσε μια μορφή εξέγερσης κατά της «τυραννίας της Μεταφυσικής»: «Η στίξη είναι η Μεταφυσική η ίδια με σάρκα και οστά· διαστήματα και μέτρο δεν εξαιρούνται.») Προς το τέλος της δεκαετίας του 1970, η υποστήριξη που πρόσφερε το Tel Quel σε ακροαριστερές πολιτικές υποθέσεις, από τον Σταλινισμό ως τον Μαοϊσμό, είχε φέρει το περιοδικό σε τόσο δύσκολη θέση ώστε ο Σολέρς, μαζί με τη σύζυγό του και συνεκδότρια, Τζούλια Κρίστεβα, επέλεξαν να κλείσουν την όλη επιχείρηση. Το 1982 ξαφνικά το Tel Quel διέκοψε την κυκλοφορία του. Την ίδια χρονιά, με μερικές μικροαλλαγές στην έκδοση, αναβαπτίζεται· και το όνομα αυτού: L’Infini. Οι αναποδιές του ομίλου Tel Quel έρχονται στον νου καθώς εξετάζουμε και αξιολογούμε τις πρόσφατες αποκαλύψεις σχετικά με τον καταγγελλόμενο ρόλο της Κρίστεβα ως πράκτορα των κρατικών μυστικών υπηρεσιών της κομμουνιστικής Βουλγαρίας, της Darjavna Sigurnost ή DS – στην ουσία, του βουλγαρικού αντίστοιχου της KGB. Σύμφωνα με αρχεία της DS, οι δραστηριότητες της Κρίστεβα ως πληροφοριοδότριας καλύπτουν επτά χρόνια της δεκαετίας του 1970. Ωστόσο φαίνεται ότι πράκτορες της βουλγαρικής υπηρεσίας πληροφοριών είχαν προσεγγίσει για πρώτη φορά την Κρίστεβα το 1965, εικοσιτετράχρονη φοιτήτρια με υποτροφία, ακριβώς πριν αναχωρήσει για τη Γαλλία. Τα αρχεία αναφέρουν ότι, μόλις ενημερώθηκε πως κάποια στιγμή μελλοντικά υπήρχε περίπτωση να είναι απαραίτητες οι υπηρεσίες της, «η Τζούλια έδωσε τη συγκατάθεσή της». Οι λεπτομέρειες που αφορούν την υποτιθέμενη εμπλοκή της Κρίστεβα στη βουλγαρική υπηρεσία πληροφοριών εμφανίζονται για πρώτη φορά τέλη Μαρτίου στο έγκριτο γαλλικό περιοδικό L’Obs, άλλοτε Le Nouvel Observateur. Τα κύρια σημεία αυτού του ρεπορτάζ περιλαμβάνονται σε άρθρο που δημοσιεύτηκε στους New York Times στις αρχές Απριλίου[2]. Η Κρίστεβα, από τη μεριά της, έχει κατηγορηματικά αρνηθεί τις καταγγελίες. Υποστήριξε ότι είναι αποτέλεσμα κακόβουλης δυσφημιστικής εκστρατείας εις βάρος της, απορρίπτοντας τον φάκελο της υπόθεσης σαν «ψευδή είδηση» (“fake news”). Τον Απρίλιο, ο δικηγόρος της, Ζαν Μαρκ Φεντιντά, έδωσε στη δημοσιότητα μια αυστηρά διατυπωμένη δήλωση που δημοσιεύτηκε στον Monde[3] και απειλούσε με προσφυγή στη Δικαιοσύνη κατά δημοσιογράφων και ειδησεογραφικών οργανισμών που ήταν υπεύθυνοι για τη διάδοση των αμφισβητούμενων καταγγελιών και ισχυρισμών. Όπως δήλωσε ο Φεντιντά στον Monde, η Κρίστεβα είναι «έξαλλη που η δράση και το έργο της θα μπορούσαν να αμφισβητηθούν βάσει στοιχείων … που αξιοποιούν με κωμικό τρόπο αστυνομικές μεθόδους ολοκληρωτικού καθεστώτος». Με άλλα λόγια, δεν είναι η Κρίστεβα, αλλά οι κατήγοροί της οι πραγματικοί θιασώτες του ολοκληρωτισμού. Ως τώρα πάντως η Κρίστεβα έχει αρνηθεί να εξηγήσει ποιος θα μπορούσε να ενορχηστρώνει τη συκοφαντική εκστρατεία εναντίον της ή ποια θα μπορούσαν να είναι τα κίνητρα του δράστη. Σε τούτη τη μεριά του Ατλαντικού, οι διακηρύξεις αθωότητας της Κρίστεβα επαναλαμβάνονται από τη βιογράφο της Άλις Τζαρντίν, καθηγήτρια λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Η Τζαρντίν είπε στους New York Times ότι «κανείς από όσους γνωρίζουν, έστω και ελάχιστα, εκείνη ή το έργο της δεν τα πιστεύει αυτά». Εάν αυτό ισχύει, ο λόγος κατά πάσα πιθανότητα είναι ότι οι υποστηρικτές της Κρίστεβα, αντί να στρέφουν την προσοχή τους στα γεγονότα και στις περιστάσεις που αναφέρονται στον φάκελο των βουλγαρικών μυστικών υπηρεσιών, παραμένουν μαγεμένοι από την αύρα που την περιβάλλει ως διασημότητα της Γαλλικής Θεωρίας, μόδας που, τη δεκαετία του 1980, είχε εκτεταμένο αντίκτυπο στις λογοτεχνικές σπουδές της Βόρειας Αμερικής. Έτσι, σε άρθρο τού 1996, ο γάλλος μελετητής της Πολιτικής Ιστορίας Φρανσουά Ουρμάν περιέγραφε την παράξενη «αναγνώριση μετ’ ευλαβείας» που χαιρέτισε το έργο του Tel Quel στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η δίτομη Ιστορία του Στρουκτουραλισμού[4] του Φρανσουά Ντος πιστοποιεί επίσης τη διάχυτη διάθεση άκριτου θαυμασμού που περιέβαλλε το έργο της Κρίστεβα την εποχή εκείνη. Το κεφάλαιο που εξιστορεί την άφιξη της Κρίστεβα στη Γαλλία –επεισόδιο που, μεταξύ των ακολούθων της Γαλλικής Θεωρίας, θα έπαιρνε μυθικές διαστάσεις– τιτλοφορείται: «1966: Annum Mirabile[5]: η Τζούλια φτάνει στο Παρίσι!». Ωστόσο σήμερα μια πανστρατιά ειδικών έχει χαρακτηρίσει τον φάκελο των βουλγαρικών μυστικών υπηρεσιών αξιόπιστο και πειστικό. Να τι δηλώνει η Εκατερίνα Μπόντσεβα – πρώην αντιφρονούσα, μέλος σήμερα επιτροπής υπεύθυνης για τον έλεγχο αρχείων της κρατικής υπηρεσίας πληροφοριών σύμφωνα με τη νομοθεσία για την κάθαρση, που ψηφίστηκε τη δεκαετία του 1990, για να εμποδίζει πρώην κομμουνιστές και πληροφοριοδότες να ανακτούν πρόσβαση στον δημόσιο βίο: «Στα 10 χρόνια που εργάζομαι για λογαριασμό της Επιτροπής δεν υπήρξε ποτέ περίπτωση πλαστών αρχείων. … Εάν η Κρίστεβα έχει πρόβλημα με το υλικό που έχει έρθει στο φως, θα πρέπει να αποταθεί στην DS, όχι σ’ εμάς». Το αστείο είναι ότι ή ίδια η Κρίστεβα είχε άθελά της προκαλέσει μια αλληλουχία γεγονότων που κατέληξε στην αποκάλυψη που την έφερε σε δύσκολη θέση, όταν επιδίωξε να μετάσχει στη συντακτική ομάδα ενός λογοτεχνικού περιοδικού με έδρα τη Σόφια, της Literaturen Vestnik (Λογοτεχνικής Επιθεώρησης). Σύμφωνα με τις προϋποθέσεις της νομοθεσίας της μετακομμουνιστικής περιόδου για την κάθαρση, τα αρχεία πληροφοριών για όλα τα πρόσωπα που αποβλέπουν σε ηγετικές θέσεις στον χώρο του πολιτισμού ή της πολιτικής και έχουν γεννηθεί πριν από το 1976 απαιτείται να ελέγχονται σχολαστικά από επταμελή επιτροπή αποχαρακτηρισμού. Προσπάθειες απόρριψης των καταγγελιών ότι η Κρίστεβα, της οποίας το υποτιθέμενο κωδικό όνομα στην DS ήταν «Σαμπίνα», ενεργούσε ως πράκτορας του μηχανισμού κρατικής ασφάλειας της Βουλγαρίας φαίνονται ολοένα και λιγότερο πειστικές. Δεν πέρασε πολύς χρόνος από τότε που οι ισχυρισμοί ήρθαν στο φως, και η Επιτροπή Αποχαρακτηρισμού ανέβασε στην ιστοσελίδα της ολόκληρο τον φάκελο της Κρίστεβα[6] – κάπου 250 σελίδες. Ανάμεσα στα ντοκουμέντα περιλαμβανόταν η κάρτα εγγραφής της Κρίστεβα στην DS, που πιστοποιούσε την επιτυχή στρατολόγησή της το 1970. (Πάνω πάνω γράφει: «Τζούλια Κρίστεβα, έτος γεννήσεως 1941, χωριό Σλίβεν».) Σελίδες από τον φάκελο της Τζούλια Κρίστεβα στα αρχεία της βουλγαρικής υπηρεσίας πληροφοριών DS (του βουλγαρικού αντίστοιχου της KGB). Μετά την κατηγορηματική άρνησή της, απειλώντας μάλιστα με προσφυγή στη Δικαιοσύνη κατά δημοσιογράφων και ειδησεογραφικών οργανισμών που θα διέδιδαν τους ισχυρισμούς ότι υπήρξε συνεργάτης της DS, η Επιτροπή Αποχαρακτηρισμού ανέβασε στην ιστοσελίδα της ολόκληρο τον φάκελο της Κρίστεβα, περίπου 250 σελίδες. Αν και στο παρελθόν έχουν έρθει στο φως περιπτώσεις κατά τις οποίες ανατολικοευρωπαϊκές υπηρεσίες κρατικής ασφάλειας έχουν κατασκευάσει ή αφαιρέσει μεμονωμένα στοιχεία, θα ήταν εξαιρετικά ασυνήθιστο, αν όχι πρωτοφανές, να έχει κατασκευαστεί ένας ολόκληρος φάκελος, πόσο μάλλον αρχείο του μεγέθους εκείνου της Κρίστεβα. Κατά σύμπτωση, τον Ιανουάριο, η νομιμότητα της μετακομμουνιστικής νομοθεσίας κάθαρσης της Βουλγαρίας επικυρώθηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ο Κρίστοφερ Νέρινγκ, γερμανός ειδικός μελετητής, επικεφαλής του τομέα έρευνας του Μουσείου Κατασκοπείας στο Βερολίνο (Deutsches Spionage Museum), ο οποίος έχει εξετάσει τον φάκελο της Κρίστεβα, έχει πει ότι η εξ ολοκλήρου κατασκευή αρχείου πληροφοριών του μεγέθους εκείνου της Κρίστεβα είναι αδιανόητη. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε να κατασκευαστούν μακρές συζητήσεις, κάρτες ευρετηρίου, αρχεία μητρώου, αρχειακή σημειογραφία και υπογραφές, καθώς και να αντιγραφεί το ακριβές χρώμα και ο τύπος χαρτιού που χρησιμοποιούσε η DS την εποχή εκείνη. Η δημοσιογράφος του Obs Ρουμιάνα Ουγκαρτσίνσκα, σχολιάζοντας την απόρριψη των κατηγοριών από την Κρίστεβα, παρατήρησε εύστοχα ότι «αντί να αντιμετωπίσει τις σκιές του παρελθόντος της, αναζήτησε καταφύγιο στην άρνηση»[7]. Για να δώσω μια ιδέα για τα γελοία παιχνίδια της γάτας με το ποντίκι στα οποία η Κρίστεβα φέρεται ότι αναγκάστηκε να εμπλακεί: την άνοιξη του 1974, σύμφωνα με τον φάκελο, η Κρίστεβα αδιαφόρησε για ένα ραντεβού με τους επιτηρητές της DS. Προσπαθώντας να τους κατευνάσει, ταχυδρόμησε μια φιλική κάρτα από τις Βρυξέλλες προς την πρεσβεία της Βουλγαρίας στο Παρίσι, εκφράζοντας τη λύπη της και διαβεβαιώνοντας ότι θα ερχόταν πάλι σε επαφή μαζί τους μόλις επέστρεφε από τις επικείμενες διακοπές της. Έπειτα, πιστή στο πνεύμα της εποχής, η Κρίστεβα κατέληγε γαλλιστί με μια προσποιητή διακήρυξη επαναστατικής αλληλεγγύης: «Vive le pouvoir populaire!» («Ζήτω η λαϊκή εξουσία!»). Αν υπάρχει κάποιο νήμα που διατρέχει και χαρακτηρίζει τον φάκελο της Κρίστεβα, αφορά σε ό,τι φαίνεται πως αντιλαμβανόταν ως υπερβολή του φιλοϊσραηλινού αισθήματος στους κόλπους των γάλλων διανοουμένων και των προσωπικοτήτων των ΜΜΕ. Το 1970, σε μία από τις πρώτες της ενημερώσεις προς την υπηρεσία πληροφοριών, η Κρίστεβα φέρεται ότι είπε στους βούλγαρους συνδέσμους της ότι το γαλλικό ραδιόφωνο και η γαλλική τηλεόραση κατακλύζονταν από «Σιωνιστές»· πρόσωπα που ήταν «πολύ ικανά να μεταδίδουν τις φιλοϊσραηλινές τους απόψεις». «Το ίδιο ισχύει», συνέχισε, «για τον εβδομαδιαίο και τον ημερήσιο Τύπο, που επαίρεται για τις “προοδευτικές θέσεις” που υιοθετεί». Δίνοντας ένα παράδειγμα τέτοιων τάσεων, η Κρίστεβα επέκρινε με δριμύτητα τον Nouvel Observateur για παραπλανητική παρουσίαση του ισραηλινού στρατηγού Μοσέ Νταγιάν ως «ειρηνοποιού». Και η αναφορά της κατέληγε με δημόσια καταγγελία του σημαίνοντος γάλλου κομμουνιστή συγγραφέα και πρώην υπερρεαλιστή Λουί Αραγκόν επειδή αρνήθηκε να υποστηρίξει τη βάναυση σοβιετική εισβολή στην Πράγα τον Αύγουστο του 1968. Εξετάζοντας εξονυχιστικά ξανά και ξανά τον φάκελο της Κρίστεβα, είναι δύσκολο να εκτιμήσει κανείς κατά πόσον δρούσε ειλικρινά ή, αντίθετα, απλώς έλεγε στους βούλγαρους αρχικατάσκοπους όσα νόμιζε ότι ήθελαν ν’ ακούσουν. Είναι επίσης δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί η Κρίστεβα αντέδρασε απορρίπτοντας απλώς τον ενοχοποιητικό φάκελο με τέτοιο μη πειστικό τρόπο, από τη στιγμή ειδικά που η ποιότητα των πληροφοριών που φαίνεται ότι παρέδιδε ήταν αμελητέας αξίας. Μάλιστα μπαίνει κανείς στον πειρασμό να πει ότι η αξία τους ήταν μικρότερη και από μηδενική. Οι βούλγαροι επιτηρητές της Κρίστεβα έκριναν μονίμως τα ψιχία πληροφοριών που παρείχε «αδύναμα» και «ανεπαρκή». Πράγματι, ένας από τους λόγους που φαίνεται ότι αποφάσισαν, γύρω στο 1978, να την απολύσουν από πληροφοριοδότρια ήταν ότι οι πληροφορίες που έδινε ήταν αδιάπτωτα πενιχρές. Σε μία από τις τελευταίες καταχωρίσεις του φακέλου, ο υπεύθυνος της DS για την Κρίστεβα, αναφερόμενος σε αυτήν ως Σαμπίνα, επιβεβαιώνει ότι, «έχοντας αναμφισβήτητα υιοθετήσει φιλομαοϊκές θέσεις από το 1973, είχε εξαιρεθεί από τον κατάλογο των “συνεργατών”». Τέλος, δεδομένου του οργουελικού, πολυπλόκαμου εύρους του μηχανισμού της Βουλγαρικής Κρατικής Ασφάλειας –σύμφωνα με μια εκτίμηση, σώζονται ακόμη 14.348 μέτρα αρχείων της DS–, κάθε άλλο παρά εκπλήσσει ότι η DS επιδίωξε να υποχρεώσει την 24χρονη Κρίστεβα –ανερχόμενο αστέρι της διανόησης δίχως αμφιβολία– να συνεργαστεί. Η DS ήταν μια αχρεία και ανήθικη μυστική κλίκα, εξαιρετικά ικανή να ρημάζει τις «ζωές των άλλων». Υπό τις συνθήκες αυτές, με μια υποτροφία περιωπής να την περιμένει στο Παρίσι, απέμενε για την Κρίστεβα άλλη επιλογή; Ως πληροφοριοδότρια, η Κρίστεβα φαίνεται ότι υπήρξε παταγώδης αποτυχία. Και «διά της αποτυχίας» κατάφερε να κρατήσει σε απόσταση τους αδέξιους βούλγαρους αφέντες της. Καθ’ όλη τη διάρκεια της πρόσφατης ανταλλαγής ισχυρισμών και αντεπιχειρημάτων, κατηγοριών και αντικατηγοριών, ανταλλαγής που έλαβε ευρεία δημοσιότητα, η Κρίστεβα εκφράζει την ανησυχία ότι η φήμη της ως στρατευμένης διανοουμένης θα ζημιωνόταν άδικα και μόνιμα. Η αλήθεια είναι ωστόσο ότι η ζημιά είχε γίνει πολύ καιρό πριν· ήταν το σωρευτικό αποτέλεσμα της άκριτης υποστήριξής της, ως μέλους του κύκλου του Tel Quel, αριστερόστροφων δικτατοριών των δεκαετιών του 1960 και του 1970: της Σοβιετικής Ένωσης από το 1968 ως το 1971· της Κίνας της Πολιτιστικής Επανάστασης από το 1971 ως το 1976. Αυτό που κάνει τη μεροληψία της Κρίστεβα υπέρ των καθεστώτων αυτών και των δρακόντειων μέτρων τους τόσο υποκριτική και τόσο απαράδεκτη είναι ότι η Κρίστεβα στα νιάτα της είχε βιώσει από πρώτο χέρι τον ακραία κατασταλτικό χαρακτήρα του σοβιετικού στυλ γραφειοκρατικού σοσιαλισμού στη γενέτειρά της Βουλγαρία, όπου, από το 1954 έως το 1989, ο Πρώτος Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Βουλγαρίας Τόντορ Ζίβκοφ κυβερνούσε με σιδηρά πυγμή. Το 1968 το Tel Quel ανσάμπλ –το οποίο το 1967 είχε μυωπικά συνδέσει τις τύχες του με τα πολιτικά πεπρωμένα του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος– υποστήριξε τη στρατιωτική εισβολή της Σοβιετικής Ένωσης στην Τσεχοσλοβακία: πράξη τυραννική που πέτυχε να συντρίψει τα τελευταία ίχνη ελπίδας για τον «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο» που ενσάρκωνε η Άνοιξη της Πράγας. Μιμούμενοι τις ιδεολογικές εκλογικεύσεις της σταλινικής περιόδου, οι Τελκελιανοί ισχυρίστηκαν ότι εκείνοι που επέκριναν τη σοβιετική ωμότητα πρόσφεραν βοήθεια και ανακούφιση στην μπουρζουαζία. Όπως εξελίχτηκαν τα πράγματα, η βάναυση επιδρομή του Συμφώνου της Βαρσοβίας στην Πράγα αποδείχτηκε το τελειωτικό χτύπημα για το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Η αξιοπιστία του έκτοτε στα μάτια της γαλλικής νεολαίας και διανόησης είχε δεχτεί ισχυρό πλήγμα. Ενώ η δεκαετία του 1960 υπήρξε μια ενθουσιώδης γιορτή «νεανικής κουλτούρας» και «νεανικής επαναστατικότητας», ο γραφειοκρατικός κομμουνισμός της περιόδου Μπρέζνιεφ εποπτευόταν από μια κλίκα γηρασκόντων εβδομηντάρηδων. Τον καιρό της εισβολής, ο διευθυντής σύνταξης του Tel Quel Φιλίπ Σολέρς εξέφρασε έναν «ενδόμυχο ενθουσιασμό» για τα βουλγαρικά τανκς που είχαν συμμετάσχει στην άνιση επίθεση του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Η ταύτισή του με τη βουλγαρική δύναμη κρούσης ήταν, εξήγησε, ένας τρόπος να εκφράσει την αγάπη του για την Κρίστεβα. Η απόφαση να υποστηρίξουν τη σοβιετική βαναυσότητα στην Πράγα δεν ήταν παρά μία μόνον από τις πολλές πολιτικές γκάφες που διέπραξε η ομάδα του Tel Quel την περίοδο εκείνη. Τον Μάιο του 1968 οι Σολέρς, Κρίστεβα και σία τάχτηκαν στο πλευρό του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος όταν καταδίκασε τη γαλλική φοιτητική εξέγερση. Απηχώντας την επίσημη κομματική γραμμή, οι Τελκελιανοί απέρριψαν τη φοιτητική εξέγερση εξαιτίας του «ανεπαρκώς προλεταριακού χαρακτήρα» της. Στα μέσα Μαΐου, όταν μια ομάδα από εξέχοντες γάλλους λογίους –Ζαν-Πωλ Σαρτρ, Σιμόν ντε Μπωβουάρ, Ζαν Ζενέ, Ναταλί Σαρότ και Μαργκερίτ Ντυράς– επιδίωξαν να συγκροτήσουν μια ένωση νέων συγγραφέων, για να υποστηρίξουν τη φοιτητική απεργία, το «μπολσεβίκικο σαλόνι» του Tel Quel εξέφρασε την αποδοκιμασία του αποχωρώντας επιδεικτικά από τη συνέλευση. Και ο Σολέρς, που, όπως αποδείχτηκε, καταγόταν από οικογένεια πλουσίων βιομηχάνων του Μπορντώ, δογμάτισε τότε με στόμφο: «Η επανάσταση μπορεί να είναι μονάχα μαρξιστική-λενινιστική!». Το 1971, αφού είχε γίνει αναμφίβολα σαφές ότι το πολιτισμικό κύρος του σοβιετικού κομμουνισμού είχε ανεπανόρθωτα σπιλωθεί, η συντροφιά του Tel Quel, με μια ακόμη άκαιρη επιλογή, μετακόμισε την αφοσίωσή του στην Κίνα – ακριβώς τη στιγμή που είχε έρθει στο φως μια σειρά ανατριχιαστικών αποκαλύψεων σχετικά με τις ακρότητες της Πολιτιστικής Επανάστασης. Έτσι το 1971 ήταν η χρονιά που η συγκλονιστική έκθεση του Σιμόν Λέις Τα καινούργια ρούχα του προέδρου Μάο[8] ξεσκέπασε την Πολιτιστική Επανάσταση σαν μια καλά ενορχηστρωμένη πολιτική εκκαθάριση που εγκαινίασε ο Μάο έτσι ώστε να ανακτήσει την αίγλη που είχε απολέσει μετά το φιάσκο του «Μεγάλου Άλματος προς τα Εμπρός» (1958-1962). Στην Αναζήτηση της σύγχρονης Κίνας[9] ο Τζόναθαν Σπενς περιγράφει την Πολιτιστική Επανάσταση ως εξής: «Φόβος και ένταση … άδραξαν τη χώρα, η βία αυξήθηκε με γοργό ρυθμό. Χιλιάδες διανοούμενοι … ξυλοκοπήθηκαν μέχρι θανάτου. … Αναρίθμητοι άλλοι αυτοκτόνησαν. … Πολλοί από τους αυτόχειρες αυτοκτόνησαν μόνο μετά από ανώφελες απόπειρες να αποφύγουν τον κατατρεγμό των Ερυθροφρουρών καταστρέφοντας οι ίδιοι τις βιβλιοθήκες τους και τις συλλογές έργων τέχνης. Χιλιάδες άλλοι, περισσότεροι, κρατήθηκαν στις φυλακές, συχνά στην απομόνωση, επί χρόνια. Εκατομμύρια εκτοπίστηκαν για να εξαγνιστούν διά της εργασίας στην ύπαιθρο». Απτόητη από την αυξανόμενη προσφορά μαρτυριών που πιστοποιούσαν τις λεηλασίες και διώξεις της Πολιτιστικής Επανάστασης, η ομάδα του Tel Quel επέμενε στην ίδια γραμμή. Το 1974 η Κρίστεβα και ο Σολέρς, συνοδευόμενοι από τον Ρολάν Μπαρτ, ταξίδεψαν στην Κίνα για τρεις εβδομάδες «επαναστατικού τουρισμού» με χορηγό το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα: με άλλα λόγια, τρεις εβδομάδες τυπικής περιποίησης σε χωριά Ποτέμκιν. Κατά την επάνοδο στη Γαλλία, τα μέλη της αντιπροσωπίας του Tel Quel φορούσαν πανομοιότυπα μαοϊκά χιτώνια ως χειρονομία αλληλεγγύης για το κινεζικό επαναστατικό πρόγραμμα. Και, εκπληρώνοντας πρότερη συνεννόηση με τους οικοδεσπότες τους του ΚΚΚ, το Tel Quel ανσάμπλ έγραψε μια σειρά αηδιαστικά υμνητικών παιάνων, που επαινούσαν τα προοδευτικά επιτεύγματα του κινεζικού κομμουνισμού και τις αρετές του «Δρόμου της Γιανάν»[10]. (Ένας Τελκελιανός, ο Φρανσουά Βαλ, έγραψε πάντως ένα άρθρο εξαιρετικά επικριτικό για την Κίνα, στον Monde. Οι ισχυρισμοί του Βαλ έγιναν αντικείμενο χλευασμού και απορρίφθηκαν σε επόμενο τεύχος του Tel Quel.) Ο Σολέρς εκφράστηκε με έντονο λυρισμό για την εμπειρία «της αληθινής αντι-αστικής Επανάστασης, που βίωσε από πρώτο χέρι». Η Κρίστεβα από τη μεριά της στο Για τις Κινέζες[11] οδήγησε αυτή τη μοναδικά γαλλική «φιλοκινεζική» μανία σε πρωτοφανή νέα ύψη. Απέρριψε κάθε δυτική κριτική της μετεπαναστατικής Κίνας ως διαποτισμένη από αθέμιτη πολιτισμική μεροληψία. Και έδωσε μια εκλογικευτική ερμηνεία στο παραδοσιακό κινεζικό έθιμο του «φασκιώματος των ποδιών» –αγνοώντας τις συνέπειες αναπηρίας και δυσμορφίας για εκατομμύρια Κινέζες– ως θεμιτή τοπική πολιτισμική πρακτική, συγκρινόμενη με την τελετουργική περιτομή στον Ιουδαϊσμό. Στην πραγματικότητα, υπό την κατάλληλη οπτική γωνία ‒συνέχιζε η Κρίστεβα‒ το φάσκιωμα των ποδιών αποτελούσε έμβλημα της ενίσχυσης της θέσης των γυναικών της Κίνας. Εκ των υστέρων, εκείνο που ξεχωρίζει στις διανοητικές-πολιτικές ακρότητες της Κρίστεβα και του Tel Quel είναι ότι, όταν κάποια στιγμή η πλειονότητα των γάλλων αριστερών, πιστή στο φιλελεύθερο πνεύμα του Μάη του ’68, είχε εγκαταλείψει τις ιδεολογικές δυσκαμψίες του Μαρξισμού-Λενινισμού υπέρ της αυτοδιαχειριζόμενης δημοκρατίας λαϊκής βάσης, η παρέα τους παρέμενε ανελαστικά προσκολλημένη στα δόγματα και στην προσποίηση του τριτοκοσμισμού. Σε άρθρο που έγραψε περί τα τέλη της δεκαετίας του 1970 («Η μεγάλη οργή των γεγονότων»[12]), ο Μισέλ Φουκώ βασίστηκε στον σαρκασμό για να χλευάσει τις πάντα ευρηματικές εκλογικεύσεις και ψευδαισθήσεις που οι γάλλοι διανοούμενοι συνηθίζουν να επινοούν για να δικαιολογούν κάθε λογής πολιτική τυραννία: Ναι, ναι, υπήρξαν σφαγές, αλλά επρόκειτο για ένα τρομερό λάθος. Απλώς ξαναδιαβάστε Μαρξ ή Λένιν, συγκρίνετέ τους με τον Στάλιν και θα δείτε πού έσφαλε ο τελευταίος. Είναι φανερό ότι όλοι εκείνοι οι θάνατοι δεν θα μπορούσε παρά να προκύπτουν από μια παρερμηνεία. Ήταν προβλέψιμο: το «σφάλμα του Σταλινισμού» ήταν ένας από τους κύριους παράγοντες που οδήγησαν στην επιστροφή στην «αλήθεια του Μαρξισμού», στα «κείμενα του Μαρξισμού», πράγμα που συνέβη κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960. Αν προτιμάτε να είστε αντισταλινικοί, μην ακούτε τα θύματα· απλώς θα διηγούνται τα βασανιστήριά τους. Ξαναδιαβάστε τους θεωρητικούς· θα σας πουν την Αλήθεια για το Αληθές. Για την πλειονότητα των γάλλων αριστερών, η σφαγή του Σεπτεμβρίου 1972 στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Μονάχου, όταν 11 ισραηλινοί αθλητές και προπονητές δολοφονήθηκαν από παλαιστίνιους τρομοκράτες, αντιπροσώπευε το τέλος των ψευδαισθήσεων που έτρεφαν για την τριτοκοσμική στρατευμένη μαχητικότητα. Κι όμως, αυτό το αιματηρό επεισόδιο δεν κατάφερε να περιορίσει τον ενθουσιασμό των Τελκελιανών για τη δόξα του «ένοπλου επαναστατικού αγώνα». Αντίθετα, αντέδρασαν στην τραγωδία του Μονάχου με επαναβεβαίωση της αφοσίωσής τους στους σκοπούς της «ολοκληρωτικής επανάστασης». Στο πολιτικό τους ενημερωτικό «Δελτίο του Κινήματος του Ιούνη του ’71»[13], η συντακτική ομάδα του Tel Quel, λανσάροντας ένα καινούργιο στυλ ως Η Ομάδα Υποστήριξης της Παλαιστινιακής Επανάστασης[14], επαίνεσε την επίθεση του Μονάχου ως «αναγκαία» ώστε να αφεθούν ελεύθεροι 200 παλαιστίνιοι μαχητές που κρατούνταν σε φυλακές του Ισραήλ. Επιπλέον υποστήριξε ότι υπεύθυνοι για την αιματηρή έκβαση στην παρακείμενη αεροπορική βάση του Φύρστενφέλντμπρουκ ήταν η γερμανική αστυνομία και η πρωθυπουργός του Ισραήλ Γκόλντα Μεΐρ, επειδή, υποτίθεται, εκείνοι «κινήθηκαν πρώτοι επιθετικά». Στις 250 σελίδες του φακέλου της Κρίστεβα βρίσκεται και ένα απόκομμα από την Le Monde της 5-6.3.1972. Πρόκειται για την «Έκκληση για τα θύματα της καταπίεσης στην Τσεχοσλοβακία». Μεταξύ εκείνων που υπογράφουν είναι οι Μίκης Θεοδωράκης και Θεόδωρος Πάγκαλος. Η Έκκληση ανάμεσα σε άλλα γράφει ότι: «Τους θαυμάζουμε που έχουν αποφασίσει, εδώ και τρία χρόνια, να συνεχίσουν στο πλευρό του λαού τους τη μάχη για τον σοσιαλισμό και έχουν προτιμήσει αυτό το ρίσκο από την μοναξιά της ξενιτιάς.» Στοχαζόμενος πάνω στην παραληρηματική ψύχωση του Tel Quel με την Κίνα της Πολιτιστικής Επανάστασης, ο γαλλοαμερικανός δοκιμιογράφος Γκυ Σορμάν τούς καταλογίζει το σφάλμα ότι έχουν υποκύψει στους πειρασμούς ενός «αμοραλισμού χωρίς όρια»: ενός «αμοραλισμού» αδιαχώριστου από μια χαρακτηριστικά γαλλική παράδοση «επαναστατικού ρομαντισμού». Συνεχίζει: «Εκείνο που συνδέει τη γαλλική διανόηση με τυράννους όπως ο Στάλιν, ο Μάο, ο Κάστρο ελάχιστη σχέση έχει με την αναζήτηση της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της δημοκρατίας. Τέτοιες αξίες απορρίπτονταν σαν αρμόζουσες σε ηλίθιους και κορόιδα. … Οι διανοούμενοί μας λάτρευαν την επαναστατική βία και την αισθητική της βίας. Το θέαμα της επανάστασης, αυτό δεν ήταν που γοήτευε τους Σαρτρ, Μπαρτ και σία;». Το 1981 ο Σολέρς υπέβαλε ένα αναδρομικό mea culpa: «Pourquoi J’ai été Chinois» («Γιατί υπήρξα Κινέζος»), με σκοπό να αντιμετωπίσει δημόσια το αλλοπρόσαλλο πολιτικό του παρελθόν. Ωστόσο υπερβολικά συχνά φάνηκε ότι κρατούσε επαμφοτερίζουσα στάση – ειδικά όταν ισχυρίστηκε ότι στη Γαλλία ο Μαοϊσμός είχε στην ουσία χρησιμεύσει σαν στρατηγική διαφυγής διά της οποίας αριστεροί διανοούμενοι μπορούσαν να δραπετεύουν απ’ τον ζουρλομανδύα της κομμουνιστικής ορθοδοξίας. Τέτοιοι ισχυρισμοί διαψεύδονται από τον φιλοκινεζικό δογματισμό των ίδιων των κειμένων της ομάδας Tel Quel. Η Κρίστεβα, από τη μεριά της, όσον αφορά τις πολιτικές της ακρότητες αντέδρασε αποκηρύσσοντας την Πολιτική in toto –χωρίς να εξαιρεί τον φεμινισμό– ως εγγενώς ολοκληρωτισμό: ως σφαίρα όπου αενάως θυσιάζονται άτομα στον βωμό των αδικιών και των καταστολών του «συλλογικού υπερεγώ». Όπως εξηγεί σε μια συνέντευξη του 1989: «Πρέπει να προσπαθήσουμε να μην εισηγούμαστε παγκόσμια πρότυπα. Με αυτά νομίζω ότι υπάρχει κίνδυνος να μετατρέψουμε την Πολιτική σε ένα είδος θρησκείας. … “Πολιτικό” έχουμε ήδη πάρα πολύ». Αντί να πασχίζουν για πολιτικές λύσεις, η Κρίστεβα συνέστησε, σε όσους το αντέχουν, να ασχοληθούν με την Ψυχανάλυση – το νέο πεδίο επαγγελματικής της ειδίκευσης. Αναρωτιέται κανείς αν, μόλις κοπάσει ο θόρυβος για τον «βουλγάρικο φάκελο», η Κρίστεβα θα κρίνει σκόπιμο να αντιμετωπίσει το παρελθόν της με πνεύμα μεταμέλειας και ευθύτητας. © Richard Wolin 2018 — Μετάφραση: Μάνος Βασιλάκης [1] Philip Roth, Η aντιζωή (The Counterlife), μτφρ. Χριστίνα Ντόκου, επιμ. Αχιλλέας Κυριακίδης, Πόλις, 2008 ‒ εδώ, η μτφρ. δική μου. [2] https://goo.gl/ijr2Nm (Σ.τ.Σ.). [3] https://goo.gl/AGXpMJ (Σ.τ.Σ.). [4] History of Structuralism, University of Minnesota Press, 1998. (Σ.τ.Σ.) [Τίτλος πρωτοτύπου: Histoire du structuralisme. Τόμος 1: “Le champ du signe” (1991) και Τόμος 2 (1992): “Le chant du cygne”, La Découverte, Παρίσι.] [5] Annus mirabilis, «έτος σημαντικών γεγονότων», «χρονιά θαυμάτων». [6] https://comdos.bg/media/Opisi na dokumenti/NRS/f.1,-a.e.-2683-RD.pdf [7] https://goo.gl/PHV1mJ [8] Les habits neufs du président Mao, κατά το γνωστό παραμύθι: Τα καινούργια ρούχα του αυτοκράτορα του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Simon Leys είναι το ψευδώνυμο του Πιερ Ρυκμάνς (Pierre Ryckmans) (1935-2014), βέλγο-αυστραλού συγγραφέα, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Σύδνεϋ (1987-1993) και σινολόγου. [9] Jonathan Spence, The Search For Modern China, W.W. Norton, 1990 (Σ.τ.Σ.). [10] Μετά τη «Μεγάλη Πορεία» (1934-1935), ο Μάο Τσε-τουνγκ και οι επιζήσαντες, στελέχη και ερυθροφρουροί του ΚΚΚ, έστησαν νέα βάση στην πόλη Γιανάν της βόρειας επαρχίας Σαανγκσί. Εκεί ο Μάο βρήκε τον χρόνο να σκεφτεί, να αποκρυσταλλώσει τη θεωρία του, αλλά και την τακτική του. [11] Des Chinoises, Editions des Femmes, Παρίσι, 1974. [12] Michel Foucault, «La Grande Colère des faits», Le Nouvel Observateur, 9 Μαΐου 1977. [13] «Bulletin du Mouvement de Juin ’71» (Σ.τ.Σ.). [Βλ. σχετικά: Reinders Ralf, Fritzsch Ronald, Το κίνημα 2 Ιούνη (Die Bewegung 2. Juni), Διάδοση, 2009.] [14] Le Groupe de Soutien à la Révolution Palestinienne (Σ.τ.Σ.).

Διάσημη θεωρητικός της λογοτεχνίας ήταν και κατάσκοπος;

Σύνδεση