Σαΐτ Φαΐκ: «Εγώ δεν αγαπώ τις σημαίες αλλά τους ανθρώπους»

Είμαι κάτω από χίλια άστρα. Μεταξύ των νησιών υπάρχει και το νησί Αντιγόνη. Υπάρχει μια βάρκα, ακριβώς στο σημάδι που βλέπει τον Καλόγερο και τον Λέανδρο. Εκεί είμαι εγώ. Είμαι κάτω από χίλια άστρα. Μεταξύ των νησιών υπάρχει και το νησί Αντιγόνη. Υπάρχει μια βάρκα, ακριβώς στο σημάδι που βλέπει τον Καλόγερο και τον Λέανδρο. Εκεί είμαι εγώ. Σαΐτ Φαΐκ Σχεδόν από ανάγκη κατέφυγα στον Σαΐτ Φαΐκ και διάβασα όλα όσα έγραψε. Ήξερα από πολύ νέος ότι είχε γράψει με αγάπη για «μας», τους Ρωμιούς της Πόλης. Είχα γνωρίσει ορισμένα διηγήματά του και θέλησα να επιβεβαιώσω αυτήν την αγάπη του με μια πιο εμπεριστατωμένη μελέτη. Το 1990 είχα ξεκινήσει μια έρευνα για την εικόνα του Έλληνα στην τουρκική λογοτεχνία διαβάζοντας πρώτα τα Άπαντα του Γιακούπ Καντρή (Yakup Kadri), της Χαλιντέ Εντίπ (Halide Edip) και του Ομέρ Σεϊφεττίν (Ömer Seyfettin) και είχα σοκαριστεί. Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες (και οι Ρωμιοί και οι Ρωμιές) ήταν σχεδόν πάντα αρνητικοί: βίαιοι, φανατικοί, πονηροί και οι γυναίκες σχεδόν πάντα πόρνες.[1] Μήπως τελικά έτσι είναι όλη η τουρκική λογοτεχνία; Με αυτήν την υποψία και με αυτόν τον φόβο διάβασα τον Σαΐτ Φαΐκ. Ήταν τέτοια η διαφορά με τους άλλους συγγραφείς, τόσο έκδηλος ο ανθρωπισμός του Σαΐτ Φαΐκ, τόσο μεγάλη η αγάπη του για τον άνθρωπο γενικά και για τον Ρωμιό ειδικότερα που με εξέπληξε θετικά και με συγκίνησε. Ταυτίστηκα με τους ήρωές του επειδή ήταν όλοι τους πραγματικοί, σαν να στέκονταν ζωντανοί μπροστά μου. Και ο ίδιος μου φάνηκε σαν να ήταν ο πρώτος Τούρκος που «μας» κατάλαβε. Σήμερα χρησιμοποιούμε τον όρο «ενσυναίσθηση»· αυτό χαρακτηρίζει τον Σαΐτ Φαΐκ. Βέβαια με μια τέτοια συναισθηματική σχέση μεταξύ του μελετητή και του συγγραφέα είναι αμφίβολο αν τώρα θα μπορέσω να είμαι αντικειμενικός στην κρίση μου. Μάλλον δεν θα είμαι. Αλλά οι άλλοι, οι συγγραφείς και οι κριτές των κειμένων, είναι μήπως περισσότερο αποστασιοποιημένοι από τις προκαταλήψεις τους; Τουλάχιστον εγώ ξέρω ότι μπορεί και να υπερβάλω, και αυτή η αυτογνωσία με κάνει επιφυλακτικό. Και οι αναγνώστες θα πρέπει να διαβάζουν με κάποια επιφύλαξη αυτά που τους προσφέρονται, και το πιο σημαντικό, να έχουν τις αμφιβολίες τους για τις κάθε είδους ερμηνείες που κυκλοφορούν γύρω τους. Ο Σαΐτ Φαΐκ –ένας από τους διασημότερους τούρκους συγγραφείς και σχεδόν τελείως άγνωστος στους έλληνες αναγνώστες‒ αυτό ακριβώς επισήμανε στους τούρκους αναγνώστες του: ότι έχουν στερεότυπα στο θέμα του Ρωμιού και ότι πρέπει να προσέχουν. Ο διηγηματογράφος Σαΐτ Φαΐκ Αμπασίγιανικ (Sait Faik Abasıyanık) (1906-1954) έγραψε επίσης νουβέλες που τις αποκάλεσε μυθιστορήματα, όπως και ποιήματα. Μετά τον θάνατό του κυκλοφόρησαν συνεντεύξεις, γράμματα και ορισμένα προσχέδια διηγημάτων του. Θα αναφερθώ σε όλα αυτά χωρίς να κάνω διακρίσεις μεταξύ τους. Πιστεύω ότι αυτό θα ήθελε και ο ίδιος. Έχει γράψει κάποτε σε κάποιο γράμμα του: «Για μένα το διήγημα είναι μια πρόφαση για να γράψω. Προσπάθησα να μεταφέρω στον άλλο, με μια καθαρή έκφραση, αυτά που σκέπτομαι, που αισθάνομαι, που αγάπησα, τον πόνο μου, και αυτά που άκουσα και είδα. Δεν είναι ιστορίες αυτά που γράφω. Είναι ομιλίες που μοιάζουν με διηγήματα». Και σε ένα προσχέδιο διηγήματος που βρέθηκε στο αρχείο του έλεγε, πολλά χρόνια πριν από τον Ζακ Ντερριντά: «Γιατί αναφέρονται στους συγγραφείς ως ποιητές, μυθιστοριογράφους, διηγηματογράφους, κριτικούς, και δεν ξέρω τι άλλο; Δεν το καταλαβαίνω!... Δεν υπάρχουν αυτά. Ένα πράγμα υπάρχει: το κείμενο.»[2] Χρησιμοποίησα τα Άπαντα (Bütün Eserleri) που εξέδωσε ο εκδοτικός οίκος Bilgi σε δεκαπέντε τόμους μεταξύ του 1987 και 1990.[3] Στα 188 διηγήματα, στα τέσσερα μυθιστορήματα, στα ποιήματα και στα διάφορα άλλα κείμενά του αναφέρεται στους Ρωμιούς της Πόλης πολύ συχνά, κάποτε ως μια απλή αναφορά και άλλοτε ως κύριους ήρωές του. Στα 159 διηγήματα που κυκλοφόρησαν μεταξύ του 1936 και του 1954 οι Ρωμιοί «αναφέρονται» 65 φορές (41%) και ως «ήρωες» εμφανίζονται 21 φορές (13%). (Βλ. Πίνακα). Ενδιαφέρον έχει ότι οι Ρωμιοί αποκτούν μια μεγαλύτερη βαρύτητα όσο περνούν τα χρόνια. Σε ένα από τα τελευταία του βιβλία, στο Son Kuşlar (Τα τελευταία πουλιά) του 1952 οι Ρωμιοί αποτελούν το 79% των αναφορών και το 52% των ηρώων του. Σε κανέναν άλλο Τούρκο συγγραφέα δεν παρατηρείται ένα τέτοιο ενδιαφέρον για την Ρωμιοσύνη. Η δε «αύξηση» της συχνότητας του Ρωμιού στα διηγήματα θα πρέπει να έχει σχέση και με τον σχετικό εκδημοκρατισμό της Τουρκίας που παρατηρείται μετά το 1950 με το νέο πολυκομματικό καθεστώς. Η «καταγωγή» των Ρωμιών και των Ελλήνων Οι Ρωμιοί και οι Έλληνες στα κείμενα του Σαΐτ Φαΐκ παρουσιάζονται σε δύο μορφές: Κάποτε ως ρεαλιστικοί χαρακτήρες και άλλοτε όπως τους φαντάζεται ή, όπως είχε γράψει, όπως θέλει να τους φαντάζεται. Η πρώτη εικόνα είναι το αποτέλεσμα της αντικειμενικής παρατηρητικότητας, η δεύτερη είναι το όραμα του συγγραφέα και έχει σχέση με το τι είδους ανθρώπινες σχέσεις επιθυμεί και οραματίζεται. Αυτές οι διαφορετικές εικόνες συχνά συνυπάρχουν στον ίδιο χαρακτήρα και τούτο είναι κατανοητό εφόσον η πραγματικότητα δεν αποκλείει την θέληση για την υπέρβασή της. Ποια είναι οι καταγωγή των Ελλήνων, των Ρωμιών και των Βυζαντινών; Ο Σαΐτ Φαΐκ για βιοποριστικούς λόγους εργάστηκε ως ανταποκριτής δικαστικών υποθέσεων. Μας αφηγείται μια δίκη δύο ιερέων του Πατριαρχείου – κάποιου Μελέτιου και κάποιου Θεολόγου. «Άσπρα μακριά μαλλιά, μαύρα ρούχα, πεντακάθαρα άσπρα γένια. Ο χρόνος μετέτρεψε τα μαλλιά και τα γένια σε λευκά, αλλά είναι σαν να σταμάτησε στον χώρο της υγείας και της ενέργειας. Είναι καταπληκτικά ωραίοι, δεν έχουν ηλικία, είναι σχεδόν σαν γέροι που έχουν γεννηθεί στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία.»[4] Και σε άλλες περιπτώσεις βλέπουμε Ρωμιούς να παρομοιάζονται με Βυζαντινούς και με Αρχαίους Έλληνες. Για κάποιον κτίστη, «τον μπάρμπα Άνθιμο», σε ένα διήγημά του γράφει: «Οι τοίχοι που κτίζει ο Άνθιμος κρύβουν μέσα τους μια σοφία που έρχεται από δύο χιλιάδες χρόνια πριν με μια φιλοσοφία αγάπης ή μπορεί και με έναν Έλληνα Θεό ή με ένα ήρωα που στάθηκε απέναντι στην αδικία. Κάθε τοίχος που αγγίζει πάει μεμιάς πίσω σε μια αρχαιότητα. Αν μέσα σε μια στέρνα που έκτισε ο Άνθιμος βρουν μετά από τρία χρόνια ένα πουγκί με βυζαντινά χρυσά νομίσματα, κανένας αρχαιολόγος δεν θα μπορέσει να πει ότι αυτό το πουγκί έχει τοποθετηθεί εκεί εκ των υστέρων. Όταν κτίζει ένα φτωχικό σπίτι και βάζει μπρος του ένα υπόστεγο με μια κληματαριά ξαφνιάζεσαι αν εκεί δεν θα σε προϋπαντήσει ο Σωκράτης. Τα καλοκαιρινά βράδια όταν καθίσετε μπρος στο ξύλινο τραπέζι και πιείτε το κρασί σας θα ακούσετε τον Αλκιβιάδη να συνομιλεί με τον Σωκράτη… Έτσι [ο ήρωας του διηγήματος] καταφέρθηκε ενάντια στις νεόκτιστες κακάσχημες βίλες και τις σύγκρινε με τους τοίχους που ύψωσε ο Άνθιμος, τις στέρνες του, τα σπίτια που έκτισε χωρίς να έχει χαλάσει το περιβάλλον, τουναντίον ομορφαίνοντάς το με το κλασικό ύφος του Βυζαντίου και με της αρχαίας ελληνικής απλότητας, οδηγώντας το στην ποίηση και εξασφαλίζοντας έτσι το αίσθημα του να είσαι με το Όμηρο μέσα σε αυτό το νησί.»[5] Αναφέρεται στην Αρχαία Ελλάδα πιο συχνά από ό,τι στο Βυζάντιο. «Ο ίδιος ήταν λευκός, η γυναίκα του μελαψή. Ήταν δικό του αυτό το ξανθό παιδί με τα μελένια μάτια; Η μύτη του θύμιζε τους Αρχαίους Έλληνες. Είχε φαρδείς ώμους. Λες και ήταν ο Μέγας Αλέξανδρος. Ο κυρ Γιάννης ήταν μορφωμένος άνθρωπος, θαύμαζε τον γιο του». «Μεταξύ των εργατών υπήρχε και ένας Ρωμιός από την Ίμβρο, ήταν περίπου πενήντα χρονών... Καθώς δούλευε μετατράπηκε σε ένα άγαλμα δύναμης… Κάποια στιγμή τον είδα να είναι ένας ημίθεος, γέννημα μιας περιπέτειας του Δία με ένα θνητό κορίτσι.»[6] «Όταν ο κυρ Απόστολος αποφασίζει να φιλοσοφήσει δεν του αρκεί να παίρνει το ύφος του έλληνα ψαρά της Αρχαίας Ελλάδας. Σαν να έχει πάρει μέρος στα συμπόσια του Σωκράτη καταφέρεται κατά του χρήματος, τα βάζει με τους βολεμένους, με τον Θεό και τον γιο του, αν και πιο ευγενικά, ακόμα και με τον αστακό.» Ήταν ψαράς ο κυρ Απόστολος και σεβόταν τα θαλασσινά. «Ο Θοδωρής ήταν Ιμβριώτης. Γελούσαν οι Ρωμιοί με τα ρωμαίικά του. Εμένα με ενθουσίαζαν τα τουρκικά του. Ήταν σαν ένα μικρό παιδί που έμαθε μια περίεργη γλώσσα δύο χιλιάδες χρόνια πριν στην Αθήνα. Αυτοί που γράφουν διηγήματα λένε για αυτό το ωραίο παιδί ότι δυο χιλιάδες χρόνια πριν, όταν η Αθήνα έλαμπε κάτω από τον ήλιο του Ιουλίου με τα μάρμαρά της, με τα αγάλματα και τους ναούς της, αυτός ήρθε από κάποιο νησί του Αιγαίου και μιλούσε μια περίεργη γλώσσα με αντάλλαγμα πενήντα δραχμές, και μετά ότι μιλώντας με τα χωριάτικα ελληνικά των δύο χιλιάδων χρόνων κάθισε στην σκιά μιας βρύσης ή ενός αγάλματος και αφηγήθηκε τις περιπέτειές του ως βοηθός παγωτατζή.»[7] Κάποτε και η φύση θυμίζει την Αρχαία Ελλάδα: «Ακούω ένα γάιδαρο να γκαρίζει στην Αντιγόνη [στο νησί]. Τα ελαιόδεντρα δεν κινούνται καθόλου. Σαν τα κορμιά τους να έχουν απομείνει από την Αρχαία Ελλάδα, είναι παραμορφωμένα και όλο τρύπες». Άλλοτε και οι Τούρκοι μοιάζουν με τους Αρχαίους: Μεταξύ αυτών που ζουν στην Ανατολία «υπάρχουν άνθρωποι που είναι πιο ωραίοι από τα αρχαία ελληνικά αγάλματα» και οι ακροβάτες στο τσίρκο μοιάζουν με τον Ηρακλή.[8] Σε αυτές τις αναφορές παρατηρούμε τα χαρακτηριστικά του λόγου του Σαΐτ Φαΐκ: Είναι ποιητικός και πρωτότυπος. Αυτό το ύφος παρατηρείται σε κάθε κείμενό του. Αλλά το σημαντικότερο είναι το πώς βλέπει και πώς χαρακτηρίζει τους Ρωμιούς της Πόλης και τους Έλληνες γενικότερα. Στις δεκαετίες του 1940 και του 1950, όταν οι μη μουσουλμανικές μειονότητες εκλαμβάνονται ως εχθρικές προς την Τουρκία και καταδιώκονται ως οι «κακοί» της κοινωνίας, ο ίδιος τις υμνούσε. Με τον πιο σαφή τρόπο δήλωνε την αγάπη και την εκτίμηση που έτρεφε για αυτούς. Οι Ρωμιοί και οι Έλληνες, από τον πιο απλό ψαρά μέχρι τον εκπρόσωπο του Πατριαρχείου, είναι ωραίοι, σοφοί, εργατικοί, δημιουργικοί, πολιτισμένοι και άξιοι για κάθε έπαινο. Βέβαια αυτή η θέση του εμπεριείχε ρίσκα για τον ίδιο, και όπως θα δούμε παρακάτω υπέστη τις συνέπειες. Στην Τουρκία γενικά, και βέβαια στα χρόνια που έγραφε ο Σαΐτ Φαΐκ, οι Έλληνες της Πόλης ονομάζονταν στα τουρκικά Ρουμ (Ρωμιοί) αλλά όχι με την έννοια των ελληνικών. Στα ελληνικά ο «Ρωμιός» είναι επίσης Έλληνας, και για αυτό ο Ρίτσος έγραψε την Ρωμιοσύνη και ο Σεφέρης για τον «καημό της Ρωμιοσύνης», εννοώντας τους Έλληνες. Στην Τουρκία «Ρουμ» σημαίνει ελληνόφωνος Χριστιανός Ορθόδοξος που δεν έχει ελληνική υπηκοότητα. Π.χ. οι Ελληνοκύπριοι και οι Ελληνοαμερικανοί είναι «Ρουμ». Ποιος θα τολμούσε να πει ότι οι Ρωμιοί της Κωνσταντινούπολης είναι και Έλληνες; Το είπε όμως ο Σαΐτ Φαΐκ με τον τρόπο του. Στα κείμενά του οι Ρωμιοί πάνε και έρχονται στην Ελλάδα, άλλοτε εγκαθίστανται εκεί, διαβάζουν ελληνικές εφημερίδες, κ.ά. Ο γιος του Στέλιου Χριστόπουλου, π.χ., ζει στην Ελλάδα, ο Δημήτρης μιλάει με «ελληνική» προφορά, ο δε πατέρας του που δούλευε στο Πατριαρχείο είχε ένα ύφος που θα το ζήλευε «ακόμα και ο Πρίγκιπας Μαυροκορδάτος».[9] «Ένα φθινόπωρο είχα δει στον Πειραιά κάποιους λούστρους από την Τουρκία που μιλούσαν τουρκικά με ανατολίτικη προφορά και που τους είχε πάρει ο ύπνος δίπλα στα κοφίνια των μαύρων σταφυλιών. (…) Η φωνή αυτού του νέου ψαρά είναι κρυστάλλινη. Τραγουδά τα τελευταία τραγούδια που κυκλοφόρησαν με τους νέους δίσκους στην Ελλάδα». Κάποια Ρωμιά τα φτιάχνει με ένα νέο Τούρκο καθώς ο άνδρας της ζει στην Ελλάδα. Αλλά όλα κανονίζονται επειδή ο σύζυγος αναγνωρίζει το νεογέννητο.[10] Ο δε κυρ Γιάννης με την «ελληνική μύτη» που είδαμε παραπάνω ψευτοστεναχωριέται που οι άνθρωποι πεθαίνουν από ασιτία στην Ελλάδα και ασχολείται μόνο με τις δουλειές του, και ο συγγραφέας φαίνεται να κατακρίνει αυτόν τον Χιώτη που δεν πονά πραγματικά για τους Έλληνες. Όταν ξεσπά ένα ερωτικό σκάνδαλο «το ρεζιλίκι ακούγεται μέχρι την Ελλάδα.» Ο Λουκάς που είναι ένας αρβανίτης Ρωμιός «έχει ελληνική υπηκοότητα». Και λίγο πριν πεθάνει ο Σαΐτ Φαΐκ απευθύνεται στον αγαπητό του Γιαννάκη ενώ αυτός πλέον βρίσκεται στην Πλατεία Ομονοίας, στην Αθήνα: «Άκουσες πώς σφύριξε το πλοίο που έρχεται από τον Πειραιά;»[11] Σε αυτό το κείμενο θα χρησιμοποιηθεί πολύ συχνά ο όρος «Ρωμιός», αλλά θα πρέπει να ξέρουμε ότι ο Σαΐτ Φαΐκ αποδίδει μια ευρύτερη έννοια σε αυτήν την λέξη: ο Ρωμιός έχει μια πολιτιστική και οργανική σχέση με τους αρχαίους και σύγχρονους Έλληνες. Οι ιδιαιτερότητες των Ρωμιών[12] Ο Σαΐτ Φαΐκ δεν κάνει διακρίσεις με βάση τα έθνη. Για αυτόν δεν υπάρχουν ανώτερα και κατώτερα έθνη, όπως θα δούμε παρακάτω, υπάρχει «ο άνθρωπος» ‒ οι άνδρες και οι γυναίκες. Οι ήρωές του, Τούρκοι, Έλληνες, Αρμένιοι, Εβραίοι κ.ά., μοιάζουν πολύ μεταξύ τους. Ακόμη μοιάζουν και με τα άλλα ζωντανά όντα, με τον σκύλο, τον γλάρο, τον αστακό. Αυτό δεν τον εμποδίζει να παρατηρεί ότι υπάρχουν δευτερεύοντα εθνοτικά χαρακτηριστικά σε ορισμένες ομάδες ανθρώπων. Παρατηρεί ορισμένα από αυτά στους Ρωμιούς και στις Ρωμιές. Αυτές οι διαφορές συχνά χρησιμοποιούνται για να ασκηθεί και μια κριτική στην συντηρητική κοινωνία της παραδοσιακής Ανατολίας η οποία παρουσιάζεται σε αντιπαράθεση με την «ανώτερη Δύση» και την αστική ρωμαίικη κοινωνία. Οι Ρωμιοί φαίνονται να είναι πιο «γλεντζέδες» και πιο απελευθερωμένοι στο θέμα του έρωτα. «Έχω μέσα μου την χαρά, την τεμπελιά, την χαλάρωση και τον ερωτισμό του Νότου. Θέλω να ξαπλώσω κάτω από τον ήλιο σαν ένας Πειραιώτης, Ναπολιτάνος, Αλεξανδρινός.» «Έχω δει Ρωμιές να φλερτάρουν δίπλα στα παιδιά τους που είναι ωραία σαν να ήταν σε όνειρο.»,[13] «Αχ, Ρωμιοπούλες! Το νησί σας είναι ένας παράδεισος!»,[14] «Μπορώ να φανταστώ την μυρωδιά και την γεύση της νύχτας της Πρωτοχρονιάς. Τις είχα δει αυτές μες στις νύχτες της Αθήνας.», «Μόλις βραδιάσει σε κάθε σοκάκι ακούς σφυρίγματα που αναγνωρίζουν το ένα το άλλο. Στις σκοτεινές γωνιές ακούς να μιλούν ψιθυριστά ρωμαίικα.»[15] Οι Ρωμιές είναι απελευθερωμένες ερωτικά. Για τον Σαΐτ Φαΐκ αυτό δεν αποτελεί μομφή αλλά θαυμασμό. Η Ρωμιά που ταξιδεύει προς την Μασσαλία «την πρώτη μέρα τα έφτιαξε με τον καπετάνιο, τη δεύτερη με τον δεύτερο καπετάνιο και με ένα ταξιδιώτη, την τρίτη με μένα και κάποιον από την Σικελία που μπήκε στο πλοίο από τον Πειραιά, την ίδια βραδιά με ένα ναύτη και προς το πρωί με ένα γέρο Άγγλο. Και στην συνέχεια ξανά με τον δεύτερο καπετάνιο, με μένα και ξανά με αυτόν από την Σικελία και τον ναύτη, και τελικά την παραδώσαμε την Ρωμιά νύφη στον αρραβωνιαστικό της στην Μασσαλία… Να ζήσεις, Ρωμιά νύφη μας! Να μη δεις κακή μέρα!»[16] Σε αυτήν παράγραφο βλέπουμε την επανάσταση του συγγραφέα κατά του κομφορμισμού του περιβάλλοντός του. Ανατρέπει κάθε ταμπού με αναφορές στην Ρωμιά. Δηλώνει ότι είναι κατά των καθιερωμένων ηθικών αρχών της κοινωνίας του. Οι Ρωμιές είναι το μέσον για να δηλώσει αυτές τις απόψεις του. Προσέχει επίσης να μην δημιουργήσει στερεότυπα σχετικά με τους Ρωμιούς. Π.χ. βάζει και Τουρκάλες δίπλα στις «απελευθερωμένες» Ρωμιές. Στην ίδια σελίδα βρίσκεται η Ευθαλία που ξεχνά τα πάντα όταν ξαπλώνει κάτω στα χόρτα –εννοείται όχι μόνη– και η Ζεχρά που τραγουδά και ρωμαίικα τραγούδια. Στην Ζεχρά αρέσει να την βλέπουν όταν μπαίνει γυμνή στην θάλασσα και είναι όλο ζωή. Υπάρχει και η Φατμά που χαμογελά στον ωραίο ρωμιό νεαρό.[17] Για κάθε ελληνίδα πόρνη μάς παρουσιάζει και μια άλλη από κάποια άλλη εθνότητα, συνήθως τουρκάλα. «Πού να πηγαίνει η κόρη του Δημητράκη η Ελένη τέτοια ώρα; Είναι δίπλα της και η Φατμά μας, και λέει ότι την λεν Αϊχάν, την πονηρή! … Στο σπίτι της Μαντάμ Καλλιόπης μετά από την Ιταλίδα είναι ξακουστή και η Μαμπουντέ».[18] Και η Νεβήν «μιλά φωναχτά στην πλατεία του χωριού με τον γιο του Απόστολου που είναι ένας ρωμαλέος νέος» και στο Πέρα «η σουρλουλού Αϊτέν και η διεστραμμένη Κατίνα» πάνε μαζί.[19] Τελικά η Ρωμιά μπορεί να εμφανίζεται σχετικά πιο «ζωηρή» από τις άλλες γυναίκες, αλλά έχει σημασία ότι αυτό σημαίνει πως η Ρωμιά είναι πιο ελεύθερη, πιο θαρραλέα, πιο δεμένη με την ζωή. Είναι σαν ο συγγραφέας να ψάχνει για τον παράδεισό του στον χώρο της Ρωμιάς. Αυτός ο ξέγνοιαστος κόσμος είναι η απάντηση του συγγραφέα –στον βαθμό που μπορούσε‒ στην διάχυτη κριτική κατά του ερωτισμού που παρατηρείται στην εποχή που γράφονται αυτά τα διηγήματα. Δεν θα μπορούσε να είναι πιο σαφής: «Κάθε κουσούρι του ανθρώπου, κάθε ντροπιαστική του πράξη, κάθε τρέλα του είναι ένα φτύσιμο στο πρόσωπο της υποκρισίας.»[20] Ποιους Ρωμιούς αγάπησε; Στα διηγήματα και στα μυθιστορήματα που εξέδωσε ο Σαΐτ Φαΐκ οι Ρωμιοί σχετίζονται με διάφορα επαγγέλματα. Υπάρχουν οι εξής: Ένας ιδιοκτήτης ξενοδοχείου και η κόρη του Φωτίκα, ένας έμπορος, ένας υπάλληλος του Πατριαρχείου, ένα «αφεντικό», ένας δάσκαλος, ένας φαρμακοποιός, ένας ζαχαροπλάστης, δυο «καραβοκύρηδες» (έτσι τους αποκαλεί: karavokiri), ένας φούρναρης, τέσσερις παπάδες και ένας γιος του ενός με ειδικές ανάγκες, ένας κουρέας, η γυναίκα του και η κόρη τους, έξι μπακάληδες, δύο σύζυγοι των μπακάληδων (η μία είναι πρώην πόρνη), δύο κόρες ενός μπακάλη, δύο κτίστες, ένας κρεοπώλης, δύο γαλατάδες, έξι ταβερνιάρηδες, δύο καφετζήδες, ένας λαχανοπώλης, ένας κρασάς, η γυναίκα του Τούρκου καμαρότου, ένας κηπουρός και η γυναίκα του (πρώην πόρνη), ένας καρβουνάς, ένα γκαρσόνι, είκοσι δύο ψαράδες, δυο σύζυγοι ψαράδων και τα παιδιά τους, ένας κιθαρίστας, ένας λούστρος, μια υπάλληλος γκαρνταρόμπας, μια χαρτορίχτρα, ένας λατερνατζής, δυο βοηθοί σε ταβέρνες, μια νύφη, ένας απατεώνας, μια μαμά (μαστροπός), δύο λεσβίες, δέκα τέσσερις διάφορες γυναίκες και κυρίες, μερικοί αδέκαροι φίλοι, φτωχοί πωλητές και δυο άνδρες που έχουν «άγνωστα επαγγέλματα», όπως ο Κωστής, ο Γιάννης και ο Απόστολος. Σαν να ήταν ένας κοινωνιολόγος που ερεύνησε στατιστικά την ελληνική κοινότητα της Πόλης κατέληξε σε μια πυραμίδα όπου στην κορυφή υπάρχουν οι λίγοι σχετικά εύποροι, στην μέση μια μεγαλύτερη ομάδα που δεν απολαμβάνει τα ίδια προνόμια, και στη βάση η πλειοψηφία των ψαράδων, των ανέργων και των περιθωριοποιημένων. Δεν τους αγάπησε όλους το ίδιο! Και αυτό ήταν συνεπές με την κοσμοθεωρία του. Δεν έκρινε τους ανθρώπους σύμφωνα με την εθνότητά τους, αλλά με τον ανθρωπισμό τους. Βέβαια όπως εννοούσε ο συγγραφέας τον ανθρωπισμό. Μόνο ένας εθνικιστής θα αγαπούσε όλα τα μέλη ενός έθνους. Δεν φαίνεται να συμπάθησε πολύ τον Δημητρό, προφανώς επειδή ήταν εθνικιστής: «Όταν γύρισε στην υπό κατοχή Κωνσταντινούπολη οι Άγγλοι ήταν ακόμη στην Πόλη. Ο Δημητρός όταν ήρθε πάντα σιώπησε, δεν θέλησε να μιλήσει για τον πατριωτισμό του στον καιρό της Ανακωχής».[21] Στο τέλος αυτής της ιστορίας καταλαβαίνουμε τι δεν ήθελε να σχολιάσει ο Δημητρός: Είχε πάει στην Κρήτη να πάρει μέρος στην επανάσταση. Αλλά σαν να προσπαθεί να εμποδίσει την πιθανότητα να δημιουργηθούν στερεότυπα για ένα Ρωμιό, έστω και εθνικιστή, ο συγγραφέας προσθέτει την δική του υπερασπιστική κρίση: «Νομίζω πως κάπως ντρέπεται για αυτόν τον εθνικισμό του.» Αλλά και Δημητρός αλλάζει: «Σκέφτεται ότι οι άνθρωποι δεν γεννιούνται Εβραίοι, Μουσουλμάνοι, Χριστιανοί. Και αυτή η σκέψη τον εκπλήσσει… Όταν γεννήθηκα αν η μάνα μου με είχε αφήσει στην συναγωγή του Μπαλατά τώρα εγώ θα ήμουν μια χαρά ένας Εβραίος. Και εσύ Μισόν, αν η μάνα σου σε άφηνε στο τζαμί του Σουλεϊμανιέ τώρα θα είχες γίνει ιμάμης». Έτσι ο αναγνώστης μέσα από τα κείμενα του Σαΐτ Φαΐκ μαθαίνει πολλά σχετικά με τα εθνοτικά πιστεύω. Στο ίδιο μυθιστόρημα δεν του αρέσουν και κάποιοι νέοι Ρωμιοί. Κάποιος Φαχρή σκέπτεται: «Έμπλεξα με περίεργους σνομπ, Ρωμιούς νέους από πλούσιες οικογένειες. Προσποιούνται τους Ευρωπαίους κοσμοπολίτες, μιμούνται τις ταινίες που έχουν δει… Δεν χορεύουν για τον εαυτό τους αλλά για να τους βλέπουν κάποιοι.»[22] Αλλά ο συγγραφέας δεν αρκέστηκε με αυτήν την παρατήρησή του. Ψάχνει βαθύτερα να καταλάβει τον εαυτό του, πρώτα τον εαυτό του, για να καταλάβει μετά τον άλλο: «Δεν θα γίνει τίποτα αν ο άλλος σε καταλάβει, πρέπει εσύ να καταλάβεις τον άλλο… Μάλλον και τους δύο δεν σας βολεύει να καταλάβετε. Μάθε, μάθε τον εαυτό σου. Ξεκίνα με αυτό πρώτα. Μετά θα καταλάβεις και τον άλλο.»[23] Και βάζει τον Φαχρή να σκεφτεί για να μάθει και ο αναγνώστης πώς να βλέπει τον εαυτό του: «Άδικα θυμώνω [με τους νέους Ρωμιούς]. Πώς μπορώ να ξέρω ότι και εγώ δεν θα συμπεριφερόμουν σαν και αυτούς αν ήμουν στην θέση τους; Ακόμα και αν είναι για επίδειξη, το να γελάς σημαίνει να γελάς, και αν οι άνθρωποι πιστεύουν ότι χαίρονται, ως ένα βαθμό θα πρέπει όντως να χαίρονται. Χώρια που μπορεί όλες αυτές οι σκέψεις μου να προκύπτουν από το γεγονός ότι εγώ δεν μπορώ να μπω στην παρέα τους!» Μπορούμε να πούμε ότι ο Σαΐκ Φαΐκ δεν αγάπησε ανεξαιρέτως όλους τους Έλληνες – όπως κάποιου θα του άρεσαν όλες οι γαρίδες ή όλα τα μέλη μιας φυλής, μιας ράτσας, ενός έθνους. Εκείνος έψαχνε τις αξίες πέρα από τις ομαδικές ταυτότητες. Λίγα χρόνια πριν τον θάνατό του έγραψε για μια συναγρίδα: «Η κυρά Συναγρίδα μύρισε μια από τις πετονιές. Είναι αυτή του Χρήστου, αυτού του ανθρώπου με τα ελαττώματα. Είναι άπληστος και πονηρός. Ναι, είναι φτωχός αλλά και υπερόπτης… Μυρίζει την δεύτερη, αυτήν του Χασάν. Και αυτός δεν αξίζει. Είναι όλο μεγάλα λόγια αλλά δειλός. Η κυρά Συναγρίδα αγαπά τους θαρραλέους. Πάει σε μια άλλη πετονιά. Ο ψαράς Γιακούπ είναι καλός, ευχάριστος, θαρραλέος. Αλλά ζηλιάρης. Η κυρά Συναγρίδα δεν αγαπά τους ζηλόφθονους. Τον παρατά και αυτόν.» Ψάχνει για μια πετονιά ενός ανθρώπου που θα μπορούσε να αγαπήσει για να πεθάνει ευτυχισμένη. Αλλά ξεγελιέται και πιάνεται από κάποιον που δεν αγάπησε: «Με θυμό τραντάχτηκε ξανά. Σαν να θέλει να φωνάξει άνοιξε το στόμα της. Το έκλεισε. Έτσι πέθανε η κυρά Συναγρίδα, μετανοημένη και ηττημένη μέσα στη βάρκα κάποιου που δεν είχε περάσει τις εξετάσεις του ανθρωπισμού.»[24] Δεν αγάπησε και τον Γιάννη, τον μπακάλη, επειδή δεν ενδιαφέρεται για τους πολίτες της Ελλάδας που βιώνουν τον λιμό στα χρόνια της γερμανικής κατοχής. «Ο Γιάννης αγαπούσε τον γιο του και την κόρη του… Δεν τον νοιάζει όμως ότι η Ελλάδα πεθαίνει από την πείνα.»[25] Αλλά ο πιο κακός Ρωμιός θα πρέπει να είναι ο Κωνσταντίνος. Είναι ένας πλούσιος έμπορος, που είναι και χονδρός και άσκημος. Το χειρότερο ήταν ότι έβαζε ξόβεργες και έπιανε τα πουλιά που περνούσαν από το νησί. Τα έτρωγε με πιλάφι! Ο συγγραφέας λυπάται που λιγοστεύουν το πουλιά: «Τα τιτιβίσματα των πουλιών που μας θυμίζουν την ειρήνη και την ποίηση δεινοπαθούν λόγω του κυρίου Κωνσταντίνου.»[26] Αλλά για να αποφύγει το στερεότυπο του «αρνητικού Ρωμιού» προσθέτει μια ακόμα φράση: «Ποιος ξέρει πόσοι τέτοιοι άνθρωποι σαν τον Κωνσταντίνο υπάρχουν σε κάθε χώρα.»[27] Όπως με τις Ρωμιές έτσι και με τους Ρωμιούς ο κάθε αρνητικός σχεδόν πάντα συνοδεύεται με έναν αντίστοιχο αρνητικό Τούρκο. Στο βυρσοδεψείο του Γιάννη Τριανταφύλλου οι συνθήκες εργασίας είναι κακές, αλλά μετά από δύο σελίδες και στο βυρσοδεψείο του Χασάν Ταχσήν οι εργαζόμενοι είναι σχεδόν όλοι φυματικοί και ο ίδιος είναι υποκριτής και φοροφυγάς.[28] «Σου έχω πει πολλές φορές ότι αγαπώ τους ανθρώπους. Δεν είναι φαντασιακός αυτός ο λόγος αλλά μπορεί να είναι λίγο θεωρητικός… Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που αν τους πλησιάσεις μπορεί να δηλητηριαστείς. Γνώρισα μερικούς που είναι Θεός φυλάξοι!»[29] Τελικά είναι πιο σωστά να πούμε ότι ο Σαΐτ Φαΐκ αγάπησε τους ανθρώπους χωρίς διακρίσεις εθνοτήτων και θρησκειών και κατά συνέπεια αγάπησε και τους Ρωμιούς και τους Έλληνες. Είχε όμως προτιμήσεις. Περισσότερο αγάπησε τους αδύνατους, τους κατατρεγμένους και τους αδικημένους. «Δεν μου αρέσουν οι βολεμένοι… Μου φαίνονται σαν να μην χαίρονται την ζωή… Αναμιγνύομαι με αυτούς που φοράν μεταξωτά πουκάμισα, με τους λεφτάδες, αλλά το βλέμμα μου είναι στραμμένο πιο πολύ προς την πλευρά όπου βρίσκονται οι βάρκες, οι παλιές ψαρόβαρκες. Οι δικοί μου άνθρωποι είναι εκεί. Στην άλλη πλευρά. Εκεί βρίσκεται ο Καλαφάτ, ο Γιακαμόζ, ο Βασιλάκης, ο Χασάν, ο Αβνή Εφέντη… Οι μουστακαλήδες Ρωμιοί ψαράδες, τα αδύνατα ξυπόλητα παιδιά, οι Κούρδοι χαμάληδες με το λαρύγγι πεταμένο έξω, οι γριές Ρωμιές, εγώ, εσύ, ο ταχυδρόμος, ο βοηθός του μπακάλη. Εμείς είμαστε αυτοί οι άνθρωποι.»[30] Όλοι αυτοί βρίσκονται στην ίδια βάρκα σαν να ακολουθούν την μοίρα της ανθρωπότητας: «Εσύ Κώτσο, εσείς Αχμέτ, Μουχαρρέμ, Στέλιο, εσείς πιάστε τα κουπιά. Ιμπραΐμ, πέρνα στην πρύμνη, και εσύ Χρήστο στα δίχτυα. Παράτα το τσάι τώρα, Χουσεΐν... Έτσι με φωνές και γέλια προχωράμε» … «Χωρίς τον άνθρωπο τίποτε δεν είναι ωραίο… αυτό το μέρος είναι ένας παράδεισος που ο Θεός δεν μπορεί να φτιάξει» … «Τις Κυριακές γέμιζε αυτός ο τόπος. Το αεράκι έπαιρνε μακριά τα φουστάνια των Ρωμιών κοριτσιών» … «Με την αγάπη, με το να αγαπάς τον άνθρωπο ξεκινούν όλα. Εδώ όλα τελειώνουν με το να αγαπάς τον άνθρωπο.»[31] Ο κόσμος του είναι πολύχρωμος και ανοικτός προς όλους: «Στην μια πλευρά είναι τα ιδιωτικά, στην άλλη τα κρατικά πορνεία. Στην κατηφόρα με τους μικρομαγαζάτορες βλέπω τους ψαράδες, τους ηλεκτρολόγους, τον ψωμά, τον ξυδά, τον βοηθό μαραγκού, το γκαρσόνι, τον κουρέα, τον ακορντεονίστα, την καμπαρετζού, τον βοηθό του ράφτη, όλοι ανακατωμένοι, όπως και οι θρησκείες και τα δόγματα, ο Τούρκος, ο Ρώσος, ο Αρμένης, ο Ρωμιός, ο Αστουριανός, ο Άραβας, ο Γύφτος, ο Γάλλος, ο Καθολικός, ο Λεβαντίνος, ο Κροάτης, ο Σέρβος, ο Βούλγαρος, ο Πέρσης, ο Αφγανός, ο Κινέζος, ο Τάταρος, ο Εβραίος, ο Ιταλός, ο Μαλτέζος και άλλοι λαοί, κατεβαίνουν σ’ αυτήν την περίεργη γειτονιά μαζί με νέες κοπέλες που παίζουν στα φιλμ σαν κομπάρσοι. Πίσω τους, και πίσω από τις μοδίστρες βαδίζουν οι βοηθοί των κουρέων, ένας δε Αρβανίτης με μουστάκες ακολουθεί τους τελευταίους.»[32] «Στο ψαροχώρι μας τα μύδια με την πίσσα του μεγάλου ναυαγίου τα μαζεύουν οι άνθρωποι και τα τρώνε χωρίς να φοβούνται ότι θα δηλητηριαστούν. Και κανείς δεν παθαίνει τίποτα. Άλλοι λένε ότι μας προστατεύει ο Αλλάχ και άλλοι η Παναγία. Οι δε ψαράδες λένε ότι τα μύδια δεν έχουν δηλητήριο, αυτό που είναι δηλητηριασμένο, λένε, είναι το στομάχι μας.»[33] «Ιδού τα χέρια του, τα δάχτυλά του. Ποιος είναι αυτός; Είναι ολόιδιος σαν κι εσένα... Τρώει ένα πορτοκάλι. Τραγουδά. Λέει ένα τραγούδι σε μια γλώσσα που δεν ξέρεις. Κάπου πιάνεις μερικές λέξεις από τα τουρκικά που ξέρεις. “Καραμπιμπερίμ, μπιμπερίμ, μπιμπερίμ.” Μετά “Άσε πια τα πλούτη και τον Ιμπραΐμ”. Τώρα είστε ο ένας απέναντι στον άλλο. Άντε πια, αναγνώρισέ τον. Κατάλαβε... Μίλα για αγάπη. Θα συμβεί κάτι όχι όταν αυτός θα καταλάβει εσένα, αλλά όταν εσύ τον καταλάβεις.»[34] Είναι κατανοητά αυτά τα λόγια; Τι θέλει να πει; «Όλοι οι εθνικιστές (αλλά και οι άλλοι), δεν μπορούν να καταλάβουν το άλλο έθνος. Αλλά στο άλλο έθνος, παρά τις διαφορετικότητές μας, υπάρχουν ανθρώπινες πλευρές με τις οποίες θα μπορούσαμε να μονιάσουμε, αλλά βλέπομε τις διαφορές και αυτές τονίζουμε.»[35] Θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι την εποχή που έγραφε αυτά ο Σαΐτ Φαΐκ, δηλαδή περίπου εβδομήντα χρόνια πριν, έννοιες όπως «η δαιμονοποίηση του Άλλου», «φαντασιακές εθνικές ταυτότητες», «ενσυναίσθηση», «πολίτης της χώρας» και «πολυπολιτισμικότητα» δεν ήταν γνωστές. «Εγώ είμαι υπερήφανος που θέλω να φάω ένα ψαράκι και να πιω λίγο ρακί με τον [Αρμένη] μπάρμπα Μερτζάν σε μια μικρή ταβέρνα. Εάν εσείς δεν έχετε τέτοιες επιθυμίες τότε μην είστε και υπερήφανοι με τον εαυτό σας. Ο μπάρμπα Μερτζάν και Αρμένης αν είναι, ή Τούρκος ή ένας μιγάς από την Τυνησία, πάλι θα είναι ένα μέλος των πολιτών της Τουρκίας… Εάν δεν έρθει από μέσα σας η επιθυμία να φιλήσετε το χέρι του μπάρμπα Μερτζάν καθώς τον αποχαιρετάτε, τότε ξεχάστε και την Πόλη. Φύγετε μακριά. Εάν έχετε χρήματα πάρτε το αεροπλάνο και πηγαίνετε στην Νέα Υόρκη. Αν είστε άφραγκοι, πέστε στην θάλασσα και πνιγείτε. Πηγαίνετε στην απαίσια πολυκατοικία σας και αγκαλιάστε τα μυξιάρικα παιδιά σας και την χοντρή γυναίκα σας. Ό,τι σκατά θέλετε φάτε!»[36] Η φαντασία, η ιδεολογία και ο ρεαλισμός Ο Σαΐτ Φαΐκ δεν κάνει διακρίσεις βάσει εθνοτήτων. Έχει γράψει την ιστορία ενός ψαρά με ένα γλάρο σε τρεις διαφορετικές εκδοχές επειδή είχε χάσει τις προηγούμενες. Στην πρώτη ο ψαράς ήταν Ρωμιός, στην δεύτερη Αρμένης και στην τρίτη παραλλαγή ήταν ο Τούρκος Βαχντέτ.[37] Η φιλία και η αγάπη δεν έχει σχέση ούτε με την θρησκεία αλλά ούτε και με το είδος: ένας γλάρος, ένας σκύλος, ακόμα και ένας αστακός ή μια συναγρίδα μπορεί να είναι κοντά μας χωρίς «διακρίσεις». Μια πηγή αυτής της προσέγγισης είναι ο Μαρξισμός και ο σοσιαλισμός. «Με κάλεσε ο αξιότιμος αρχισυντάκτης. Με ρώτησε τις πολιτικές μου πεποιθήσεις. Είπα ότι δεν έχω. Με ρωτούσε πράγματα που δεν είχα σκεφτεί. Εγώ δεν ήθελα να γίνω βουλευτής, ούτε να γράφω πολιτικά άρθρα. Ήθελα να κάνω συνεντεύξεις και να γίνω ανταποκριτής και αυτό δεν είχε σχέση με τις πολιτικές μου πεποιθήσεις. Εγώ έχω στον νου μου τους ανθρώπους και τον εαυτό μου. Δεν ξέρω πολλά για τα καθεστώτα και τις κυβερνήσεις. Αλλά ο αρχισυντάκτης ήταν μάστορας στο να ψαρεύει γνώμες: Ρώτησε: ‒ Δηλαδή τι είδους κόσμο θα θέλατε; Τότε θύμωσα. ‒ Τι είδους κόσμο; Θέλω έναν κόσμο όπου δεν θα υπάρχει αδικία. Όπου οι άνθρωποι θα είναι ευτυχισμένοι, τουλάχιστον θα βρίσκουν δουλειά. Που δεν θα υπάρχουν κάποιοι κλέφτες που βάζουν χέρι στο δίκαιο του άλλου… Συγνώμη, λάθος. Θέλω έναν κόσμο όπου δεν θα υπάρχει ούτε ένας κλέφτης… Όπου τα μικρά κορίτσια δεν θα είναι πόρνες… όπου κάθε κορίτσι θα μπορεί να έχει σχέση με ένα έντιμο παλικάρι, όπου όλα, η ντροπή, η ζωή, δεν θα πουλιούνται μέρα-νύχτα για το χρήμα… Όπου ο άνθρωπος δεν θα πεινάσει και θα χαρεί την ζωή αν εργάζεται το χέρι ή το κεφάλι του, θέλω έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος θα μιλά χωρίς φόβο και χωρίς να παρεξηγείται.»[38] Ο λόγος του συγγραφέα χαρακτηρίζεται από φαντασία, συναισθηματισμό, ακόμα και ρομαντισμό, από την ιδεολογία του σοσιαλισμού, αλλά και από έναν αφοπλιστικό ρεαλισμό. Ο συνδυασμός αυτός είναι μοναδικός. Διαβάζουμε ότι η φιλία με τους ψαράδες, με τους οργανοπαίχτες και με τις γυναίκες δεν ήταν και τόσο αγνή: πλήρωνε ο συγγραφέας για αυτό. Και το πιο σημαντικό το είχε συνειδητοποιήσει και το είχε δηλώσει: ‒ Πάτε για ψάρεμα, Βαρμπέτ; ‒ Ναι, γιατί ρωτάς; ‒ Δεν παίρνεις και μένα; Ο Βαρμπέτ είχε ανάγκες. Δεν είναι ντροπή να πάρεις λίγα χρήματα από κάποιον που τα έχει…[39] ‒ «Ιστεπάν, παίξε μας ένα κομμάτι! του φώναξα. Τα τραγούδια που πλέον δεν έχουν πέραση τα παίζει ο Ιστεπάν κλείνοντας τα μάτια του και περιμένοντας να του δώσω τις δύο λίρες…» ‒ Πόσο χρόνων είστε ματμαζέλ; ‒ Δέκα εννέα, μου είπε. ‒ Εσείς; ‒ Τριάντα πέντε. ‒ Δεν πειράζει… Πιο καλά! Θα σε αγαπήσω σαν πατέρα μου, σαν εραστή μου και σαν μεγάλο αδελφό μου. Μετά από εκείνη την νύχτα γενήκαμε αχώριστοι. ‒ Αυτό θα συνεχίσει μέχρι να σωθούν τα λεφτά. Δεν είναι έτσι; Αυτό μου ξέφυγε από το στόμα.[40] Αυτός ο ρεαλισμός δεν εμποδίζει ένα όνειρο: Στρώσε μας ένα τραπέζι, Γιαννάκη μου Για την Αλεξάνδρα και μένα Ένα τραπέζι Χωρίς λουλούδια Με σκέπασμα από εφημερίδα Το κρασί από τον έρωτα Κι από το όνειρο.[41] Δεν θα πρέπει να θεωρείται ρεαλιστής αυτός που συνειδητοποιεί πότε περνά στον κόσμο του ονείρου και της φαντασίας; «Τώρα πλέον καταλάβαινε τους ανθρώπους καλύτερα. Κατάλαβε ότι τους αγαπούσε όχι όπως ήταν αλλά όπως θα έπρεπε να ήταν.» «Εγώ αγαπώ την θάλασσα, το ψάρι, αυτόν που πιάνει το ψάρι, αυτόν που βγάζει το ψωμί του από την θάλασσα. Και πάλι, θα έλεγα ότι παρ’ όλα αυτά που έχω δει, αγαπώ τους περισσότερους. Φαντάζομαι ότι όλοι θα πρέπει να είναι καλοί. Μπορεί να ξεγελώ τον εαυτό μου και να θέλω να κοιμηθώ ξανά με μια πίστη ότι αύριο θα γεννηθεί ένας κόσμος δίκαιος μέσα στην αρμονία της παράδοσης και των δικαιωμάτων.»[42] Ο λόγος φιλίας μεταξύ των Τούρκων και των Ελλήνων κατασκευάζεται σε δύο επίπεδα: από την μία ως ένα όραμα, μια επιθυμία και μια ευχή, και από την άλλη, ως μια συνειδητοποίηση ότι η πραγματικότητα δεν είναι τόσο ειδυλλιακή. Διαβάζουμε για τον έρωτα της Μαρίκας και του Χουρσίτ και για μια χώρα μυθική. Γράφει, π.χ., ότι η Μαρίκα είναι υπερήφανη που έχει τον Χουρσίτ. Αλλά μετά από μια παράγραφο μας ξαφνιάζει με μια ομολογία: «Εγώ φαντάστηκα τον έρωτα κάποιου Χουρσίτ και κάποιας Μαρίκας που περπατούν μέσα στην ομίχλη της Πόλης, μέσα στο λιμάνι του Γαλατά.»[43] «Το κεφάλι μου χωρίς αλκοόλ, τα χέρια μου χωρίς χειροπέδες Θα σε πάρω ένα βράδυ από τον καφενέ του Σωτηράκη Κρατώντας ένα ποτήρι ρακί Θα σε πάω στην χώρα των ξανθών παιδιών Όπου τα πουλιά κελαηδούν και τα φρούτα αφθονούν Στη χώρα χωρίς σύνορα και χωρίς βάσανα Χωρίς νεράιδες και φαντάσματα Των μοναχικών και των ξεσπιτωμένων Με άλλα λόγια θα σε πάω σε μια χώρα χωρίς αριθμούς».[44] Μια χώρα χωρίς σύνορα Το όραμά του υπέρβαινε και αυτό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κάλυπτε όλο τον κόσμο. Το πώς βλέπει τις εθνικές σημαίες είναι μια αποκάλυψη. Την ελληνική την περιγράφει ποιητικά ‒«η πιο ταιριαστή σημαία της θάλασσας με κύματα»[45]‒, αλλά γενικά δεν τον ενθουσιάζουν τα εθνικά σύμβολα. «Σε όλο τον κόσμο άνθρωποι που έχουν όμοια βλέμματα πλένονται δίπλα στην θάλασσα, γλιστρούν στα βουνά μέσα στα χιόνια και στους πάγους ή κάνουν έρωτα κάτω από τις ιτιές και τους πλατάνους στις πεδιάδες… Μπορεί να είναι ξανθοί, μελαχρινοί, μαύροι ή οτιδήποτε, εγώ καταλαβαίνω την γλώσσα τους και αισθάνομαι την μυρωδιά τους. Αυτή η κίτρινη μπλε σημαία είναι η δική σας. Η σημαία της γειτονικής φυλής είναι απαράλλακτη μόνο έχει και εννιά άστρα. Για αυτό αλληλοσπαράζεστε; Και τώρα πας να σκοτώσεις αυτό το παιδί, στο σπίτι του οποίου έφαγες πριν την διαμάχη και ένιωσες ότι ζεις όταν σε άγγιξε, και όλα αυτά γιατί, για τα εννιά αστέρια που έχει η σημαία σου; Είναι φως-φανάρι, εγώ δεν αγαπώ τις σημαίες αλλά τους ανθρώπους. Ας είναι, τότε, η ζωή μου θα περάσει στα βαπόρια κοιτάζοντας τα άστρα που κυλάνε πάνω στη γήινη σφαίρα».[46] Σε ένα διήγημά του κάποιος Τρύφωνας φτιάχνει ένα παιχνίδι πλοίο για ένα Ρωμιόπουλο που κάνει όνειρα να γίνει καπετάνιος και να ταξιδέψει ελεύθερος και «χωρίς πατρίδα». Το Ρωμιόπουλο βάφει το πλοίο του γαλάζιο και του βάζει μια κόκκινη σημαία με ένα ερωτηματικό επάνω της. «Του είχαν πει ότι ένα πλοίο με ερωτηματικό είχε πάει πέρα από τον ωκεανό». Αλλά όπως θα δούμε παρακάτω, δεν τα κατάφερε αυτό το πλοίο που έφερε το όνομα Στελιανός Χρυσόπουλος, επειδή «άλλα παιδιά που είχαν κότερα με ψεύτικους ανθρώπους στα καταστρώματά τους» το βύθισαν.[47] Ξέρει τι κάνει, οι επιλογές του είναι συνειδητές. Αφηγείται σχέσεις που ο ίδιος επιθυμεί ‒ «Εγώ όταν γράφω βάζω τους ήρωές μου να ψαρεύουν, δεν σφάζουν ποτέ κότες». Καλεί αυτούς που προσκυνούν διαφορετικές σημαίες στην ίδια βάρκα: «Εσύ Κώτσο, Αχμέτ, εσύ Μουχαρρέμ και εσύ Στέλιο, πιάστε τα κουπιά!»[48] Η έννοια του έθνους και του εθνικισμού στα κείμενα του Σαΐτ Φαΐκ δεν έχει σχέση με αυτά που διδάσκονται στις στρατιωτικές σχολές. Για αυτό δεν μπόρεσε να εκφραστεί τελείως ελεύθερα. Σε ένα ανέκδοτο κείμενό του γράφει για τα ταμπού: «Παρόλο που είμαι Τούρκος … και χωρίς να έχω σχέση με το ποδόσφαιρο και χωρίς να μου αρέσει, αν θελήσω να χάσει η εθνική μας ομάδα, αν σας βαστά πείτε το! Μέρες τώρα ζούμε ένα κουτσομπολιό ποδοσφαίρου και δεν έχετε το δικαίωμα να είστε με την ελληνική εθνική ομάδα… Αν πείτε έτσι για πλάκα, “Τι καλά θα ήταν να κέρδιζε η Ελλάδα”, όμως με τίποτα δεν μπορείτε να το πείτε! Πρώτα θα νομίσουν ότι αστειεύεστε, μετά στον δρόμο χιλιάδες θα σας κοιτάξουν περίεργα. Μάλλον θα σας δείρουν.»[49] Ήξερε ότι ήταν μόνος. «Είμαι μέσα στους δρόμους. Μόνος απέναντι στις χιλιάδες. Απέναντι στις δεκάδες χιλιάδες. Μόνος μέσα στα εκατομμύρια. Όλο και πιότερος ο πόνος. Σαν το δηλητήριο ο πόνος.» Αλλά αισθανόταν σαν να έπρεπε να προχωρήσει: «Ξέρουμε ότι και στον πιο κακό άνθρωπο υπάρχει μια καλή πλευρά. Είμαστε υποχρεωμένοι, καταδικασμένοι να επωφεληθούμε από αυτήν την καλή πλευρά.»[50] Επιμένει να παρουσιάζει τον κόσμο που επιθυμεί: «Εδώ οι άνθρωποι δεν αποκαλούν ο ένας το άλλον ως Αχμέτ, Μεχμέτ, Απόστολο, Γιώργο, Σαλόμ, και γι’ αυτό δεν φαίνεται ποιος είναι Μουσουλμάνος, ποιος Χριστιανός και ποιος Εβραίος». «Σε αυτόν τον κόσμο όπου όλοι αλληλοσκοτώνονται, όχι μόνο ένας-δύο, αλλά οι χιλιάδες από τις διαφορετικές θρησκείες και ιδεολογίες, αν και δεν θα τον δουν τουλάχιστον ας ξέρουν ότι μπορεί να αγαπηθούν.»[51] Οι ευαισθησίες του Σαΐτ Φαΐκ καλύπτουν και τον ζωικό κόσμο και θα πρέπει να δούμε το πώς και το γιατί. Μια εξήγηση θα μπορούσε να είναι ότι η ενσυναίσθηση, όταν υπάρχει, ενδεχομένως να μην έχει σύνορα μεταξύ τού εγώ και του Άλλου, και με τον Άλλο να νοείται το κάθε ζωντανό. Μια άλλη εξήγηση –χωρίς να αποκλείει την πρώτη– μπορεί να είναι η πολύ παλιά «πανθεϊστική» αντίληψη του Σουφισμού, ότι όλες οι υπάρξεις αποτελούν ένα Ον, μια έκφανση της υποκείμενης θεϊκής πραγματικότητας (θεωρία της Ενότητας του Όντος). Ο συγγραφέας, χωρίς να είναι θρήσκος, δεν αποκλείεται να βιώνει τέτοιες αντιλήψεις που ακόμα υπάρχουν στην Ανατολία. Οι γλάροι και οι κορμοράνοι με φόρα πάνε χτυπώντας τα φτερά τους προς τα ψάρια που πετάγονται έξω από την θάλασσα και που ξαναπέφτουν μέσα, που είναι σαν να αναβράζουν… Όλα τα ζωντανά είναι σε μια δραστηριότητα. Δεν είναι φανερή αυτή η κρυφή αγριάδα που θυμίζει την πρωινή όρεξή μας. Εκατομμύρια ζωντανά κυνηγούν εκατομμύρια άλλα ζωντανά… Τα χιλιάδες μικρά ψαράκια που είχαν καταπιεί χίλια μικροσκοπικά ζωντανά τα καταβροχθίζει ένας κολιός.. ‒ Για δες αυτήν την κατάσταση, Καλαφάτ. ‒ Ποια κατάσταση; ‒ Ο κόσμος τρέχει για το ψωμί του πρωί πρωί. ‒ Ποιος κόσμος; ‒ Ο κόσμος των ψαριών.[52] Μια μέρα ο Σαΐκ Φαΐκ σε μια κατηφόρα του Ζεϊρέκ χαϊδεύει το κεφάλι ενός σκύλου: «Παλικάρι μου, μαυρομάτη! Εγώ ο άνθρωπος και εσύ το ζωντανό. Πριν εκατομμύρια χρόνια και οι δύο ήμασταν σκουλήκια και μονοκύτταρα. Και ακόμα πιο πριν, σκόνη στο άπειρο. Για δες τώρα πώς έχουμε γίνει. Μπορεί να μείνουμε πλέον έτσι ή να αλλάξουμε. Αλλά να μην μείνουμε έτσι. Και εσείς και εμείς είμαστε δυστυχισμένοι. Υπάρχουν αυτοί που κοιμούνται μες στα σπίτια, μες στα μετάξια, στην αγκαλιά μιας γυναίκας, μούργοι κουλουριασμένοι δίπλα στην σόμπα… Τι να γίνει; Ας σκεφτούμε ότι κάποια μέρα θα ζούμε σε ένα κόσμο καμωμένο από φιλίες, ανθρώπους, ζώα, δένδρα, πουλιά, γρασίδι και καρδιές που χτυπάνε στον ρυθμό του καθήκοντος. Θα έχουμε μια ηθική που κανένα βιβλίο ακόμη δεν έχει γράψει. Μια ηθική που θα κοιτά έκπληκτη αυτά που κάνουμε και σκεπτόμαστε σήμερα. Και τότε εμείς οι δυο θα γίνουμε πολύ καλοί φίλοι, αγόρι μου. Τότε να μην σε νοιάζει, και ο φίλος μου ο Πάντσο θα συμφωνήσει. Δεν θα κάνει λόγο για την ηθική της εκκλησίας. Θα αφηγηθεί στα παιδιά του την καταπληκτική ομορφιά της φιλίας. Μέσα μου ζει το όραμα του πελώριου σπιτιού Που καλύπτει την επιφάνεια της γης Παραέξω είναι όλα τα υλικά Η κάμπια, ο άνθρωπος, η λεύκα, ο μπαλτάς και το όνομα.[53] «Καληνύχτα» Ο Σαΐτ Φαΐκ πιθανώς να είναι ένας από τους λίγους Τούρκους συγγραφείς του 20ού αιώνα που θα αντέξει την διαβρωτική δουλειά του χρόνου και θα διαβαστεί για πολλά ακόμη χρόνια. Η δύναμη της γραφής του πηγάζει από την αφηγηματική του ικανότητα, αλλά και από την λεπτή «ανθρωπιστική» του προσέγγιση, όπως συχνά το ύφος του χαρακτηρίζεται στην Τουρκία. Τον όρο «ανθρωπιστής/ανθρωπιστικό» τον έχει χρησιμοποιήσει και ο ίδιος για να χαρακτηρίσει και να υπερασπιστεί ένα διήγημά του, «Το Καράβι Στελιανός Χρυσόπουλος», όταν κάποιοι εκδότες δεν το θεώρησαν αρκετά «εθνικό» επειδή εξιστορούσε την περιπέτεια ενός μικρού Ρωμιόπαιδου και αρνήθηκαν να το εκδώσουν. Είναι η ιστορία με το καραβάκι-παιχνίδι που φέρει μια σημαία με μονάχα ένα ερωτηματικό επάνω της και που θέλει να πάει πέρα από τον ωκεανό. Αλλά το βυθίζουν τα Τουρκόπουλα πετώντας πέτρες. Ο συγγραφέας αντέδρασε, στο φαντασιακό επίπεδο κατά του εθνικιστικού μίσους των συμπολιτών του και στο πραγματικό επίπεδο για τις προκαταλήψεις κατά των μειονοτήτων. Αφηγείται ο ίδιος πώς αντέδρασε και τι έγραψε για τους εκδότες του.[54] «Θα πρέπει να παραδεχτείτε ότι αυτό το γραπτό μου είναι ένα ανθρωπιστικό [humain] κείμενο. Και μάλιστα με χρώματα τοπικά. Θα πρέπει να γνωρίζετε καλύτερα από μένα ότι αυτοί οι κάτοικοι αυτού του νησιού δεν θα πρέπει να μην θεωρούνται άνθρωποι επειδή είναι Ρωμιοί και όχι Τούρκοι ή επειδή λέγονται, π.χ., Χρυσόπουλος. Οι εκδότες έχουν γνωστοποιήσει στο κοινό ότι θα εκδώσουν το διήγημά μου, αλλά ακόμα δεν το έκαμαν. Και εγώ τους έγραψα ένα γράμμα και τους πρότεινα να αφήσουν ήσυχους τους ψαράδες αυτού του μικρού νησιού, όπως και εμένα. Τους παρακάλεσα να μην εκδώσουν το κείμενό μου.» Αλλού γράφει: «Στον δικό μου κόσμο τα κούφια λόγια έχουν τελειώσει. Δεν λέμε μεγάλες κουβέντες. Ας παύσουν να λένε “εγώ είμαι έτσι, είμαι αλλιώς, θα κάνουμε το ένα και θα κάνουμε το άλλο.” Ο καθείς ας κάνει ό,τι είναι να κάνει».[55] «Δεν πρέπει να πουλάμε την πένα μας ούτε στο κράτος, ούτε στο αφεντικό. Αλλά ούτε και στο έθνος, και το λέω αυτό με την έννοια της δημαγωγίας που γίνεται, και του μικροβίου που λέγεται κοινή γνώμη.»[56] Θα πρέπει να τονίσουμε και μια ιδιαιτερότητα των ηρώων του Σαΐτ Φαΐκ: Σχεδόν όλοι οι Έλληνες που εμφανίζονται στα έργα του υπήρξαν πραγματικοί, γνωστοί, υπαρκτοί. Οι μελετητές του συγγραφέα έχουν ταυτοποιήσει τους πραγματικούς Έλληνες οι οποίοι αναφέρονται με κάποιο διαφορετικό όνομα. Επίσης κάνει εντύπωση ότι ο Σαΐτ Φαΐκ δεν αναφέρθηκε ούτε μια φορά στον άδικο Φόρο Περιουσίας του 1942 κατά των μειονοτήτων. Θα πρέπει να πόνεσε διπλά: Για την αδικία που υπέστησαν οι άνθρωποι που τόσο αγάπησε και για την ανημποριά του να υψώσει την φωνή του όταν η «κοινή γνώμη» καταφερόταν κατά των μειονοτήτων. Θα με υπερασπιστούν μια μέρα Όλα τα ψάρια Οι γαρίδες, τα καβούρια …. Εγώ δεν θέλω κανέναν Όσο σκέπτομαι τα κουνέλια Και τους γκρίζους λαγούς της Οξειάς.[57] Αυτά τα γράφει τις μέρες που πλέον ξέρει ότι ο θάνατός του πλησιάζει. «Δεν μπορώ πια να πάω μέχρι την πόλη Βαν. Θα ψοφήσω στο δρόμο… Στον καθρέφτη του καφενείου είδα έναν κατακίτρινο κάτασπρο άνδρα. Τρόμαξα, ήμουν εγώ». Και μετά γράφει για τον θάνατο του χριστόψαρου. «Ήταν ο φόβος που όλοι ξέρουμε: Ο φόβος του θανάτου… Ο θάνατος του χριστόψαρου είναι αργός, κρατά πολύ».[58] Και γράφει το τελευταίο του διήγημα που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του. Ο τίτλος είναι στα ελληνικά: «Καληνύχτα». Καληνυχτίζει τον φίλο του που είναι πλέον στην Αθήνα, την ίδια την Αθήνα και βέβαια όλους εμάς, τους ανθρώπους και τα άλλα ζώα. Παραθέτω μερικά χωρία από αυτό το σύντομο διήγημα. Από ένα σπίτι Ρωμιών μού μυρίζουν μύδια τηγανιτά και μες στα μουστάκια μου το γλυκάνισο του ντούζικου… Ακούω βήματα πάνω στα χαλίκια. Πρέπει να είναι η Ασπασία. Η Ασπασία που μυρίζει κάμφορα και γιασεμί … Γιάννη, ρε Γιάννη, εγγονέ του Παναγιώτη από το Μπέικοζ που παίζει την λατέρνα, μαυρομάτη μου φίλε! Πες το “Καραμπιμπερίμ”, αλλά πες το ρωμαίικα. Να το ακούσει η Ασπασία. Σε εκείνο το τραγούδι ο Ιμπραΐμ είμαι εγώ… Άσε πια τα πλούτη και τον Ιμπραΐμ… Τώρα στην Αθήνα, στην Πλατεία Ομονοίας βραδιάζει. Από τον Πειραιά έρχεται η μυρωδιά της θάλασσας. Ο Σωκράτης κατεβαίνει από την Ακρόπολη. Εσύ Γιαννάκη, είσαι ο καλύτερος φίλος! Μέσα σε όλους τους φίλους είσαι ο τελευταίος πριν τον θάνατο! Καθώς περνάς μέσα από τους δρόμους της Αθήνας κοίτα τα άστρα. Τα άστρα θα σε οδηγήσουν στις βάρκες, στα καΐκια, στα βαπόρια και στα νησιά… Σκέψου, Γιαννάκη, εμένα. Είμαι κάτω από χίλια άστρα. Μεταξύ των νησιών υπάρχει και το νησί Αντιγόνη. Υπάρχει μια βάρκα, ακριβώς στο σημάδι που βλέπει τον Καλόγερο και τον Λέανδρο. Εκεί είμαι εγώ… Νύχτωσε τώρα. Θα σβήσουν τα χιόνια όπου να ’ναι. Σκοτεινιάζουν τα χόρτα. Ακούγονται τρεις κιθάρες σε μια ταβέρνα. Η μαυροδάφνη σπάει στο πεζοδρόμιο… Ο μπάρμπα Βασίλης φόρεσε το παλτό του και κοιμήθηκε. Και εγώ σκέπτομαι εσένα, Γιαννάκη μου. Με το αεράκι που βγήκε από το Κεφαλλονίτικο τραγούδι της Ασπασίας τρεμοπαίζει η θάλασσα της Οξιάς. Γιαννάκη, στην Ομόνοια σβήνουν τα φώτα… Άκουσες τις σφυρίχτρες των πλοίων; Εγώ αυτήν την στιγμή βρίσκομαι στην γέφυρα του Γαλατά… Το γκαρσόνι στο καφενείο της Ομόνοιας μου λέει «Καληνύχτα, κύριε». Και μια καληνύχτα από μένα, Πάντσο!» Και μια καληνύχτα από μας, Σαΐτ Φαΐκ! [1] Βλ., Ηρακλής Μήλλας, Εικόνες Ελλήνων και Τούρκων. Σχολικά βιβλία, ιστοριογραφία, λογοτεχνία και εθνικά στερεότυπα, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2001. [2] Sait Faik, Bütün Eserleri, Bilgi Yayınevi, 1989, τόμος 15, σ. 125, 21 και 24. [3] Για μια πιο λεπτομερή καταγραφή του έργου του Σαΐτ Φαΐκ Αμπασίγιανικ βλ. Ηρακλής Μήλλας (Herkül Millas), “Bizi İyi Bilirdi… Sait Faik ve Rum/Yunan İmajı”, στο Çağatay Anadol κ.ά. (επιμ.), Βir Allame-I Cihan, Stefanos Yerasimos (1942-2005), Kitap Yayınevi, Κωνσταντινούπολη 2012. Τα Άπαντά του αποτελούνται από τα εξής: Ένα μυθιστόρημα (Medarı Maişet Motoru/MM), τρεις νουβέλες (Havada Bulut/HB, Kumpanya/KU, Kayıp Aranıyor/KA), 160 διηγήματα σε εννέα βιβλία που έχουν τους εξής τίτλους: Semaver/SE, Sarnıç/SR, Şahmerdan/ŞAH, Lüzumsuz Adam/LA, Mahalle Kahvesi/MK, Havuz Başı/HZ, Son Kuşlar/SK, Alemdağ’da Var Bir Yılan/AVY, Az Şekerli/AŞ). Μετά τον θάνατό του κυκλοφόρησαν 4 διηγήματα σε ένα βιβλίο (Tüneldeki Çocuk/TÇ). Υπάρχουν και άλλα 24 διηγήματα που κυκλοφόρησαν σε περιοδικά. Άρα το σύνολο των διηγημάτων είναι 188. Υπάρχουν ακόμη 44 προσχέδια διηγημάτων, 40 ποιήματα, 62 συνεντεύξεις με διάφορους πολίτες της Κωνσταντινούπολης που σχετίζονταν με δικαστικές υποθέσεις στο βιβλίο που κυκλοφόρησε με τον τίτλο (Mahkeme Kapısı/MAH), 57 άρθρα, 16 ομιλίες και 40 επιστολές. Σε αυτό το κείμενο οι αναφορές δίνονται με το τίτλο που δίνει ο συγγραφέας, το όνομα και τον αριθμό του τόμου και της σελίδας. [4] «Meryem Ana Kandili Ampulünün Kordonu», 8/170. [5] SK/6/157, 158. [6] Havada Bulut/HB/4/129 και «Yaşayacak»/SK/6/130. Υπάρχει η ίδια παρομοίωση και σε ένα προσχέδιο διηγήματος, αλλά σε αυτήν την περίπτωση αναφέρεται σε έναν Ρωμιό της Χάλκης (Πριγκιποννήσων) –«Balık Avı»/15/18. [7] «Ağıt»/SK/6/149 και «Dondurmacının Çırağı»/SK/6/203, 206. [8] «Kemeriyeli Mezar»/LA/2/188; «İnsanlar, Türkler, Masallar»/HZ/6/90; «Gauthar Cambazhanesi»/5/103. Έχει αναφέρει και τις επιδράσεις της Αρχαίας Ελλάδας την τουρκική τέχνη, 10/34: «Ο ζωγράφος Μπεντρί Ραχμί Εγιούμπογλού (Bedri Rahmi Eyüboğlu) με τα σγουρά του μαλλιά είναι ένας Έλληνας… Η μύτη του είναι της Τραπεζούντας, το χρώμα του της Μερσίνης, τα μάτια του της Καισάρειας, τα γένια του Σμυρνιώτικα» 10/75. Το θέμα «Αρχαία Ελλάδα» δεν θα μας απασχολήσει σε αυτό το κείμενο. [9] Medarı Maişet Motoru/3/27. [10] «Ormanda Uyku»/SR/1/176; MM/3/120; και Havada Bulut/4/145. [11] MM/3/29; Alemdağda Var Bir Yılan AVY/7/34; και «Kalinikhta»/AŞ/7/160. [12] Ο όρος Ρωμιός αφορά και την Ρωμιά. Με «των Ρωμιών» νοείται και των γυναικών. Η χρήση του αρσενικού γένους δεν σημαίνει απαραιτήτως αναφορά σε «άνδρα», όπως ο Θεός δεν είναι αρσενικού γένους. Χώρια που δεν μπορούμε να πούμε την γενική του πληθυντικού της Ρωμιάς (Ρωμιεσών;!), ούτε ενδείκνυται να γεμίσουμε το κείμενο με Ρωμιός/Ρωμιά, αυτός/αυτή, του/της για να είμαστε πολιτικά ορθοί/ορθές! [13] «Ormanda Türkü»/SA/1/176/ και «Bir Vapur»/SE/1/115. [14] «Projektörcü»/ŞAH/2/47. [15] «Gauther Cambazhanesi»/KU/5/93/ και «Dolapdere»/AVY/7/96. [16] «Yandan Çarklı»/SK/6/184. [17] «Beyaz Pantalon»/ŞAH/2/102 και «Kaçamak, Papağan, Karabiber»/LA/2/159. [18] «Kriz»/KU/5/78. [19] KA/5/123 και «Beyoğlu»/10/83. [20] «Beyoğlu»/10/83. Ο Σαΐτ Φαΐκ είναι μάλλον όπως ο Καβάφης ο οποίος δεν μπορούσε να εκφραστεί παρά έμμεσα. Βλ. το «ανέκδοτο» ποίημά του (Κρυμμένα, 1908): (…) Εμπόδιο στέκονταν και σταματούσε με πολλές φορές που πήγαινα να πω (…) Κατόπι – στην τελειωτέρα κοινωνία – κανένας άλλος καμωμένος σαν εμένα βέβαια θα φανεί κ’ ελεύθερα θα κάμει. [21] MM, σ. 9, 29 και 121. [22] MM/3/106. [23] «Yılan Uykusu»/AVY/7/105. [24] «Sinağrit Baba»/MK/4/116, 117. [25] Havada Bulut/4/129. [26] Son Kuşlar/SK/6/115. [27] O Σαΐτ Φαΐκ προκάλεσε αμηχανία στο τουρκικό κράτος επειδή αυτός είχε συμφιλιωθεί με την ύπαρξη των μη μουσουλμανικών μειονοτήτων, μια θέση που δεν ήταν σε αρμονία με την επίσημη γραμμή του κράτους. Εντόπισα μια ενδιαφέρουσα περίπτωση σχετικά με τους Ρωμιούς του Σαΐτ Φαΐκ στα σχολικά βιβλία της Τουρκίας. Στα αναγνωστικά του 1986 (Ortaokullar İçin Türkçe 1 & 2, Kemal Demiray, Milli Eğitim, İstanbul) υπάρχουν δύο διηγήματα του συγγραφέα. Αλλά αυτά έχουν «τροποποιηθεί». Έχουν αφαιρεθεί οι Ρωμιοί και οι Αρμένιοι από το διήγημα «Sivriada Geceleri». Ο Σωτήρης έγινε «το παιδί» και ο Καλαφάτ έγινε «ο ψαράς». Στο δεύτερο διήγημα, «Son Kuşlar», όπως είδαμε, υπάρχει ο πιο αρνητικός Ρωμιός του Σαΐτ Φαΐκ, ο Κωνσταντίνος. Αλλά η φράση «Ποιος ξέρει πόσοι τέτοιοι άνθρωποι σαν τον Κωνσταντίνο υπάρχουν σε κάθε χώρα» παραλείπεται επειδή ακριβώς εκεί διακόπτεται η αφήγηση. Και έτσι οι μαθητές μένουν με μια αρνητική εικόνα του Ρωμιού. (Βλ. Η. Millas. «Sait Faik- Resmi Tarihçilikten Resmi Edebiyata / Από την Επίσημη Ιστοριογραφία στην Επίσημη Λογοτεχνία», στο Toplumsal Tarih, Αύγουστος, 2000.) [28] «İnsanlığın Haline Doğru»/TÇ/8/30, 33, 35; και «Kumpanya»/5/38. Μπορεί να είναι σύμπτωση το όνομα Χασάν Ταχσίν (Hasan Tahsin); Είναι ο εθνικός ήρωας (1888 - 15 Μαΐου 1919) ο οποίος πρώτος πυροβόλησε κατά των ελληνικών δυνάμεων την μέρα της απόβασης στην Σμύρνη. Η πράξη του αυτή θεωρείται η αρχή του τουρκικού απελευθερωτικού αγώνα. [29] «Sevgiliye Mektup»/»Balıkçının Ölümü»/9/76. [30] «Sait Faik’le son Röportaj»/10/154, «İnsanlarım»/15/45, 46, και «Tüneldeki Çocuk»/TC/8/9, 10. [31] «Bizim Köy Bir Balıkçı Köyüdür»/LA/2/153, «Kendi Kendime»/SK/6/134, και Alemdarda Var Bir Yılan/AVY/7/31, 32. [32] «Yorgiya’nın Mahallesi»/HB/4/168. [33] «Ay Işığı»/HB/4/141. [34] «Yılan Uykusu»/AVY/7/104, 105. [35] «Başka Edebiyatları Okurken Sorulması Gereken En Mühim Sual»/14/108. [36] «Gün Ola Harman Ola»/SK/6/144-146. [37] «İki Kişiye Bir Hikaye», «Ermeni Balıkçı ve Topal Martı»/MH/4/105-115 και «Sivriada Geceleri»/SK/6/170. [38] «Ay Işığı»/HB/4/139, 140. [39] «Ermeni Balıkçı İle Topal Martı»/MK/4/115. [40] «Yorgiya’nın Mahallesi»/HB/4/174. [41] «Bir Masa»/ «Şimdi Sevişme Vakti»/13/41. [42] MM/3/140; και «Yaşayacak»/SK/6/127, 128. [43] «Balıkçısını Bulan Olta»/SK/6/152/153. [44] «Arkadaş»/ «Şimdi Sevişme Vakti»/13/21. [45] «Marsilya Limanı»/SR/1/217. [46] «Robenson»/SE/1/88. [47] «Stelyanos Hrisopulos Gemisi»/SE/1/19, 22, 23. [48] «Homurdanma»/14/89 και «Bizim Köy Bir Balıkçı Köyüdür»/ŞAH/2/153. [49] «Bir Adam»/15/21. [50] «Yalnızlığın Yarattığı İnsan»/SVY/25; MM/3/21. [51] «Kalorifer ve Bahar»/SR/1/125, «Sevgiliye Mektup»/TÇ/8/49 και «Deniz», «Marikula Doğur»/ «Şimdi Sevişme Vakti»/13/97, 51. [52] «Sivriada Sabahı»/SK/6/174, 175. Χάθηκε μέρος της ουσίας στην μετάφραση! Στα τουρκικά η λέξη millet έχει δυο έννοιες: Κόσμος και έθνος. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο «έθνος των ψαριών», σαν να λέει: «Το έθνος τρέχει για το ψωμί του πρωί πρωί. ‒ Ποιο έθνος; ‒ Το έθνος των ψαριών.» [53] «Öyle Bir Hikaye»/AVY/7/16, 17; και «Bir Büyük Karışıklık»/ «Şimdi Sevişme Vakti»/13/82. [54] Το διήγημα αυτό, το «Καληνύχτα», μαζί με δέκα τέσσερα άλλα του ίδιου συγγραφέα, κυκλοφόρησε στην Αθήνα από τις εκδόσεις Ροδαμός το 1990 με τον τίτλο Το Καράβι Στελιανός Χρυσόπουλος. Το βιβλίο είναι εξαντλημένο. [55] 10/173; και MM/3/95. [56] «Yazıcılığın Yirminci Senesinde»/9/149. [57] «Söz Açınca»/ «Şimdi Sevişme Vakti»/13/75, 77. Η Οξιά είναι μια βραχονησίδα των Πριγκιποννήσων. [58] «Yandan Çarklı»/SK/6/183; «Çarşıya İnemem»/AVY/7/89, 92; και «Dülger Balığının Ölümü»/AVY/7/79.

Σαΐτ Φαΐκ: «Εγώ δεν αγαπώ τις σημαίες αλλά τους ανθρώπους»

Σύνδεση