Ένα άγνωστο κεφάλαιο της προσφυγικής ιστορίας της Ελλάδας

Κάθε καμπή στην παγκόσμια ιστορία βρίσκει τον ιστορικό που ψάχνει στο παρελθόν την αφετηρία της. Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης, Παιδιά του Οδυσσέα. Έλληνες πρόσφυγες στη Μέση Ανατολή και στην Αφρική (1941-1946), Μεταίχμιο, Αθήνα 2018, σελ. 288 H νέα μονογραφία του Ιάκωβου Μιχαηλίδη διαπραγματεύεται ένα ελάχιστα ερευνημένο κεφάλαιο της προσφυγικής ιστορίας από τα χρόνια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Πρόκειται για τη μετακίνηση χιλιάδων Ελλήνων πολιτών, οι οποίοι διέφυγαν από τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και τα Δωδεκάνησα προς την Τουρκία, την Κύπρο και τη Μέση Ανατολή. Από αυτούς, 1000 συνέχισαν έως την Αιθιοπία, 1869 στο Βελγικό Κονγκό, 382 στη Ρουάντα Ουρούντι και 497 την Τανγκανίκα. Μετά από το τέλος του Πολέμου, ο Οργανισμός Περιθάλψεως και Αποκαταστάσεως των Ηνωμένων Εθνών (UNRRA) διευκόλυνε τον επαναπατρισμό τους. Το βιβλίο είναι το αποτέλεσμα μίας πενταετούς ερευνητικής προσπάθειας που οδήγησε τον Ι. Μιχαηλίδη σχεδόν σε όλες τις ηπείρους. Ο συγγραφέας αξιοποίησε αδημοσίευτο αρχειακό υλικό από διάφορα κράτη, μελέτησε κάθε σχετικό δημοσίευμα και άρθρο, και κατόρθωσε να έρθει σε επαφή με ήρωες του βιβλίου και τις οικογένειές τους. Η μελέτη συμπληρώνει ένα σοβαρό ιστοριογραφικό κενό, αλλά παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον και για κάθε αναγνώστη που ενδιαφέρεται για τη διεθνή πολιτική και το διεθνές δίκαιο. Η σχέση του διεθνούς δικαίου με τις προσφυγικές μετακινήσεις είναι σχετικά πρόσφατη και ιδιαίτερα ταραχώδης. Μέχρι και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρχε ένα τεράστιο θεσμικό έλλειμμα όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και τους πρόσφυγες, σε παγκόσμιο επίπεδο. Η διεθνής προστασία, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα με όλες τις ατέλειές της, την εποχή εκείνη ήταν από υποτυπώδης έως ανύπαρκτη. Οι πρώτες αξιοπρόσεκτες διεθνείς πράξεις για τους πρόσφυγες θεσπίστηκαν γύρω στο 1920, αλλά και αυτές είχαν έναν ad hoc, περιπτωσιολογικό χαρακτήρα. Η έλλειψη νομικού πλαισίου είχε ως αποτέλεσμα τα κράτη να είναι ελεύθερα ακόμα και να ανταλλάσσουν εκατομμύρια ανθρώπους που ανήκαν σε ανεπιθύμητες εθνότητες. Σήμερα μία Συνθήκη της Λωζάννης θα ήταν αντίθετη σε δεκάδες κανόνες του διεθνούς δικαίου. Κατά τον Μεσοπόλεμο διαμορφώθηκε πάντως κάποια συναίνεση μεταξύ των κρατών όσον αφορά τα κριτήρια της προσφυγικής ιδιότητας. Παρά τις προσπάθειες, όμως, ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος βρήκε τους πρόσφυγες νομικά απροστάτευτους. Η πορεία τους καθορίστηκε από τις δικές τους τυχαίες κινήσεις, καθώς και από ασυντόνιστες, συχνά ατυχείς, διεθνείς προσπάθειες, όπως συχνά συμβαίνει και σήμερα. Το βιβλίο φέρνει στο φως συγκλονιστικά στοιχεία από την κατεχόμενη Ελλάδα, τα οποία δείχνουν τις διαχρονικές σταθερές της προσφυγικής εμπειρίας – δηλαδή, μία ύστατη απόφαση για εγκατάλειψη της εστίας, ένα ταξίδι προς άγνωστο προορισμό κάτω από συνθήκες χαοτικής βίας και κατάλυσης των θεσμών. Τελικά, μόνο μετά από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο τα κράτη αποφάσισαν να κάνουν κάποια σημαντικά βήματα πάνω στο θέμα των προσφύγων. Το 1951, υιοθετήθηκε η Σύμβαση για το Καθεστώς των Προσφύγων και το 1967 συμπληρώθηκε με ένα Πρωτόκολλο, η ισχύς των οποίων εκτείνεται σήμερα σε 145 και 146 κράτη αντιστοίχως. Όμως το διεθνές δίκαιο δεν μπορεί να κάνει κάτι για να σταματήσουν οι πόλεμοι – αυτό μπορούν να το αποφασίσουν οι πολιτικοί. Λόγω της ιστορικής συγκυρίας, η Ελλάδα βρέθηκε επανειλημμένα στο επίκεντρο προσφυγικών μετακινήσεων –είτε ως χώρα υποδοχής, όπως σήμερα– είτε ως χώρα αποστολής προσφύγων, όπως κατά την περίοδο που ανασυνθέτει το βιβλίο. Το 2017, ο παγκόσμιος αριθμός των προσφύγων ανερχόταν σε 22,4 εκατομμύρια. Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, κάθε λεπτό καταγράφονται 20 νέες εκτοπίσεις. Το 55% όλων των προσφύγων προέρχονται από 3 χώρες – τη Συρία (5,5 εκατομμύρια), το Αφγανιστάν (2,5 εκατ.) και το Νότιο Σουδάν (1,4 εκατ.). Οι δύο από τις παραπάνω χώρες δέχτηκαν έλληνες πρόσφυγες κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως μαθαίνουμε από το βιβλίο αυτό. Σήμερα παρατηρείται μία απαξίωση του προσφυγικού δικαίου – και, όπως δείχνει και το βιβλίο του Ι. Μιχαηλίδη, το ισχύον προστατευτικό πλαίσιο κατακτήθηκε με το αίμα των προηγούμενων γενεών. Έχει ανοίξει ξανά ένας παθιασμένος, αλλά καθόλου πρωτότυπος διάλογος. Όπως και στο παρελθόν, έτσι και τώρα, από τη μια πλευρά προβάλλεται η ανθρωπιστική επιταγή να βοηθηθούν τα θύματα των διώξεων και από την άλλη πλευρά, κάποια κράτη κλείνουν τα σύνορά τους – ο Ι. Μιχαηλίδης δεν παραλείπει να μας υπενθυμίζει την καταθλιπτική αυτή αντίστιξη. Τα τεχνικά χαρακτηριστικά του βιβλίου δείχνουν ότι ο συγγραφέας ακολούθησε μία αυστηρή μεθοδολογία: 21 πίνακες με διεξοδικά αριθμητικά στοιχεία και στατιστικές, 32 γραφήματα, φωτογραφικό υλικό από το αρχείο του UNRRA, εκτενές αναλυτικό παράρτημα με πίνακες, γραφήματα και στατιστικές για τις αφίξεις και τους επαναπατρισμούς ανά χώρα, αναλυτικό ευρετήριο ονομάτων και τοπωνυμίων. Η γλώσσα του συγγραφέα είναι καθαρή και προσεγμένη. Εκτός όμως από αυτές τις τεχνικές αρετές, το κείμενο διατρέχει ένας γνήσιος ανθρωπισμός και μία ενσυναίσθηση, η οποία συναντάται σπάνια σε τόσο αξιοπρόσεκτες επιστημονικές συμβολές.

Ένα άγνωστο κεφάλαιο της προσφυγικής ιστορίας της Ελλάδας

Σύνδεση