Η λάμψη του Βυζαντίου

Cynthia Hahn and Holger A. Klein (eds), Saints and Sacred Matter: The Cult of Relics in Byzantium and Beyond [Άγιοι και ιερή ύλη. Η λατρεία των λειψάνων στο Βυζάντιο και πέρα από αυτό], Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 368 pp. John Tzetzes, Allegories of the Iliad [Ιωάννης Τζέτζης, Οι Αλληγορίες της Ιλιάδας], μετάφραση από τα ελληνικά Adam J. Goldwyn και Dimitra Kokkini, Dumbarton Oaks Medieval Library / Harvard University Press, 577 pp. Jonathan Harris, The Lost World of Byzantium [Ο χαμένος κόσμος του Βυζαντίου], Yale University Press, 264 pp. Elena N. Boeck, Imagining the Byzantine Past: The Perception of History in the Illustrated Manuscripts of Skylitzes and Manasses [Πώς φαντάζονταν οι Βυζαντινοί το παρελθόν τους. Η αντίληψη για την ιστορία στα εικονογραφημένα χειρόγραφα του Σκυλίτζη και του Μανασσή], Cambridge University Press, 314 pp. Η επιστημονική κοινότητα περιμένει από τα ετήσια συμπόσια του Κέντρου Βυζαντινών Σπουδών Dumbarton Oaks να σηματοδοτούν και να προσδιορίζουν το επίπεδο στο οποίο έχει προχωρήσει η έρευνα στο πεδίο που κάθε φορά επιλέγεται. Η συλλογή μελετών Άγιοι και ιερή ύλη προέρχεται από το συμπόσιο του 2011 και ανταποκρίνεται πλήρως σε αυτήν την προσδοκία. Είναι ενδιαφέρον ότι η Σύνθια Χαν και ο Χόλγκερ Κλάιν προχώρησαν πέρα από τα όρια του Βυζαντίου, καθώς συμπεριέλαβαν σημαντικές νέες μελέτες για την λατρεία των λειψάνων στην Δυτική Ευρώπη, στο Ισλάμ και στον Ιουδαϊσμό. Αυτή η τόσο επιθυμητή επέκταση μας επιτρέπει επιτέλους να συγκρίνουμε τη λειτουργία των λειψάνων σε δύο πολύ σημαντικούς πόλους του Χριστιανισμού, στο Βυζάντιο και στην καθολική Δύση, αλλά επίσης και στον κόσμο του Ιουδαϊσμού και του Ισλάμ. Ο συλλογικός αυτός τόμος εξετάζει ένα πολύ καυτό θέμα το οποίο έχει μακρά προϊστορία. Η ιδέα ότι μικρά κομματάκια ουρανού μπορούν κατά κάποιο τρόπο να δεθούν πάνω στη γη με λίθους, χρυσό και κοσμήματα ήταν κεντρική στην χριστιανική λατρεία των λειψάνων και γέμιζε με ενθουσιασμό τις καρδιές και των Βυζαντινών και των Δυτικών για πάνω από χίλια χρόνια, ώσπου τον δέκατο έκτο αιώνα η ιδέα αυτή κτυπήθηκε λυσσαλέα από τους Προτεστάντες. Οι Διαφωτιστές αργότερα στην Ευρώπη την αντιμετώπισαν με απόλυτη περιφρόνηση, ενώ σήμερα ακόμη και συντηρητικοί καθολικοί κύκλοι έρχονται συχνά σε αμηχανία εξαιτίας της. Όμως η ιδέα μιας ιερής ύλης συνεχίζει να ερεθίζει τη φαντασία των ερευνητών, καθώς πασχίζουν να καταλάβουν το τόσο μακρινό για μας σήμερα παρελθόν του Χριστιανισμού. Μόνο πρόσφατα όμως απελευθερωθήκαμε οριστικά και είμαστε πλέον σε θέση να αντιμετωπίσουμε αυτή την πρόκληση, μια και σήμερα η θρησκεία δεν θεωρείται πια μία υπόθεση αποκλειστικά και μόνο πνευματική. Έτσι τα έργα της θρησκευτικής τέχνης, οι εικόνες, οι στολισμένες λειψανοθήκες, τα λαμπερά μωσαϊκά και τα πολύχρωμα μάρμαρα που θαυμάζουμε στις εκκλησίες και στα μουσεία, απέκτησαν πλέον για μας άλλο νόημα, δεν είναι δηλαδή μόνον διακόσμηση. Έχουμε πια καταλάβει ότι με έναν αδιόρατο τρόπο, τον οποίο δεν μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε, το όλο πλέγμα των υλικών, με τον τρόπο που χρησιμοποιούνται, καθώς συνδυάζονται με επιδέξιο τρόπο, συντελεί στην γεφύρωση του χάσματος που χωρίζει το ορατό από το αόρατο. Όταν αντικρίζουμε τις περίτεχνες λειψανοθήκες στα μουσεία και στα σκευοφυλάκια των παλαιών καθεδρικών ναών, πρέπει να εξασκήσουμε την όρασή μας να προσαρμόζεται σε αυτά και να μην βλέπουμε μόνο την λάμψη του χρυσαφιού και των κοσμημάτων, αλλά να τα θεωρούμε ως αντικείμενα, μέσα στα οποία δύο διαφορετικοί κόσμοι έρχονται σε επαφή ο ένας με τον άλλον. Πρέπει επίσης να μάθουμε να βλέπουμε τα αντικείμενα αυτά από την μέσα πλευρά τους. Η εξωτερική ομορφιά μιας λειψανοθήκης είναι ασήμαντη σε σχέση με το περιεχόμενό της. Αν χαθεί το περιεχόμενο, η λειψανοθήκη δεν έχει πια καμιά αξία. Όσοι είδαν την πρόσφατη έκθεση του Μητροπολιτικού Μουσείου για την θαυμάσια τέχνη του Κονγκό, καταλαβαίνουν τι εννοώ[1]. Οι τραχιές ξύλινες φιγούρες, με τα κοφτερά νύχια και την διαπεραστική ματιά, που μας κοίταζαν μέσα από το σκοτάδι της τελευταίας αίθουσας της έκθεσης, κάποτε ήταν γεμάτες δύναμη κι εξουσία, καθώς τις είχαν προσεκτικά παραγεμίσει με μαγικά υλικά, κρυμμένα βαθιά στο εσωτερικό τους. Για όσο διάστημα αυτά τα υλικά παρέμεναν μέσα τους, οι φιγούρες είχαν δύναμη, απέδιδαν δικαιοσύνη, προστάτευαν τον κόσμο και έδιναν την ελπίδα μιας δίκαιης αποκατάστασης σε έναν κόσμο που υπέφερε στα τέλη του δεκάτου ενάτου αιώνα από την εμπορική εκμετάλλευση των Δυτικών δυνάμεων, κάπως σαν τους ναούς με τα σημαντικά λείψανα της Ευρώπης του πρώιμου μεσαίωνα, που έμοιαζαν με νησίδες ειρήνης σε ένα κόσμο που σπαρασσόταν από πολέμους. Όμως, πριν τα παραδώσουν στους Ευρωπαίους ξένους, οι γηγενείς αφαίρεσαν από αυτές τις φιγούρες τα “μαγικά υλικά”. Έτσι μετατράπηκαν σε απλά έργα τέχνης, που δεν απειλούσαν πια, αλλά ήσαν αδύναμα, κατάλληλα μόνο για έκθεση στις προθήκες των μουσείων. Η πρόκληση στην φαντασία μας που συνιστούν τα υλικά αντικείμενα που φορτίζονται με πνευματική ενέργεια διατρέχει κάθε κεφάλαιο του τόμου Άγιοι και ιερή ύλη, καθώς μας φέρνει μπροστά στα μάτια έναν πολιτισμό τη στιγμή ακριβώς που δημιουργεί με τρόπο δυναμικό έναν ολόκληρο φανταστικό κόσμο με βάση κάτι που στα μάτια των μη Χριστιανών έμοιαζε απλώς με λογικό σφάλμα πελωρίων διαστάσεων. Πρέπει να μπούμε μέσα στην σκέψη όσων πίστευαν πως είναι δυνατόν κάπως, κάπου, κάποια πρόσωπα να δώσουν πνοή ζωής στην νεκρή ύλη. Πώς όμως συνέβαινε κάτι τέτοιο; Πρώτα και πάνω από όλα το ιερό λείψανο έπρεπε να απελευθερωθεί από την ανωνυμία του παρελθόντος. Ούτε κάθε κόκκαλο ανήκε σε άγιο, ούτε κάθε πέτρα είχε πατηθεί από τα γεμάτα ιερή δύναμη πόδια των οσίων, ούτε κάθε αντικείμενο καθημερινής χρήσης είχε παίξει ρόλο στις ζωές των ιερών προσώπων. Αυτό ήταν η πρώτη και μεγαλύτερη πρόκληση: να σπάσεις τη νεκρική σιωπή της απέραντης ύλης, αποσπώντας από αυτήν ένα μικρό, μοναδικό ωστόσο κομμάτι, φορτισμένο με την πληρότητα της ζωής. Για τον λόγο αυτό η πίστη στα άγια λείψανα ερχόταν πάντα αντιμέτωπη με το ερώτημα που ετίθετο μισοσυνειδητά, μισοασύνειδα: γιατί αυτό το ασήμαντο κομματάκι κι όχι κάποιο άλλο; Η παραπλάνηση ήταν εύκολη, ενώ οι συνειδητές απάτες ήταν συνηθέστατες. Τον ενδέκατο αιώνα ένας βυζαντινός ποιητής διακωμώδησε έναν μοναχό που εμπορευόταν λείψανα: ισχυριζόταν πως κατέχει όχι λιγότερα από δέκα χέρια ενός αγίου, δεκαπέντε σιαγόνες ενός άλλου και πέντε μουμιοποιημένους μαστούς μιας παρθενομάρτυρος. Ένας δαιμόνιος έμπορος κατάφερε να πουλήσει σε έναν εύπιστο επίσκοπο της αυλής του Καρλομάγνου ένα μουμιοποιημένο ποντικάκι, που δήθεν το είχε φέρει από την μακρινή Ιουδαία! Μπορεί κανείς να αντιμετωπίσει με ειρωνεία τέτοιου είδους ιστορίες: «Μα δεν σας τα έλεγα εγώ;». Πολλοί ερευνητές στο παρελθόν έκαναν ακριβώς αυτό. Όμως αυτό σημαίνει ότι χάνουμε μια βαθύτερη διάσταση του φαινομένου, μια και η πίστη στα άγια λείψανα συνοδευόταν πάντα από την ανομολόγητη αντίθεση μεταξύ της πεποίθησης ότι η ύλη είναι κάτι το τελείως αδιάφορο και της πίστης ότι παρ’ όλα αυτά υπάρχουν κι εξαιρέσεις μέσα σε αυτήν την απέραντη μάζα. Πώς προσπαθούν οι Βυζαντινοί και οι Δυτικοί να αποφορτίσουν αυτήν την ένταση; Το συμπόσιο συνέβαλε αποφασιστικά στο να δοθεί μία απάντηση στο ερώτημα αυτό, διαπιστώνοντας ότι αυτό γινόταν με πολλούς και διάφορους τρόπους. Ας πάρουμε ένα παράδειγμα. Ο Γιας Έλσνερ στον τόμο δίνει έμφαση στην κρυφή διάσταση των λειψάνων, τα οποία σε τίποτε δεν θύμιζαν τα αντικείμενα που αποκαλύπτονταν στις αρχαίες μυστηριακές θρησκείες μέσα από σπήλαια και ιερά τεμένη. Τα λείψανα εκθέτονταν με τέτοιο τρόπο ώστε ο θεατής να φέρνει στον νου του το ταξίδι που διάνυσε το κομματάκι αυτό από το σκότος στο φως της ημέρας. Πολλές λειψανοθήκες κατασκευάζονταν με τρόπο που θύμιζαν ρωσικές μπαμπούσκες. Το απρόσωπο κομματάκι τοποθετούνταν μέσα σε διαδοχικές θήκες, σαν τα ραδιενεργά αντικείμενα στις μέρες μας, κρυμμένες τη μια μέσα στην άλλη, καθεμιά μεγαλύτερη από εκείνην την οποία περιείχε. Αυτές ανοίγονταν με προσοχή, μέχρι να αποκαλυφθεί τελικά το λείψανο. Γι’ αυτό οι βυζαντινοί τεχνίτες ήταν τόσο δεξιοτέχνες στην δημιουργία μικροσκοπικών εγκολπίων, που τα φορούσαν στο λαιμό και αποτελούν ένα από τα επιτεύγματα της βυζαντινής τέχνης. Κάθε λειψανοθήκη άνοιγε σαν αυγό Φαμπερζέ. Η εικόνα του αγίου ήταν φτιαγμένη με πολύχρωμα σμάλτα. Η εικόνα συχνά είχε από πίσω της μια δεύτερη όψη, συχνά ολόχρυση, που με τη σειρά της άνοιγε κι αυτή για να αποκαλύψει την έκπληξη που έκρυβε μέσα της[2]. Σε αντίθεση όμως με τα αυγά Φαμπερζέ δεν υπήρχε μέσα στα εγκόλπια κάτι τετριμμένο, όπως μια μινιατούρα του Υπερσιβηρικού, με ένα κινητό εκκλησάκι, ή με ένα βαγόνι «Μόνον δια Κυρίας». Στην καρδιά του εγκολπίου αποκαλυπτόταν ο τάφος ενός αγίου σε μικρογραφία, μαζί με λίγη σκόνη από τον πραγματικό τάφο. Έδειχνε ότι ένα πολύτιμο κομματάκι από την αγιότητα κρεμόταν στον λαιμό εκείνου που το φορούσε, διαβεβαιώνοντάς τον ότι ο άγιος βρισκόταν κοντά του, όσο κοντά βρισκόταν κι η ίδια του η σάρκα! Αυτός ήταν όμως μόνον ένας τρόπος για να “φορτίζεται” το λείψανο. Στο κεφάλαιο για τις «ιερές εγκαταστάσεις» στο Άγιοι και ιερή ύλη η Ανν Μαρί Γιασίν επισημαίνει ένα περίεργο φαινόμενο: και στη Βόρεια Αφρική και αλλού τα περισσότερα λείψανα εκθέτονταν μόνο για μικρό διάστημα, για να θαφτούν ξανά σε λίγο. Τα έδειχναν μόνο για μια στιγμή κατά τη διάρκεια μιας τελετής κι ύστερα τα ενταφίαζαν με προσοχή κάτω από κίονες και άγιες τράπεζες, όπου παρέμεναν μέχρι να τα ανακαλύψουν ξανά, δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, σύγχρονοι αρχαιολόγοι. Το γεγονός ότι παρέμεναν αθέατα τους έδινε δύναμη υπερφυσική. Όταν τα έστελναν πίσω στο σκοτάδι μετατρέπονταν σε βωβούς φύλακες του λίθου. Τα άγια λείψανα δεν ήταν μόνο για προσωπική χρήση των πιστών, όπως δείχνει η περίπτωση των περίτεχνων εγκολπίων. Τα λείψανα μπορούσαν να προστατεύουν κτίρια, όπως και πρόσωπα μεμονωμένα. Οι πιστοί Μουσουλμάνοι στα οθωμανικά χρόνια κοιτώντας ψηλά τον τρούλο της Αγίας Σοφίας παρατήρησαν ότι ένα τμήμα του έλαμπε με ιδιαίτερο τρόπο στο πρωινό φως. Σχημάτισαν την πεποίθηση ότι αυτό σήμαινε ότι ένας βώλος γης στον οποίο είχε φτύσει ο Μωάμεθ είχε σταλεί από τη Μέκκα με παράκληση του Βυζαντινού αυτοκράτορα για να καλυφθεί το επικίνδυνο ράγισμα που είχε δημιουργηθεί από ένα σεισμό. Καθ’ όλη την περίοδο για την οποία μιλάμε, δεν εγγυώνταν μόνο την ασφάλεια των ατόμων και των μεγάλων ναών. Ταξίδευαν επίσης από τη μια άκρη του χριστιανικού κόσμου στην άλλη. Οι ελίτ της Ευρώπης και του Βυζαντίου συνδέονταν μεταξύ τους, ανταλλάσσοντας υλικά δώρα, τα οποία είχαν την ίδια σημασία που έχουν σήμερα οι ανταλλαγές πυρηνικών υλικών μεταξύ κρατών. Αυτά τα υλικά μπορούσαν να χαρακτηρισθούν «χαρισματικά», καθώς έφερναν στους αποδέκτες τους μία αίσθηση διαφορετικότητας. Κάτι τέτοιο ίσχυε ιδιαίτερα στην περίπτωση των λειψάνων, τα οποία δεν έφερναν μόνο τη γη σε επαφή με τον ουρανό, αλλά καθώς κομμάτια ξένης γης τοποθετούνταν σε τάφους και λειψανοθήκες, τόποι απομακρυσμένοι στα «πέρατα της γης» έρχονταν κοντύτερα. Πώς αλλιώς να εξηγήσει κανείς την ύπαρξη στο φέρετρο του αγίου Γουθφρέδου (στην Αγγλία στην βόρεια εσχατιά της) τον έβδομο αιώνα ενός οστράκου από τον Ινδικό Ωκεανό; Πώς όμως μέσα σε αυτά τα χαρισματικά αντικείμενα μπορεί να ξεχωρίσει κανείς το άγιο λείψανο; Για παράδειγμα, η γούνα μιας μεγάλης πολικής αρκούδας που χάρισε ο επίσκοπος Λέοφρικ στον καθεδρικό ναό του Έξετερ τον ενδέκατο αιώνα ήταν φορτισμένη με εξωτικότητα σαν ιερό λείψανο, λείψανο όμως δεν ήταν. Από εκεί προέρχεται αυτό που η Τζούλια Σμιθ χαρακτηρίζει στο δικό της κεφάλαιο του Άγιοι και ιερή ύλη ως «σκοτεινότητα» των λειψάνων, εφόσον δεν ήταν όλα τα εξωτικά αντικείμενα συνδεδεμένα με γνωστούς αγίους και ιερούς τόπους, η αξία τους ήταν αμφίβολη πολλές φορές. Δεδομένης αυτής της σκοτεινότητας, έπρεπε να υπάρχει ένα κονσένσους σχετικά με τα αντικείμενα εκείνα που είχαν περισσότερη χάρη από άλλα, που ήταν όντως λείψανα κι όχι απλώς κάτι το αξιοπερίεργο. Σε μία πολύ λεπταίσθητη συμβολή στον τόμο ο Ντέρεκ Κρούγκερ μας δείχνει αυτή τη δημιουργία συστημάτων αξιών στο Βυζάντιο και στη Δυτική Ευρώπη. Επισημαίνει ότι η λειτουργία συνέβαλε αποφασιστικά στη συλλογή και στην ταύτιση αντικειμένων ως λειψάνων. Ο έκτος αιώνας σηματοδοτεί μία αύξηση της σημασίας της αμεσότητας στις λειτουργικές τελετές. Διαλογικές προσευχές και τελετουργικές αναπαραστάσεις ξαναζωντάνευαν το παρελθόν, πράγμα που σήμαινε ότι η ζωή του Χριστού και οι Άγιοι Τόποι βρίσκονταν πλέον μέσα σε κάθε χριστιανική εκκλησία. Αυτή η αμεσότητα αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον για λείψανα από τους Αγίους Τόπους. Τακτοποιημένα μέσα σε κουτάκια, σαν χημικές ουσίες σήμερα, κάθε αντικείμενο είχε απέξω και μια ταμπελίτσα που δήλωνε τον τόπο προέλευσης. Χάρη στην λειτουργία ο πιστός νόμιζε πως είχε ήδη μεταβεί εκεί. Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Όταν αναφερόμαστε στην «ιερή ύλη», ο όρος «ύλη» τι σημαίνει; Η εργασία της Καρολάιν Μπάιναμ[3] μας έδειξε ότι και η ύλη έχει την δική της ιστορία. Οι απόψεις σχετικά με τον βαθμό απομάκρυνσης ενός ιερού υλικού αντικειμένου από εκείνο που δεν φαίνεται, το πνευματικό, αλλά και για τον βαθμό διαπλοκής του με το μεταφυσικό ποικίλλουν από εποχή σε εποχή και από κοινωνία σε κοινωνία. Η αγάπη των Χριστιανών για την παραδοξολογία, που πάντα την διαπιστώνουμε στην περίπτωση της λατρείας των αγίων, τόνιζε τη διαφορά ύλης και πνεύματος διαρκώς. Επρόκειτο για αντίθεση ριζική, την οποία μόνο ένα θαύμα μπορούσε να αναιρέσει. Μπορεί όμως αυτή η αντίθεση να μην γινόταν πάντα αισθητή σε όλα τα επίπεδα, γιατί η καρδιά του Χριστιανού δεν ήταν πάντα προσανατολισμένη σε κάτι τέτοιο. Πάντα είχε μέσα της την ελπίδα ότι αυτός ο δυϊσμός δεν αποτελούσε την τελευταία λέξη για τη λειτουργία του σύμπαντος. Ίσως καμιά φορά πνεύμα και ύλη μπορούσαν να έρθουν κοντά και να συμφιλιωθούν χωρίς να συγκρούονται. Άλλωστε στην ύστερη αρχαιότητα και στον πρώιμο Μεσαίωνα οι Χριστιανοί ζούσαν σε έναν κόσμο όπου τα όρια ύλης και πνεύματος δεν ήταν τόσο αυστηρά καθορισμένα, μια και η ύλη ήταν εντελώς ασταθής. Θεωρούσαν μάλιστα πως έχει μια ανοδική τάση, μια τάση εξαΰλωσης, για να φτάσει σε μορφές περισσότερο «πνευματικές». Στις λειψανοθήκες υπήρχαν αντικείμενα που δεν ήταν απλές πέτρες, ήταν πέτρες που είχαν υποστεί τη διαδικασία αυτή σταθεροποίησης και εξαγνισμού, μέσω της εξαΰλωσης και του αποπνευματισμού. Για παράδειγμα, τα οβάλ κρύσταλλα που περιέκλειαν τα λείψανα στη Δυτική Ευρώπη δεν ήταν απλώς ημιπολύτιμοι λίθοι. Πίστευαν αντιθέτως πως ήσαν νερό ‒δηλαδή το πιο ασταθές υλικό‒, το οποίο, ωστόσο, είχε αποκρυσταλλωθεί στα βάθη των μεγάλων βουνών. Όπως το παγωμένο νερό έπαψε να είναι ρευστό, δεν έχασε όμως τη διαφάνειά του, έτσι και τα κρύσταλλα: ήταν μια αντανάκλαση της μονιμότητας του αιώνιου. Για τους Βυζαντινούς και για άλλους μεσαιωνικούς λαούς, το σύμπαν ήταν άγριο, γεμάτο αλλαγές. Τίποτε δεν το δείχνει αυτό καλύτερα από ένα ασυνήθιστο κείμενο του δωδέκατου αιώνα. Είναι η περίληψη και ο υπομνηματισμός της Ιλιάδος από τον Ιωάννη Τζέτζη, που τώρα εκδόθηκε στη σειρά μεσαιωνικών κειμένων του Ντάμπαρτον Όουκς. Οι Αλληγορίες της Ιλιάδος είναι αποτέλεσμα των συμπτώσεων εκείνων που καθιστούν τους τελευταίους αιώνες του Βυζαντίου τόσο αινιγματικούς. Το κείμενο γράφτηκε περί το 1140 για την Βέρθα του Σούλζμπαχ, σύζυγο του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού, ο οποίος ήθελε με τον γάμο αυτό να επισφραγίσει τη μεγάλη συμμαχία με την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Τώρα ονομαζόταν πλέον Ειρήνη και συμπεριφερόταν σαν μια κανονική βυζαντινή δέσποινα. Ο Τζέτζης συνέθεσε το κείμενο για να πάρει μια πρώτη γεύση από τον «ομηρικό ωκεανό». Ο Όμηρος όμως που της έδωσε ήταν πολύ παράξενος. Σαν καλός Χριστιανός ο Τζέτζης δεν πίστευε στους αρχαίους θεούς, αλλά στη φύση. Ακολουθώντας τη μακρά παράδοση των σχετικών ερμηνειών που ανάγονται στον Πλάτωνα, σε κάθε θεϊκή παρέμβαση έβλεπε ένα μετεωρολογικό συμβάν. Κάθε όνομα Θεού αποτελούσε απλώς έναν κωδικό για μια καιρική αλλαγή, κάπως σαν τους τυφώνες που τους δίνουμε σήμερα θηλυκά χριστιανικά ονόματα στα κανάλια των ειδήσεων. Ο Ζευς ήταν η βροντή της καταιγίδας, η Θέμις κι οι Νύμφες η ομίχλη, ο Απόλλων ήταν το εφιαλτικό φως του πρωινού ήλιου, που έπεφτε πάνω στα μάτια των Τρώων για να μη βλέπουν τον Αχιλλέα που έκανε επίθεση. Και βέβαια όχι τόσο τα μετεωρολογικά φαινόμενα, όσο κυρίως οι κινήσεις των πλανητών ήταν εκείνες που ρύθμιζαν τις τύχες των ανθρώπων, καθώς κινούνταν δόλια κι απειλητικά, λάμποντας στον ζωδιακό κύκλο. Μία ύλη με σταθερότητα! Κανείς δεν ήταν σίγουρος πού τελειώνει η ύλη και πού αρχίζει το πνεύμα. Για τον μεγάλο νεοπλατωνικό φιλόσοφο Πλωτίνο, που έγραψε στα μέσα του τρίτου αιώνα μ. Χ., το σύμπαν ήταν κι αυτό μια τεράστια λειψανοθήκη, καθώς μέσα της εισχωρούσε το θείο. Κοιτώντας τον Γαλαξία βλέπεις την ύλη να λάμπει καθώς την διαπερνά το πνεύμα, γι’ αυτό το σύμπαν ήταν για τον Πλωτίνο ένας άγιος τόπος. Αυτό που αηδίαζε τον Πλωτίνο και τους διαδόχους του με τη χριστιανική λατρεία των λειψάνων ήταν το ότι οι Χριστιανοί ήταν σαν να κοιτούν μέσα από ένα σκοτεινό τούνελ, ψάχνοντας για ιερή ύλη μέσα στις μακάβριες στενές γωνιές της γης, μέσα στα πτώματα. Αυτές οι οργισμένες κραυγές των ειδωλολατρών λογίων συνεχίστηκαν μέχρι τον έκτο αιώνα. Όμως κάτι απέμεινε στο Βυζάντιο για αιώνες από αυτό το ευρύτερο πλατωνικό σύμπαν που λούζεται μέσα στην θεϊκή ενέργεια. Όσοι Χριστιανοί κοιτούσαν τη νύχτα τον έναστρο ουρανό είχαν τον πειρασμό να διερωτηθούν μήπως κάπου μακριά η ύλη και το πνεύμα έρχονταν σε επαφή. Όταν έβλεπαν στην αρχαιότητα την τροχιά ενός μετεωρίτη, οι άνθρωποι δεν πίστευαν πως έβλεπαν απλώς μια πέτρα να μπαίνει ορμητικά στη γήινη ατμόσφαιρα. Κάθε άλλο. Αντίκριζαν την άνοδο σε έναν πιο αιθέριο κόσμο, γιατί νόμιζαν ότι το θέαμα οφείλεται σε ένα τμήμα ασταθούς αέρα που ξεφεύγει κάτω από τη σελήνη, όπου βρισκόταν πριν, για να εισέλθει πυρακτωμένο στον αγνό αιθέρα που βρίσκεται πάνω από αυτήν. Το θυμίαμα δεν θα ήταν τόσο σημαντικό για τη χριστιανική λατρεία, αν δεν πίστευαν ότι η ευωδία του έφερνε τον κόσμο της ύλης στην εσχατιά εκείνη που ξεκινούσε ο κόσμος του πνεύματος. Η όσφρηση είναι η πιο ελαφριά αίσθηση του ανθρώπου, ενώ το θυμίαμα γίνεται αιθέριο μόλις το αγγίξει η φωτιά. Έτσι, καθώς τα θυμιάματα εξαϋλώνονται και μετεωρίζονται, δημιουργούν μια γέφυρα μεταξύ του πνεύματος και της ύλης, η οποία αποδυναμώνει ή και αναιρεί τελείως το χριστιανικό παράδοξο που προϋποθέτει τη διαρκή αντίθεση των δύο. Αυτή η ανατρεπτική ελπίδα σύζευξης των δύο οντοτήτων σε κάποιες στιγμές της λειτουργίας των Βυζαντινών, η οποία λάμβανε χώρα σε μια ατμόσφαιρα απόλυτης εκλέπτυνσης των αισθήσεων, γινόταν πραγματικότητα και η ύλη έχανε τη βαρύτητά της: τα ψηφιδωτά που έλαμπαν μέσα στο χρυσάφι εξέπεμπαν ένα υπερφυσικό φώς. Άλλωστε το φως καθαυτό δεν ήταν παρά μια παραλλαγή του φωτός της θείας παρουσίας, μιας ύλης απόλυτα λεπτής και πνευματικής. Με τη συνοδεία του ήχου της ψαλμωδίας, που αναιρούσε κάθε έννοια βάρους, το λιβάνι ανερχόταν όλο και ψηλότερα, για να φθάσει στο όριο όπου τελειώνει η ύλη και ξεκινά το άυλο. Αυτή η μεταμόρφωση για μια στιγμή αναιρούσε τον νόμο του δυϊσμού της ύλης και του πνεύματος, στην οποία η βυζαντινή πνευματικότητα είχε τόσο πολύ επενδύσει (και στην οποία άλλωστε βασιζόταν κι η λατρεία των λειψάνων σε Ανατολή και Δύση). Οι πρέσβεις που ήρθαν στην Κωνσταντινούπολη το 987 από το βασίλειο του Κιέβου, όπως λέει η παράδοση, το κατάλαβαν αυτό, όταν παρακολούθησαν τη λειτουργία στην Αγία Σοφία: «Δεν ξέραμε αν ήμασταν στον ουρανό ή στη γη. Τέτοια λαμπρότητα κι ομορφιά στη γη δεν υπάρχει. ... Το μόνο που ξέραμε πια με βεβαιότητα ήταν ότι ο Θεός εδώ είχε στήσει την κατοικία του ανάμεσα στους ανθρώπους». Όμως τι γνωρίζουμε γι’ αυτή την τόσο ενδιαφέρουσα κοινωνία, που είχε δημιουργήσει στο διάβα των αιώνων αυτόν τον φανταστικό κόσμο με βάση τη διαλεκτική αντίθεση ύλης και πνεύματος; Όσοι θέλουν να το μάθουν μπορούν να στραφούν με εμπιστοσύνη στο βιβλίο του Τζόναθαν Χάρρις Ο χαμένος κόσμος του Βυζαντίου. Είναι ένα βιβλίο χαμηλών τόνων, αν το συγκρίνουμε μάλιστα με τις εκπλήξεις που μας έδωσε η διεπιστημονική προσέγγιση του τόμου Άγιοι και ιερή ύλη. Όμως είναι βιβλίο γραμμένο με διαύγεια και ορθή κρίση. Αφηγείται την ιστορία μιας πολύ ενδιαφέρουσας αυτοκρατορίας που βρισκόταν στο επικίνδυνο σταυροδρόμι μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Στην αρχή της ιστορίας γύρω στο 300 μ. Χ. το Βυζάντιο κυριαρχούσε στον κόσμο του ανατολικού τμήματος της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Όμως στο τέλος της ιστορίας συμβαίνει κάτι ακόμη πιο παράξενο: το Βυζάντιο από κολοσσός μετατράπηκε σε έναν εύρωστο νάνο. Λίγες υπερδυνάμεις έχουν παρακμάσει με τόση αξιοπρέπεια και ελαστικότητα. Έμαθε να ασκεί την επιρροή του με πιο λεπτές μεθόδους. Στην διπλωματία και τον πολιτισμό η “ήπια δύναμη” του Βυζαντίου εξακολουθούσε να γίνεται αισθητή από την Καταλονία μέχρι τον Καύκασο, ακόμη και μέχρι τον Βόρειο Παγωμένο Ωκεανό. Η αρχαία Ρώμη δεν μπορούσε να συλλάβει καν μια τέτοιας έκτασης θρησκευτική και πολιτιστική αυτοκρατορία. Να η νηφάλια κατακλείδα του Χάρρις: «Αν το Βυζάντιο μας έχει αφήσει μια σταθερή κληρονομιά, αυτή δεν είναι ίσως τόσο η Ορθοδοξία ή η διατήρηση των κειμένων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Είναι το δίδαγμα ότι η δύναμη μιας κοινωνίας έγκειται στην προσαρμοστικότητά της και στην ικανότητά της να ενσωματώνει ξένα στοιχεία ακόμη και υπό τις πλέον αντίξοες συνθήκες». Αυτό είναι μια πρόκληση, που θα πρέπει να κάνει να σκεφτούν όλους εκείνους που με κομπασμό δηλώνουν πως είναι κληρονόμοι της Ρώμης, κυρίως δηλαδή ‒όχι όμως αποκλειστικά‒ τους σύγχρονους θεωρητικούς της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Αυτό ήταν το βυζαντινό πλεονέκτημα, να γνωρίζει όχι μόνο πώς να κυριαρχεί, αλλά και πώς να επιβιώνει μέσα στις αντιξοότητες. Εκεί έγκειται η σημασία του για μας σήμερα. Πώς ήταν όμως να ζει κανείς σε μια περίοδο αγωνιώδους προσπάθειας για επιβίωση; Το βιβλίο Πώς φαντάζονταν οι Βυζαντινοί το παρελθόν τους της Έλενας Μπεκ μας δίνει μια ζωντανή εικόνα της υψηλής βυζαντινής κοινωνίας, όπως την είχαν αντικρίσει δυο ξένοι που ήθελαν να εισβάλουν σε αυτήν. Ο ένας ήταν ο Νορμανδός πειρατής-βασιλιάς της Σικελίας Ρογήρος ο Β΄ (1130–1154). Ήθελε να λεηλατήσει και να ταπεινώσει την αυτοκρατορία, από την οποία είχε αποσπάσει το δυτικό τμήμα. Κάποτε έφτασε με τον στόλο του ίσαμε τα τείχη της βασιλεύουσας για να πει στον αυτοκράτορα τι γνώμη είχε γι’ αυτόν. Αγκυροβόλησε κοντά στην παραλία του σημερινού Κουμ Καπί (εκεί που σήμερα τρώνε οι επιχειρηματίες σε τραπεζάκια πάνω στην άμμο υπό τους ήχους των κινητών), και άρχισε να εκτοξεύει ασημένια βέλη στο παλάτι. Τα βέλη αυτά συμβόλιζαν κατά τη γνώμη του την ελαφρότητα της αυτοκρατορίας. Μετά γύρισε πίσω στη Σικελία. Ο άλλος ξένος είχε πιο νορμάλ συμπεριφορά, ήταν όμως ακόμη πιο επικίνδυνος. Ο Ιωάννης-Αλέξανδρος, τσάρος των Βουλγάρων (1331-1371), είχε φιλοδοξίες να γίνει αυτοκράτορας ο ίδιος, γι’ αυτό ούτε να λεηλατήσει ούτε πολλώ μάλλον να ταπεινώσει ήθελε την αυτοκρατορία. Απλά την ήθελε ολόκληρη για τον εαυτό του. Κι οι δυο τους παρήγγειλαν πλούσια εικονογραφημένα χρονικά. Οι Σικελιώτες αντέγραψαν για τον Ρογήρο το βυζαντινό Χρονικό του Ιωάννου Σκυλίτζη του ενδεκάτου αιώνα, χωρίς να το μεταφράσουν. Ο τσάρος Ιωάννης-Αλέξανδρος είχε μεγαλύτερες φιλοδοξίες. Προτίμησε το Χρονικό του Μανασσή, που ξεκινά από κτίσεως κόσμου και φτάνει μέχρι το 1081. Στην περίπτωση αυτή το ελληνικό κείμενο μεταφράστηκε στην εκκλησιαστική σλαβονική και εικονογραφήθηκε. Τίποτε δεν είναι πιο αποκαλυπτικό από τη διαφορά ανάμεσα στα δύο εικονογραφημένα αυτά χειρόγραφα. Το χειρόγραφο του Ρογήρου μας δείχνει πώς έβλεπε το Βυζάντιο απέξω ένας εχθρός του, που το ζήλευε φρικτά. Οι μικρογραφίες είναι ασυνήθιστα παραστατικές. Επιβεβαιώνουν όλα τα αρνητικά στερεότυπα που κυκλοφορούσαν για τους Βυζαντινούς. Κάθε σελίδα στάζει αίμα. Εδώ ένας αυτοκράτορας πνίγεται στο λουτρό από τους υπηρέτες του που κρατούν πετσέτες. Εκεί το κεφάλι ενός άλλου αυτοκράτορα επιδεικνύεται από το πάνω παράθυρο του μαρμάρινου παλατιού καρφωμένο πάνω σε δόρυ. Αυτό είναι το Βυζάντιο που όλοι φέρνουμε πρόχειρα στον νου μας. Όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτές οι μικρογραφίες αποτελούν την κραυγή ενός άρπαγα που απογοητεύτηκε: όμφακές εισι. Πόσο αντίθετες είναι οι μικρογραφίες που παρήγγειλε ο Βούλγαρος τσάρος! Εδώ έχουμε τη θέαση του Βυζαντίου από μέσα. Το Βυζάντιο παρουσιάζεται σαν ένα κράτος αρχαίο και σεβαστό, στο οποίο βρίσκει την ολοκλήρωσή της η παγκόσμια ιστορία. Το εικονογραφημένο Χρονικό του Μανασσή μας ξεκαθαρίζει ότι η βασιλεία ξεκινά ουσιαστικά με τον Αδάμ. Οι βασιλιάδες της αρχαίας Μέσης Ανατολής κι οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες παρουσιάζονται με πανομοιότυπες στολές, για να δηλωθεί αυτή η αδιάρρηκτη συνέχεια της ελέω Θεού μοναρχίας που καταλήγει στο Βυζάντιο. Αν είχε καταλάβει την Κωνσταντινούπολη ο Ιωάννης-Αλέξανδρος, θα βρισκόταν επικεφαλής μιας αυτοκρατορίας εξίμισι χιλιάδων ετών. Ακόμη και τον δέκατο τέταρτο αιώνα, τη στιγμή που οι ορδές των Τούρκων ρήμαζαν τα Βαλκάνια, το Βυζάντιο δεν μπορούσε να το πάρει κανείς αψήφιστα. Μια γενιά πριν από μας, ο αείμνηστος Ζιλμπέρ Νταγκρόν, ο πρύτανης των Γάλλων βυζαντινολόγων, ένας εξαιρετικά προικισμένος ερμηνευτής του βυζαντινού πολιτισμού, είπε ότι το Βυζάντιο είναι μια αυτοκρατορία για την οποία οι βυζαντινολόγοι δεν αμφιβάλλουν όσο πρέπει[4]. Όμως τώρα, ύστερα από τις νέες προσεγγίσεις και τις νέες μεθοδολογίες που εισάγουν και τα τόσο οξυδερκή αυτά βιβλία που παρουσιάσαμε, το Βυζάντιο περικυκλώνεται από μια αύρα δημιουργικής αμφιβολίας. Τίποτε δεν είναι πλέον δεδομένο. Με έκπληξη διαπιστώνουμε πως το αποτέλεσμα είναι ότι το Βυζάντιο που είχε επιβιώσει με τόσο αγώνα, έχει να διδάξει στους επικίνδυνους καιρούς που ζούμε πολύ περισσότερα από όσα έχουν να μας πουν οι τετριμμένοι και κουραστικοί πλατειασμοί για την πτώση της Ρώμης και για την επακόλουθη μακρά βυζαντινή παρακμή, που ξεστομίζουν τόσο συχνά πανικόβλητοι ξενοφοβικοί τύποι και επίδοξοι μιμητές του Εδουάρδου Γίββωνος. [1] Βλ. Alisa Lagamma, Kongo: Power and Majesty [Κονγκό: Δύναμη και μεγαλείο] (Metropolitan Museum of Art, 2015), pp. 221-265. [2] Βλ. A. Kenneth Snowman, The Art of Carl Fabergé [Η τέχνη του Καρόλου Φαμπερζέ] (Faber and Faber, 1956), pp. 86-87. [3] Βλ. Caroline W. Bynum, Christian Materiality: An Essay on Religion in Late Medieval Europe [Χριστιανική υλικότητα: Ένα δοκίμιο για τη θρησκεία στην ύστερη μεσαιωνική Ευρώπη] (Zone, 2011), pp. 227-265 [4] Βλ. Gilbert Dagron, “Le Christianisme dans la ville byzantine ” [“Ο χριστιανισμός στη βυζαντινή πόλη”], Dumbarton Oaks Papers, Vol. 31 (1977), p. 3.

Σύνδεση