Πρόσφυγες και Δικαιοσύνη

Οι πρόσφυγες είναι, θέλουμε δεν θέλουμε, δίπλα μας. Κυκλοφορούν στις πόλεις και τα χωριά μας, ζητούν τροφή και στέγη. Κωνσταντίνος Α. Παπαγεωργίου, Οι πρόσφυγες και τα καθήκοντά μας απέναντί τους, Πόλις, Αθήνα 2017, σελ. 185 1. Δεν αποτελεί πια έκπληξη η δημοσίευση κάποιου βιβλίου για τα ζητήματα που τίθενται από τις προσφυγικές και μεταναστευτικές ροές προς την χώρα μας και διεθνώς. Οι πρόσφυγες είναι, θέλουμε δεν θέλουμε, δίπλα μας. Κυκλοφορούν στις πόλεις και τα χωριά μας, ζητούν τροφή και στέγη. Άλλες φορές ζητούν εργασία για να επιβιώσουν, άλλες απλώς διευκόλυνση για να συνεχίσουν το ταξίδι τους για ένα καταφύγιο. Τι ζητούν όμως; Ποιος είναι ο προορισμός τους; Πού έχει το δικαίωμα να ζήσει πια ο πρόσφυγας, αφού δεν μπορεί να γυρίσει στην γενέθλια γη; Κάποιοι από μας θα έλεγαν ωμά: οπουδήποτε, αλλά όχι εδώ! Το τελευταίο επαναλαμβάνεται κυνικά και βασανιστικά, όλο και περισσότερες φορές, πρόσφατα, σχεδόν οπουδήποτε κι αν βρεθούν οι πρόσφυγες. Κάπως έτσι αρχίζει και το πρόβλημα. Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Παπαγεωργίου πέρα από τις αρετές μιας γνήσιας, αβίαστης γραφής χαρακτηρίζεται από ένα σημαντικό στοιχείο. Σε αντίθεση με τις περισσότερες προσεγγίσεις στο πρόβλημα των προσφύγων που αρχίζουν και τελειώνουν με το να καταστρώνουν έναν αριθμό –πολλές φορές πληθωρικό– των δικαιωμάτων που οι πρόσφυγες διαθέτουν κυρίως ως άνθρωποι, ενδιαφέρεται να μας πείσει πρωτίστως για τα καθήκοντα που έχουμε απέναντί τους (από εκεί λοιπόν και ο τίτλος του βιβλίου). Μια τέτοια επιλογή δεν είναι καθόλου τυχαία. Νομίζω ότι αναδεικνύει, πριν από όλα τα άλλα, καταρχάς μια πραγματικότητα. Ενώ σχεδόν κανείς δεν αρνείται ότι οι πρόσφυγες έχουν ανθρώπινα δικαιώματα, τα οποία πηγάζουν από την ανθρώπινη αξιοπρέπεια (μια άποψη την οποία μονάχα ακραίες ρατσιστικές και εθνικιστικές θέσεις απορρίπτουν), οι περισσότεροι πιστεύουν (και το δικαιολογούν επίσης) ότι δεν τους αφορά. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, πιο κανονιστικό, στον βαθμό που αναγνωρίζουμε κάποια καθήκοντα, δεν συνειδητοποιούμε ούτε τη φύση τους, ούτε το εύρος τους. Και τούτο διότι τα καθήκοντα απέναντι στους πρόσφυγες δεν είναι μονάχα ατομικά καθήκοντα ανθρώπων απέναντι σε άλλους ανθρώπους, που βρίσκονται σε ανάγκη, αλλά καθήκοντα που ενδεχομένως έχουμε ως συγκροτημένες δημοκρατικά πολιτικές κοινότητες απέναντι σε ανθρώπους που έχουν απολέσει κάτι θεμελιακό σε σχέση με την ανθρώπινη ιδιότητά τους. Ακόμη πιο προκλητικά όμως ο Παπαγεωργίου επιχειρηματολογεί ότι τα όποια καθήκοντα απέναντι στους πρόσφυγες δεν αφορούν μονάχα την σχέση μας με αυτούς, αλλά και την σχέση με τον εαυτό μας, πρωτίστως τον συλλογικό μας εαυτό ως φιλελεύθεροι και δημοκρατικοί λαοί. Αποτελεί πεποίθησή του λοιπόν ότι δεν πρέπει να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια να χαράξουμε μια πολιτική αρχών (σ. 14), σε πείσμα αποσπασματικών, συγκυριακών και σπασμωδικών αντιδράσεων της στιγμής. Η παρούσα κατάσταση νομίζω επιβεβαιώνει ότι ο συγγραφέας ορθώς τοποθετεί την συζήτηση εντός ενός τέτοιου πλαισίου. Η ευρωπαϊκή πολιτική ασύλου έχει πράγματι φτάσει στα όριά της λόγω των τεράστιων προσφυγικών (και μεταναστευτικών) ροών που έχουν δημιουργήσει αντιστάσεις σε πολλές χώρες, με αποκορύφωμα το κλείσιμο των συνόρων και την άρνηση πολλών ευρωπαϊκών κρατών να δεχθούν πρόσφυγες στο έδαφός τους. Αν και ο κύριος λόγος γι’ αυτό συνοψίζεται στην επίκληση μιας αφηρημένης απειλής στην ασφάλεια και την κοινωνική συνοχή του κράτους (ο οποίος ελέγχεται ως προς τη βασιμότητά του), ο βαθύτερος λόγος είναι η άρνηση ότι ως συλλογικές πολιτικές οντότητες έχουμε και καθήκοντα που εκτείνονται και εκτός των ορίων της κοινότητάς μας. Η αναγνώριση τέτοιων καθηκόντων συγκρούεται με την εξαιρετικά σημαντική έννοια –και για την δημοκρατική θεωρία– της κρατικής κυριαρχίας, της οποίας η εμβληματική, όσο και αμφιλεγόμενη, αυθεντία αφορά το δικαίωμά της να ορίζει κυριαρχικά ποιον θα δεχθεί εντός της και ποιον όχι. 2. [Ηθικά καθήκοντα και τα όριά τους] Σε αντίθεση με τα παραπάνω επιχειρήματα, ο Παπαγεωργίου ξεκινά από το πεδίο των ηθικών καθηκόντων, καθιστώντας σαφές ότι υιοθετεί την προσέγγιση μιας μακράς παράδοσης από τους στωικούς, την χριστιανική ηθική και τον Κικέρωνα έως την φιλοσοφία της νεωτερικότητας και ιδιαίτερα αυτήν του Γερμανού φιλοσόφου Ιμμάνουελ Καντ. Έχουμε λοιπόν ηθικά καθήκοντα απέναντι στους πρόσφυγες γιατί ανήκουμε όλοι –και εμείς και αυτοί– σε μια πανανθρώπινη ηθική κοινοπολιτεία (σ. 17). Ανήκουμε σε μια πανανθρώπινη ηθική κοινοπολιτεία διότι διαθέτουμε μια κοινή ηθική φύση και είμαστε εξίσου ευάλωτοι στην τυχαιότητα, στην αυθαίρετη βία της εξουσίας και τον εγωισμό των άλλων. Αυτά τα χαρακτηριστικά γεννούν αφενός το ηθικό καθήκον να μην βλάπτουμε ο ένας τον άλλο και αφετέρου το ηθικό καθήκον να βοηθάμε τους άλλους σε περίπτωση επείγουσας ανάγκης και κινδύνου. Η καντιανή θεμελίωση αυτών των καθηκόντων και ειδικά του καθήκοντος αρωγής αποτελεί την πιο πειστική έως τώρα θεμελίωση. Θα ήταν όχι μόνο αντιφατικό για εμάς, ως έλλογα όντα, να θέλουμε η αδιαφορία προς το συνάνθρωπό μας να αποτελεί καθολικό νόμο, αλλά η μεταχείριση του άλλου ως αυτοσκοπό το επιβάλλει ως απόλυτο καθήκον. Μια τέτοια θεμελίωση υπερέχει άλλων θεμελιώσεων, όπως, λόγου χάριν, αυτών που βασίζονται σε συναισθήματα αλτρουισμού και συμπόνοιας, τα οποία δεν μπορούμε να τα θεωρήσουμε ούτε δεδομένα, ούτε γι’ αυτόν το λόγο αποτελεσματικά.[1] Είναι η αναστοχαστική πρακτική μας φύση που μας υποδεικνύει ότι ακριβώς επειδή και αυτοί είναι σαν κι εμάς θα μπορούσαμε κάλλιστα να βρεθούμε στη θέση τους (σ. 20), άσχετα από το εάν αποκτούμε την σκληρότητα ανθρώπων που νομίζουν ότι η μοίρα τους δεν θα τους οδηγήσει ποτέ σε μια τέτοια θέση. Ο Παπαγεωργίου όμως δεν μένει ικανοποιημένος με μια τέτοια αμιγώς ηθική αντιμετώπιση του προβλήματος των προσφύγων για μια σειρά από αποκαλυπτικούς λόγους που αξίζει να τους απαριθμήσω συνοπτικά εδώ. Οι λόγοι αυτοί αφορούν καταρχάς προβλήματα πραγμάτωσης αυτών των καθηκόντων. Όπως λέει ο ίδιος, ακόμη και αν έχουμε συνείδηση του καθήκοντος αρωγής και την ετοιμότητα να το εκπληρώσουμε, υπάρχουν δυσκολίες (σ. 44). Στις βρύσες του καταυλισμού της Μόριας τον Φεβρουάριο 2018. Εκεί είναι «φυλακισμένοι» πάνω από 7000 πρόσφυγες. © Samuel Nacar/SOPA Images/LightRocket via Getty Images/Ideal Image Πρώτον, τα ηθικά καθήκοντα δεν είναι και δεν μπορεί να είναι εξαναγκαστά, ενώ ειδικά ως προς το καθήκον αρωγής αυτό είναι ακόμη πιο δύσκολο – θα ισοδυναμούσε με εξαναγκαστική φιλανθρωπία. Δεύτερον, τα ηθικά καθήκοντα είναι ατομικά, ενώ οι πόροι και οι δυνατότητες που έχουμε ως άτομα είναι περιορισμένοι. Πόσους μπορούμε να περιθάλψουμε και για πόσο χρονικό διάστημα; Τρίτον, υφίσταται ένα ζήτημα συντονισμού των ενεργειών, αφού κάποιοι μπορεί άθελά τους να παρεμποδίζουν τον κοινό στόχο. Τέταρτον, ακόμη κι αν έχουμε τη δυνατότητα να περιθάλψουμε τους πρόσφυγες ατομικά για ένα χρονικό διάστημα, παρέχοντας στέγη και τροφή, ίσως αυτό δεν αρκεί. Δεν είναι σαφές εάν οι πρόσφυγες ζητούν μονάχα τα μέσα για την επιβίωσή τους, την άδεια να φιλοξενηθούν ή κάτι άλλο. Πέρα όμως από τα προβλήματα εκπλήρωσης των ηθικών καθηκόντων, ειδικά αυτού της αρωγής, υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά που μας δείχνουν προς μια διαφορετική αντιμετώπιση του ζητήματος. Εδώ, νομίζω, ότι η πρόταση του Παπαγεωργίου, γίνεται ιδιαίτερα γόνιμη. Η θέση των προσφύγων δεν πρέπει να είναι απλώς μια θέση παθητικών αποδεκτών των ηθικών μας καθηκόντων, ενώ δεν αποτελούν «επαίτες ευημερίας» (σ. 85). Ο συγγραφέας αναρωτιέται για τον τρόπο που οι πρόσφυγες μας ζητούν ό,τι μας ζητούν. Πώς απευθύνονται λοιπόν προς εμάς οι πρόσφυγες; Ο Παπαγεωργίου λέει: «[δ]εν το κάνουν μόνο ή κυρίως ως άνθρωποι που απευθύνονται σε συνανθρώπους –κάτι τέτοιο γίνεται αναμφίβολα– αλλά ως άνθρωποι που έχουν διαφορετική υπηκοότητα και απευθύνονται στη δική μας πολιτική κοινότητα για βοήθεια» (σ. 47). Το κάνουν, με άλλα λόγια, ως πολίτες απευθυνόμενοι σε άλλους πολίτες! Αυτό που «έχουν χάσει» και αυτό που ζητούν είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με αυτή τους την ιδιότητα, όπως και τα καθήκοντά μας, όπως θα δούμε ευθύς αμέσως. Ο συγγραφέας στρέφεται από τον απλό ανθρωπισμό στα καθήκοντά μας ως πολίτες. Ας δούμε το πολιτικό πρόβλημα. 3. [Το πολιτικό πρόβλημα: από τον Καντ στην Άρεντ και πάλι πίσω] Η διάγνωση του προβλήματος από τον Παπαγεωργίου είναι οξυδερκής και πηγαίνει στην καρδιά του προβλήματος της προσφυγικής κρίσης. Για να περιγράψω το πρόβλημα θα χρησιμοποιήσω, ως ένα σημείο, την λαμπρή, αν και αμφίσημη, κλασική ανάλυση της Γερμανοεβραίας φιλοσόφου Χάννα Άρεντ, η οποία, από την σκοπιά του ίδιου του πρόσφυγα –ιδιότητα την οποία και η ίδια είχε– μας έδωσε μια θέαση που ακόμη και σήμερα μας προβληματίζει δημιουργικά, και την οποία ο ίδιος ο συγγραφέας μνημονεύει. Η πρώτη απώλεια που υφίστανται οι πρόσφυγες είναι η απώλεια των εστιών τους, με την έννοια της απώλειας όλου του κοινωνικού πλέγματος μέσα στο οποίο έχουν γεννηθεί και μέσα στο οποίο έχουν εγκαθιδρύσει για τον εαυτό τους μια διακριτή θέση στον κόσμο. Η δεύτερη απώλεια είναι η απώλεια κρατικής προστασίας με την έννοια της απώλειας νομικής καταστατικής θέσης, όχι μόνο στη δική τους χώρα αλλά σε όλες τις χώρες.[2] Οι δύο προαναφερθείσες απώλειες είναι αλληλένδετες και εκφάνσεις του ίδιου προβλήματος: Οι πρόσφυγες στερούνται «ενός τόπου στον κόσμο που κάνει τις απόψεις να έχουν σημασία και τις ενέργειες να είναι αποτελεσματικές (έμφαση δική μου)».[3] Η ερμηνεία αυτής της έκφρασης δεν είναι εύκολη. Έχει υποστηριχθεί ότι αυτό που εννοεί η Άρεντ είναι ότι για να έχουν οι πρόσφυγες δικαιώματα πρέπει να είναι πολίτες μιας κρατικής οντότητας, ενώ η απώλεια αυτής τους στερεί και από τα ανθρώπινα δικαιώματα και από την ικανότητα να είναι πολιτικά υποκείμενα.[4] Όμως η απώλεια «ενός τόπου στον κόσμο» έχει μια πιο κυριολεκτική και μια πιο ουσιαστική σημασία και δεν επιφέρει απόλυτη κατάσταση ανθρώπου χωρίς δικαιώματα. Το πρόβλημα συνδέεται, κατά την Άρεντ, με μια νέα παγκόσμια πολιτική κατάσταση. Δεν είναι απλώς ζήτημα έλλειψης πολιτισμού, οπισθοδρομικότητας ή σκέτης τυραννίας, αλλά απόρροια του γεγονότος ότι δεν υπάρχει κανένας «απολίτιστος» τόπος στη γη, «επειδή είτε μας αρέσει, είτε όχι, έχουμε πράγματι αρχίσει να ζούμε σ’ Έναν Κόσμο». Και συνεχίζει: «Μόνο σε μία πλήρως οργανωμένη ανθρωπότητα μπορούσε η απώλεια εστίας και πολιτικής καταστατικής θέσης να ταυτιστεί με απέλαση από την ανθρωπότητα συνολικά».[5] Η πολιτική κατάσταση την οποία περιγράφει η Άρεντ βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας εδώ και αρκετό καιρό. Οι τελευταίες εικόνες προσφύγων πάνω σε βάρκες που περιδιαβαίνουν την Μεσόγειο είναι χαρακτηριστική. Η αποβίβασή τους στις παράκτιες χώρες της Νότιας Ευρώπης καθίσταται κάθε μέρα και πιο δύσκολη, καθώς οι περισσότερες χώρες αρνούνται να τους υποδεχθούν στα λιμάνια τους. Ακριβώς λοιπόν επειδή η ανθρωπότητα είναι πια πλήρως οργανωμένη σε κράτη, των οποίων οι πρόσφυγες δεν είναι πολίτες, δεν φαίνεται να υπάρχει κανένας χώρος όπου αυτοί έχουν το δικαίωμα να βρίσκονται. Με αυτήν την έννοια οι πρόσφυγες επανέρχονται σε μια «ιδιότυπη φυσική κατάσταση», μια κατάσταση που περιγράφει την αρρύθμιστη από μια έννομη τάξη συμβίωση.[6] Αυτή η διάγνωση της φύσης του προβλήματος μας οδηγεί, κατά τη γνώμη μου, σε μια κοσμοπολιτική θεώρηση της θέσης των προσφύγων και των καθηκόντων απέναντί τους. Αλλά ας δούμε τι έχει να πει ο Παπαγεωργίου γι’ αυτό. Ο συγγραφέας θέλει να μετακινηθεί από τα ηθικά καθήκοντα που έχουμε απέναντι στους πρόσφυγες προς τα πολιτικά καθήκοντα που τυχόν έχουμε επίσης και είναι πιο ισχυρά. Για τα πολιτικά καθήκοντα ή καθήκοντα δικαιοσύνης δεν αρκεί απλώς η κοινή μας ηθική φύση, αλλά χρειάζεται και κάτι άλλο. Χρειάζεται και κάποιου είδους υφιστάμενη ή εν δυνάμει αλληλεπίδραση· να εμπλέκεται, με άλλα λόγια, η εξωτερική μας ελευθερία. Αυτή ακριβώς η σύνδεση και η επένδυση σε μια συσχέτιση ελεύθερων και ίσων πολιτών εντός μιας ελεύθερης δημοκρατικής κοινότητας ιδρύουν τα αποκαλούμενα «ενδοπολιτικά» μας καθήκοντα και τα καθιστούν σημαντικά, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις ευλόγως τους δίνουν προτεραιότητα σε σχέση με καθήκοντα προς όλους τους άλλους ανθρώπους στη γη, χωρίς αυτό να σημαίνει όμως ότι πρέπει να μετατρέπονται σε εθνικό εγωισμό και τύφλωση στη σκοπιά των άλλων (σ. 26-27). Ο Παπαγεωργίου πολύ εύγλωττα τονίζει ότι αυτό που χάνουν οι πρόσφυγες είναι αυτό που εμείς απολαμβάνουμε έχοντας ήδη συγκροτήσει μια έννομη τάξη. Αν λοιπόν εμείς είχαμε και πραγματώσαμε το δικαίωμα (και συνάμα καθήκον) να συνταχθούμε με άλλους για να βγούμε από τη φυσική κατάσταση, το ίδιο δικαίωμα και καθήκον έχουν και όλοι οι άλλοι. Και αυτό εντοπίζεται ακριβώς στην δημιουργία ενός συστήματος δικαίου που θα υπερασπίζεται την ελευθερία κάτω από δημόσιους θεσμούς. Το δημοκρατικό κράτος είναι πρωτίστως ο θεσμός που εγγυάται τα δικαιώματα. Ένα κορίτσι στον προσωρινό ανεξέλεγκτο καταυλισμό δίπλα από τον επίσημο απάνθρωπο προσφυγικό καταυλισμό στη Μόρια, 24 Σεπτεμβρίου 2018. © Socrates Baltagiannis/picture alliance via Getty Images/Ideal Image Το ερώτημα είναι όμως εάν έχουμε και «εξωπολιτικά», όπως τα ονομάζει ο Παπαγεωργίου, καθήκοντα, με δεδομένο ότι δεν είμαστε μέλη ενός παγκόσμιου κράτους (ενώ έχουμε λόγους να μην θέλουμε να είμαστε), ούτε επίσης μπορούμε απλώς να προσπεράσουμε τα κράτη αναγνωρίζοντας έναν καθαρό κοσμοπολιτισμό (σ. 34 επ.). Το γεγονός ότι εμείς έχουμε καταφέρει να δημιουργήσουμε το δικό μας κράτος δεν σημαίνει ότι έχουμε ξεμπερδέψει. Μπορούμε να κοιμόμαστε με ήσυχη την συνείδηση όταν υπάρχουν άνθρωποι που έχουν απολέσει αυτή τους τη δυνατότητα, ανεξάρτητα από το εάν εμείς απέχουμε από οποιαδήποτε επιθετική ή παρελκυστική συμπεριφορά;[7] Γιατί θα πρέπει να κάνουμε και κάτι παραπάνω; Σε αυτό το σημείο έγκειται και η αποκαλυπτική για τα καθήκοντά μας πρόταση του συγγραφέα. Ο τελευταίος επικαλείται ένα καθήκον να βοηθήσουμε τους άλλους να εξέλθουν από την «φυσική κατάσταση» και να θέσουν τις βάσεις για τον κοινό τους βίο υπό συνθήκες δικαιοσύνης και ελευθερίας (σ. 57). Ένα τέτοιο καθήκον πηγάζει καταρχήν από το σαμαρειτικό καθήκον αρωγής προς ανθρώπους που βρίσκονται σε ανάγκη. Αν μπορούμε να βοηθήσουμε δίχως να θυσιάσουμε κάτι εξαιρετικά ουσιώδες για εμάς, τότε έχουμε καθήκον να το κάνουμε. Αυτό είναι ένα, τρόπον τινά, «πολιτικοποιημένο καθήκον αρωγής» που έχουμε, όχι κυρίως ατομικά αλλά συλλογικά ως πολιτική κοινότητα (σ. 61). Αν και αρκετά κοντά στην αρεντιανή ανάλυση, αν δεν πούμε ότι είναι και η δική μας θέση αυτή που στερεί τους πρόσφυγες από το δικαίωμα να βγουν από την φυσική κατάσταση, το καθήκον αυτό αρωγής παραμένει παρ’ όλα αυτά περισσότερο ηθικό, παρά πολιτικό και δικαιϊκό. Αξιοσημείωτο εδώ είναι και το περιεχόμενο αυτού του καθήκοντος. Για τον Παπαγεωργίου δεν είναι μονάχα η παροχή τροφής, στέγης και η αποτροπή από τον κίνδυνο ζωής, δεν είναι δηλαδή μονάχα ζήτημα ενός καταλόγου ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως πολλοί συνεχίζουν να επιμένουν. Η «δεινότητα» των προσφύγων έγκειται σε αυτό που έχουν στερηθεί ως πολίτες και όχι μόνο ως άνθρωποι, και είναι, όπως τονίζει και η Άρεντ, η στέρηση μιας έννομης τάξης και συμμετοχής σε μια οποιαδήποτε κοινότητα. Είναι αυτό που η Άρεντ έχει χαρακτηρίσει ως «το δικαίωμα να έχουμε δικαιώματα».[8] Η απώλεια αυτού του θεμελιώδους «δικαιώματος» σημαίνει, για να το επαναλάβουμε, την απώλεια της ικανότητας να κτίζουμε και να αλλάζουμε έναν κοινό κόσμο μαζί με άλλους μέσω της αμοιβαίας ανταλλαγής απόψεων και κοινής δράσης.[9] Ως εδώ βρισκόμαστε καθαρά στο πεδίο της δικαιοσύνης. Ο Παπαγεωργίου όμως γυρνά και πάλι στον Καντ για να προσθέσει και μια άλλη, ιδιαίτερα σημαντική, φρονώ, έμμεση διάσταση της σχέσης μας με τους πρόσφυγες. Αυτή η διάσταση, αντί απλώς να προεκτείνει τα καθήκοντα εκτός των συνόρων, εμβαθύνει την δημοκρατική αυτοσυνειδησία εντός τους. Με αυτή την έννοια δεν είναι μονάχα κάτι που κερδίζουν οι πρόσφυγες από την πραγμάτωση των καθηκόντων μας απέναντί τους, αλλά και εμείς οι ίδιοι. Σε αυτό το σημείο γίνεται ακόμη πιο σαφής η επιλογή του Παπαγεωργίου να επικεντρωθεί στα καθήκοντα και δευτερευόντως στα δικαιώματα. Εάν τα δικαιώματα και τα καθήκοντα ήταν πάντοτε αλληλένδετα δεν θα είχε καμία σημασία εάν επιλέγαμε να δούμε τις ηθικές σχέσεις από τη μία ή την άλλη οπτική. Υπάρχουν όμως ηθικές σχέσεις που μπορούν να εκτιμηθούν από μία οπτική γωνία. Το καθήκον αρωγής δεν αντιστοιχεί σε δικαιώματα (γι’ αυτό δεν είναι εξαναγκαστό) και εντάσσεται στα λεγόμενα και «ατελή» καθήκοντα. Οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι, ακριβώς γι’ αυτό, παρουσιάζουν τέτοιου είδους καθήκοντα, όταν τα αναγνωρίζουν, ως περιθωριακά.[10] Όχι όμως νομίζω και ο Παπαγεωργίου. Στην Μεταφυσική των Ηθών και συγκεκριμένα στο Δεύτερο μέρος της που αφορά την θεωρία περί αρετής, ο Καντ εντάσσει το καθήκον τελείωσης και το καθήκον αρωγής που υπάγεται στον σκοπό της ευτυχίας των άλλων (καθήκον αγαθοεργίας). Το περιεχόμενο του τελευταίου αφορά την αρωγή προς τους άλλους να διαμορφώσουν και να πραγματώσουν την δική τους αντίληψη για το αγαθό. Οι πράξεις όμως αγαθοεργίας αποκαλύπτουν έτσι και τον χαρακτήρα του ίδιου του ευεργετούντα – από τους πρόσφυγες ζητάμε πολλές φορές να θυσιάσουν την ταυτότητά τους με αντάλλαγμα να ενσωματωθούν, ουσιαστικά υποτιμώντας τους ή δείχνοντας την ανασφάλειά μας. Η επαφή με τους πρόσφυγες –η επαφή με ανθρώπους που είναι διαφορετικοί από μας σε κατάσταση ανάγκης– μας θέτει το ερώτημα του ποιοι μπορούμε να είμαστε. Αυτό είναι ένα ζήτημα που αφορά την αυτοβελτίωση και εξέλιξή μας μέσα από την ευκαιρία επικοινωνίας με ανθρώπους που είναι διαφορετικοί. Καλλιεργούμε έτσι τις ηθικές μας δυνάμεις, ως έχουμε καθήκον προς τον εαυτό μας να πράξουμε. Κάποιος θα μπορούσε να εγείρει την ένσταση ότι τέτοιου είδους ατελή καθήκοντα, πρώτον, δεν αφορούν το πολιτικό πρόβλημα, που περιγράψαμε παραπάνω, και άρα κακώς ο συγγραφέας τα εντάσσει στην πρότασή του για το τι οφείλουμε στους πρόσφυγες. Δεύτερον, ακόμη κι έτσι, τα ατελή καθήκοντα δεν δύνανται να εφαρμοστούν σε συλλογικά υποκείμενα, όπως τα κράτη, αλλά αφορούν αποκλειστικά άτομα. Ως προς το πρώτο σκέλος της ένστασης θεωρώ ότι αντιλαμβάνεται το πολιτικό πρόβλημα μονάχα ως θεσμικό πρόβλημα, αλλά οι θεσμοί για να λειτουργήσουν και να είναι σταθεροί χρειάζονται και τους ανθρώπους για να τους στελεχώσουν. Ο συγγραφέας επιστρέφει στον Καντ, γιατί αυτός έχει μαζί και μια θεωρία δικαιοσύνης και μια θεωρία αρετής. Ως προς το δεύτερο σκέλος της ένστασης ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει ότι δεν τα επικαλείται απευθείας, αλλά κατ’ αναλογίαν (σ. 65). 4. [Πέρα από τον απλό ανθρωπισμό: καθήκοντα δικαιοσύνης, υποκατάστατη αλληλεγγύη, και κοσμοπολιτισμός] Η πρόταση του Παπαγεωργίου είναι μια προσπάθεια θεμελίωσης καθηκόντων δικαιοσύνης απέναντι στους πρόσφυγες τα οποία πηγαίνουν πέρα από τον απλό ανθρωπισμό, και ως προς τη μορφή αλλά και ως προς το περιεχόμενο. Τα καθήκοντα δικαιοσύνης που αναγνωρίζει ο συγγραφέας ότι έχουμε απέναντι στους πρόσφυγες δεν πηγάζουν μονάχα από την ηθική κοινοπολιτεία, καθώς κάτι τέτοιο όχι μονάχα δεν αρκεί, αλλά παραγνωρίζει το τι ακριβώς οι πρόσφυγες στερούνται και το τι εν τέλει ζητούν. Το δικαίωμα να ζητήσουν άσυλο δεν είναι απλώς η ανθρωπιστική εξαίρεση στην εθνική κυριαρχία.[11] Ζητώντας άσυλο ο πρόσφυγας ζητά να αποκτήσει την ικανότητα να έχει λόγο και να ορίζει τα πράγματα που τον αφορούν και τα δικαιώματά του (σ. 78-79), και αυτό συνεπάγεται μια συγκεκριμένη θέση στον κόσμο (humanity in concreto). Η ελευθερία χρειάζεται χώρο, όχι με την έννοια του γεωγραφικού χώρου (ο οποίος δεν είναι άπειρος), αλλά της θέσης σε μια οργανωμένη κοινότητα.[12] Αυτή η διαπίστωση είναι σημαντική διότι θέτει υπό πίεση και τις πρόσφατες ad hoc λύσεις που προωθούνται στην ΕΕ μέσω των πολιτικών «ασφαλούς χώρας προέλευσης», «ασφαλούς τρίτης χώρας», «ασφαλούς χώρας πρώτης εισόδου», στον βαθμό που τα καθήκοντά μας απέναντι στους πρόσφυγες εκτείνονται πιο πέρα από αυτά της μη απέλασης (non-refoulement). Τα καθήκοντά μας απέναντι στους πρόσφυγες, όπως τα εντοπίζει ο Παπαγεωργίου, αποσαφηνίζουν την ίδια την έννοια του πρόσφυγα. Ο τελευταίος δεν είναι αυτός που απλώς δεν μπορεί να απελαθεί, αλλά αυτός που πρέπει να προστατευθεί με έναν συγκεκριμένο τρόπο.[13] Την συγκεκριμένη θέση του στον κόσμο την έχει στερηθεί εξαιτίας των διώξεων που υφίσταται, την στερείται όμως εξ ολοκλήρου από το γεγονός ότι δεν υπάρχει θέση στον κόσμο που να δικαιούται να υπάρχει, εξαιτίας της πλήρως οργανωμένης ανθρωπότητας σε κράτη, στα οποία δεν δικαιούται καταρχήν να είναι μέλος. Είναι επίσης αυτή η παγκόσμια πολιτική κατάσταση που τον καθιστά πρόσφυγα. Αυτός δεν μπορεί ούτε να επιστρέψει στην εστία του, ούτε να αποκτήσει μια θέση σε μια καινούργια, αν και δεν βρίσκεται εν κενώ, αλλά σε Έναν κόσμο. Τα σύνορα εξάλλου δεν διαχωρίζουν μονάχα την μία πολιτεία από τη άλλη, αλλά ενώνουν αυτά που χωρίζουν, ειδάλλως όταν θα διέσχιζε κάποιος τα σύνορα θα βρισκόταν σε μια έρημο, αντί για ένα ξένο κράτος. Το πρόβλημα της δικαιοσύνης λοιπόν εγείρεται μόνο από μια πληθώρα τουλάχιστον δυνάμει δρώντων που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.[14] Το ίδιο το δικαίωμα (και καθήκον) να συγκροτούμε το δικό μας κράτος, το οποίο εξ ορισμού αποκλείει αυτούς που δεν μπορούν να είναι μέλη του, γίνεται καθήκον να βοηθήσουμε άλλους όταν έχουν απολέσει κάθε δικαίωμα συμμετοχής σε μια οργανωμένη πολιτική κοινότητα. Κάτι τέτοιο αποτελεί, κατά τον Παπαγεωργίου, εκδήλωση αλληλεγγύης, η οποία αναπληρώνει αυτήν που έχει χαθεί (σ. 83). Πιστεύω όμως, ότι αυτή δεν είναι απλώς αναπλήρωση, αλλά κάτι πρωτότυπο και θεμελιώδες, που αντιστοιχεί σε ένα κοσμοπολιτικό καθήκον, το οποίο περνά μέσα από τα κράτη, αλλά τα υπερβαίνει κιόλας και άρα αποτελεί κριτήριο ελέγχου των πολιτικών τους και όρο της δημοκρατικής τους νομιμοποίησης.[15] Διακρίνω όμως και μια άλλου είδους πιθανή ένσταση στην πρόταση του συγγραφέα, μια ένσταση, νομίζω, αρκετά διαδεδομένη στην χώρα μας, από «υποψιασμένους» συμπολίτες μας. Κάποιος λοιπόν θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι ο Παπαγεωργίου δεν ασχολείται με τα αίτια της προσφυγικής κρίσης και αν δεν ασχοληθούμε με τα αίτια αυτής (τους ιμπεριαλιστικούς πολέμους, την ανισότητα κ.λπ.), η όποια συζήτηση καθίσταται μια ακαδημαϊκή άσκηση ιδεαλισμού. Θα διαφωνήσω και θα ήθελα να πω γιατί. Η ανάδειξη μιας πολιτικής αρχών για ένα πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε εδώ και τώρα, μπορεί να μην μας το λύνει άμεσα, μας βοηθάει όμως να μην αφήσουμε «την αδικία και τη βία να σφετερίζονται αναιδώς το όνομα του δικαίου και της επιείκειας».[16] Περαιτέρω όμως, ιδιαίτερα μια προσέγγιση που αφορά τα καθήκοντά μας και μάλιστα τα καθήκοντα δικαιοσύνης που έχουμε ως συγκροτημένες δημοκρατικές κοινότητες απέναντι στους πρόσφυγες, συντελεί ώστε το πρόβλημα να μην διαιωνιστεί ούτε από την μετάθεσή του στην ανεπαρκή διάσταση του απλού ανθρωπισμού, ούτε από την ψευδή αίσθηση ότι η μη απέλαση εξαντλεί τα καθήκοντα απέναντι στους πρόσφυγες. Ακόμη περισσότερο, η έμφαση στην εμβάθυνση της δημοκρατίας μας, του συλλογικού μας εαυτού, μας συνδέει με γόνιμο τρόπο με την ηθική και πολιτική μας τελείωση – δεν μας αφήνει στην νιρβάνα μιας ψευδαίσθησης δημοκρατικής ολοκλήρωσης. Με αυτό τον τρόπο ο Παπαγεωργίου συνδέει από μια άλλη οδό την δικαιοσύνη και την αρετή μέσω της κοινής μήτρας του καθήκοντος. Τέλος, αν και τούτο είναι μάλλον η πορεία που θα ήθελα να ακολουθήσει παραπέρα το επιχείρημα του Παπαγεωργίου, είναι ο ηθικός αλλά κυρίως ο πολιτικός κίνδυνος που ελλοχεύει από την αυταπάτη ότι ο κόσμος μας δεν είναι ένας, αλλά ένα άθροισμα περίκλειστων κρατών που νομίζουν ότι μπορούν να παραμείνουν έτσι για πάντα, ανοίγοντας και κλείνοντας τα σύνορα κατά το δοκούν. Ο Παπαγεωργίου μας λέει, σε αντίθεση με όσους θεωρούν την βεστφαλιανή αρχή της κρατικής κυριαρχίας απόλυτη, ότι και τα κράτη έχουν καθήκοντα –άρα υπάρχει ένας χώρος ανεξάρτητος από το τι αυτά ορίζουν ως καθήκοντα– και μάλιστα καθήκοντα όχι μονάχα προς άλλα κράτη, αλλά και προς ανθρώπους που έχουν ουσιαστικά εκπέσει σε μια φυσική κατάσταση. Θα κλείσω και πάλι με μια παρατήρηση της Άρεντ για τον κίνδυνο που ελλοχεύει από την αδυναμία να δούμε κατάματα τα καθήκοντά μας απέναντι στους πρόσφυγες και που, κατά τη γνώμη μου, αναδεικνύει τον πολιτικό και ειδικά τον κοσμοπολιτικό χαρακτήρα της όποιας προσέγγισης των καθηκόντων προς τους πρόσφυγες, η συγκεκριμένη προστασία των οποίων εδραιώνει τις δικές μας δημοκρατίες και αξιακά, αλλά και με έναν ρεαλιστικό τρόπο, αφού αποσοβεί έναν πραγματικό κίνδυνο για αυτές: «Ο κίνδυνος είναι ότι ένας παγκόσμιος, οικουμενικά αλληλοσυσχετιζόμενος πολιτισμός ενδέχεται να παράγει βαρβάρους εκ των ένδον του, εξαναγκάζοντας εκατομμύρια ανθρώπους να ζουν σε συνθήκες οι οποίες, παρ’ όλα τα φαινόμενα, είναι συνθήκες αγρίων».[17] [1] Συγκλονιστικές εικόνες όπως του τρίχρονου Aylan Kurdi που ξεβράστηκε στις όχθες της Τουρκίας έκαναν το γύρο του κόσμου το 2015, αλλά δεν βοήθησαν πολύ την κινητοποίηση των κρατών και της κοινής γνώμης. Βλ. L. Huffer και F.A. Sheth, “When Empathy Isn’t Nearly Enough: Why the Syrian Refugee Crisis Demands More than Mercurial Empathy”, Salon (2015) διαθέσιμο στο https://www.salon.com/2015/09/19 [2] Χάννα Άρεντ, Οι απαρχές του Ολοκληρωτισμού, Δεύτερο μέρος: Ιμπεριαλισμός, μτφρ. Β. Τομανάς, Νησίδες, Αθήνα 2017, σ. 222. [3] Στο ίδιο, σ. 226. [4] Jacques Ranciere, ‘Who is the Subject of the Rights of Men?” στο του ιδίου, Dissensus: On Politics and Aesthetics, Bloomsbury, Νέα Υόρκη 2013, σ. 72. [5] Άρεντ, Οι απαρχές του Ολοκληρωτισμού, ό.π., σ. 226. [6] Άρεντ, Οι απαρχές του Ολοκληρωτισμού, ό.π., σ. 231. [7] Εάν εμείς έχουμε προκαλέσει εμμέσως ή αμέσως βεβαίως την κατάστασή τους η ευθύνη μας είναι διαφορετική και πιο εύκολα προσδιορίσιμη. Εδώ η συζήτηση είναι προφανώς τεράστια για το εάν εμείς ή άλλοι ευθύνονται, λόγου χάριν, για τις προσφυγικές ροές από την Συρία και αλλού. Το ερώτημα όμως του Παπαγεωργίου είναι πιο θεμελιώδες και ενδιαφέρον. [8] Άρεντ, Οι απαρχές, ό.π., σ. 226. [9] Με την ομιλία και την πράξη εντασσόμαστε στον ανθρώπινο κόσμο και η ένταξη αυτή μοιάζει με δεύτερη γέννηση λέει η Χάννα Άρεντ στο Η Ανθρώπινη Κατάσταση (Vita Activa), μτφρ. Γ. Λυκιαρδόπουλος, Σ. Ροζάνης, Γνώση, Αθήνα 2008, σ. 243. [10] Onora O’Neill, Κατασκευές του Λόγου: Έρευνες στην Πρακτική Φιλοσοφία του Καντ, μτφρ. Χ. Γραμμένου, επιμ. Α. Χατζημωυσής, Αρσενίδης, Αθήνα 2011, κεφ. 12. [11] Όπως λόγου χάριν η Seyla Benhabib υποστηρίζει στο The Rights of Others: Aliens, Residents, and Citizens, Cambridge University Press, Καίμπριτζ 2004, σ. 14-15. [12] Hanna Arendt, The Promise of Politics, Chicago University Press, Σικάγο 2005, σ. 170 και Hans Lindahl, “Finding Place for Freedom, Security and Justice. The EU’s Claim to Territorial Unity”, European Law Review, 29, no 3 (2004), σ. 478. [13] J. Durieux, “Salah Sheekh is a Refugee. New Insights into Primary and Subsidiary Forms of Protection”, στο Refugee Studies Centre Working Paper no. 49, Οκτώβριος 2008, σ. 17. [14] O’Neill, Κατασκευές του Λόγου, ό.π., σ. 328. [15] Πράγμα που μας το θυμίζει και πάλι ο Καντ στις προπαρασκευαστικές του σημειώσεις για το δοκίμιό του «Απάνω στο κοινό απόφθεγμα: Τούτο μπορεί να είναι ορθό στη θεωρία, αλλά για την πράξη δεν ισχύει», όπου αντικαθιστά την «αδελφότητα» (fraternitas) με τον κοσμοπολιτισμό. Βλ. Kostas Koukouzelis, “Republicanism & Cosmopolitanism: A Kantian Reconciliation”, στο G. W. Brown & A. Telegdi-Csetri (επιμ.), Kant’s Cosmopolitics: Contemporary Issues and Global Debates, Edinburgh University Press, Εδιμβούργο 2018. [16] Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, «Η κατάσταση πολέμου», μτφρ. Γιώργος Φαράκλας, στο R. Azizoglu και Γ. Φαράκλας (επιμ.), Η δημοκρατία στην εξορία: Ένας οδηγός για την σκέψη του Ρουσσώ 300 χρόνια μετά την γέννησή του, Νήσος, Αθήνα 2012, σ. 426. [17] Άρεντ, Οι απαρχές του Ολοκληρωτισμού, ό.π., σ. 233.

Πρόσφυγες και Δικαιοσύνη

Σύνδεση