Ρίτσαρντ Χάντερ: Ο Αλεξανδρινός κριτικός της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας

Ο Καθηγητής Χάντερ επισκοπεί δημιουργικά όλη την ελληνική λογοτεχνία. Το όνομά του είναι συνώνυμο με την έρευνα στην Ελληνιστική ποίηση. Richard Hunter, The ‘Argonautica’ of Apollonius: Literary Studies (Cambridge University Press (CUP), 1993, 206 p. ‒‒‒ Theocritus and the Archaeology of Greek Poetry, CUP, 1996, 220 p. ‒‒‒ The Shadow of Callimachus, CUP, 2006, 176 p. ‒‒‒ Critical Moments in Classical Literature, CUP, 2009, 226 p. ‒‒‒ Hesiodic Voices. Studies in the Ancient Reception of Hesiod's Works and Days, CUP, 2014, 348 p. ‒‒‒ Plato and the Traditions of Ancient Literature: The Silent Stream, CUP, 2015, 288 p. Στην εναρκτήρια επί καθηγεσία διάλεξη στο Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ στις 17 Οκτωβρίου 2001 On coming after, που δανείζει τον τίτλο της στους δύο ομότιτλους τόμους και είναι προγραμματική για την επόμενη έρευνά του, εφαρμόζοντας την εξέλιξη των λογοτεχνικών ειδών σύμφωνα με την Ποιητική του Αριστοτέλη στην ιστορία της Βασιλικής Έδρας των Ελληνικών που κατελάμβανε, ο Ρίτσαρντ Χάντερ (Richard Hunter) έλεγε ότι ο Ντένις Πέιτζ (Denys Page) γνώριζε τα πάντα και από αυτόν κατάγονταν όλες οι μορφές της ζωής, ο Τζέφρυ Κερκ (Geoffrey Kirk) άνοιξε τον κόσμο του Ομήρου στις επόμενες γενεές, ο Έρικ Χέντλεϋ (Eric Handley) αποκατέστησε τον Μένανδρο και την νέα κωμωδία, και τέλος η Πατ Ήστερλινγκ (Pat Easterling), την οποία διαδεχόταν, κατέστησε το όνομά της συνώνυμο με τη μελέτη της τραγωδίας, ιδιαίτερα του Σοφοκλή. Μπορεί να λεχθεί, συνέχιζε ο Χάντερ, ότι η Βασιλική Έδρα έφτασε στην φύσιν της. Εκείνο που (προφανώς) έμενε έξω στην εξιστόρηση αυτή ήταν η μετα-κλασική περίοδος της ελληνικής λογοτεχνίας: Αν μπορώ εγώ να συνεχίσω την περιγραφή, ο Καθηγητής Χάντερ επισκοπεί δημιουργικά όλη την ελληνική λογοτεχνία. Το όνομά του είναι συνώνυμο με την έρευνα στην Ελληνιστική ποίηση. Αλλά η έρευνα αυτή προχωρεί με βαθιά γνώση αφενός προς την κλασική και αρχαϊκή λογοτεχνία, αφετέρου προς τη λογοτεχνία της εποχής των αυτοκρατόρων. Η βαθιά γνώση της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας είναι συγχρονική στους βασικότερους ποιητές της Ελληνιστικής (Απολλώνιος, Θεόκριτος, Καλλίμαχος) και τη δεύτερη σοφιστική, και διαχρονική, ιδιαίτερα με την παράδοση του Ομήρου, του Ησιόδου και του Πλάτωνα, αλλά και την πρόσληψη της ελληνικής από την λατινική λογοτεχνία. Μία διοσημία: Τον Οκτώβριο του 2001 ο Ρίτσαρντ Χάντερ διαδέχτηκε την Πατ Ήστερλινγκ. Στις 22 Μαΐου 2002 το Τμήμα Φιλολογίας και το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων (υπενθυμίζω) απένειμε τον τίτλο του επίτιμου διδάκτορα στην Πατ Ήστερλινγκ. 1. [Τα Ἀργοναυτικὰ του Απολλωνίου: Λογοτεχνικές μελέτες] Τα τελευταία χρόνια η λεπτότητα και η πολυπλοκότητα των Ἀργοναυτικῶν του Απολλωνίου έχουν καλύτερα εκτιμηθεί, αλλά οι σκοποί και η αισθητική του έπους στην πραγματικότητα δεν έχει ακόμη πλήρως κατανοηθεί και πολλή βασική ανάλυση απομένει να γίνει. Το βιβλίο αυτό αποσκοπεί αφενός να προσφέρει κάποια από την ανάλυση αυτή, αφετέρου να τοποθετήσει τα Ἀργοναυτικά μέσα στο κοινωνικό και πνευματικό περιβάλλον τους. Μία σειρά από μελέτες ασχολείται με τρόπους ηρωισμού, με τον ἔρωτα και τα βάσανα της Μήδειας, το ρόλο του θείου, τη φωνή του ποιητή και τη λογοτεχνική αυτογνωσία, και το πτολεμαϊκό περιβάλλον του ποιήματος. Διεισδυτικό θέμα του βιβλίου είναι η δημιουργική ενασχόληση του Απολλωνίου με τον Όμηρο, και ένα τελευταίο (έβδομο) κεφάλαιο σχεδιάζει μία προσέγγιση της χρήσης του Απολλωνίου εκ μέρους του Βιργιλίου στην Αἰνειάδα. Το βιβλίο στην Εισαγωγή αναλύει τις αιτίες για την πενιχρή κριτική πρόσληψη της Αλεξανδρινής ποίησης γενικότερα, και των Ἀργοναυτικῶν ειδικότερα. Μία από αυτές αποτελεί η πιο συζητημένη όψη της Αλεξανδρινής ποίησης: η δημιουργική νέα χρήση της λογοτεχνίας του παρελθόντος, η φανερή και ενσυνείδητη ‘κειμενικότητα’, το γεγονός ότι π.χ. τα Ἀργοναυτικὰ απαιτούν να διαβάζονται σταθερά σε σύγκριση με τον Όμηρο, και με τρόπο που είναι ποιοτικά διαφορετικός από την σταθερή σχέση ας πούμε της αττικής τραγωδίας με το αρχαϊκό έπος. Όταν ο Πφάιφφερ (Pheiffer) μπορούσε να πει για την Ελληνιστική ποίηση ότι «δεν έδειξε πρωτότυπο μέγεθος θέματος ή σπουδαιότητα θρησκευτικών και ηθικών ιδεών», είναι σαφές ότι εκείνοι που ήταν λιγότερο πληροφορημένοι ήταν απίθανο να έχουν περισσότερη ανοχή με αυτά τα ποιήματα. Η καταδικαστική παρατήρηση του Πφάιφφερ κατάγεται από την Ποιητικὴ του Αριστοτέλη (μέγεθος, σπουδαῖον), και το γεγονός αυτό είναι μία από τις αιτίες η οποία έχει λειτουργήσει εναντίον την πρόσληψης της Αλεξανδρινής ποίησης και ιδιαίτερα των Ἀργοναυτικῶν. Μετα-αριστοτελικός κλασικισμός που έτεινε να ευνοεί (συχνά χωρίς εξέταση) έννοιες ενότητας και συνέπειας, ενώ η κυρίαρχη Αλεξανδρινή αισθητική πρέπει να αναζητηθεί αλλού. Οι σκοποί και η αισθητική των Ἀργοναυτικῶν δεν είναι ‘προφανείς’. Το βιβλίο αυτό αποσκοπεί να τοποθετήσει τα Ἀργοναυτικὰ μέσα στο κοινωνικό και πνευματικό περιβάλλον, με την ελπίδα να παρακινήσει άλλους να διαβάσουν και να ξαναδιαβάσουν το ποίημα: τα Ἀργοναυτικὰ καλούν περισσότερο σε ‘αναγνώσεις’ παρά σε ‘μία ανάγνωση’. Στο δεύτερο κεφάλαιο (“Τρόποι ηρωισμού”) εξετάζει το ρόλο του ήρωα. Οι σύγχρονοι αναγνώστες των Ἀργοναυτικῶν τείνουν να αρνηθούν ηρωικό status στους Αργοναύτες και στον Ιάσονα ιδιαίτερα, ο οποίος συχνά καλείται αντιήρωας, κ.ά. Ο Χάντερ υποστηρίζει ότι ο αναγνώστης δεν μπορεί να συνθέσει ενιαία, συνεπή, και πειστική εικόνα του χαρακτήρα του Ιάσονα από την διήγηση για πολλούς λόγους. Πρώτα, οι πράξεις του είναι τόσο πολύ ηθικά διαστρωματωμένες για μία απλή σύνθεση ‘ηρωισμού’. Δεύτερο, ο Απολλώνιος αναζήτησε συγκεκριμένες προγενέστερες εκδοχές του Ιάσονα, καθιστώντας περίπλοκη κάθε απλή, ρεαλιστική παρουσίαση του χαρακτήρα του. Τρίτο, με εξαίρεση την Μήδεια, ο ποιητής σκόπιμα αποκρύπτει τις σκέψεις των χαρακτήρων του αναγκάζοντάς μας να ερμηνεύσουμε τα λόγια και τις πράξεις τους μέσα από την αντίληψη των άλλων. Αντίθετα, γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για την Μήδεια παρά όσα γνωρίζουμε για τον Ιάσονα, γιατί ο ποιητής σε τρίτο πρόσωπο περιγράφει τα βάσανά της. Τέλος, προσπαθεί να δείξει ότι ο Απολλώνιος δεν ενδιαφέρεται τόσο να δημιουργήσει ένα χαρακτήρα με συνέπεια όσο «να δώσει έμφαση πάνω στη φύση της λογοτεχνικής αφήγησης της ιστορίας». 2. [Ο Θεόκριτος και η Αρχαιολογία της ελληνικής ποίησης] Τα ποιήματα του Θεοκρίτου είναι η καλύτερη μαρτυρία μιας λαμπρής ποιητικής παιδείας που άνθισε στο πρώτο ήμισυ του τρίτου αι. π.Χ. Το βιβλίο αυτό εξετάζει το περιβάλλον στο οποίο αναπτύχθηκαν αυτά τα ποιήματα, και ιδιαιτέρως τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούν και αναπλάθουν τις ποιητικές μορφές της ελληνικής αρχαϊκής εποχής. Πρόσφατοι πάπυροι έχουν αυξήσει σε μεγάλο βαθμό την γνώση μας πώς διάβαζε ο Θεόκριτος αρχαϊκή ποίηση, και ο συγγραφέας έχει εκμεταλλευτεί πλήρως τις νέες αυτές ανακαλύψεις σε μία σειρά από αναγνώσεις που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε την ελληνιστική ποίηση. Το βιβλίο αυτό έχει θέμα την αποκατάσταση του Θεοκρίτου και την ανάπλαση διάφορων ποιητικών παραδόσεων, ιδιαιτέρως, αν και όχι αποκλειστικά, των παραδόσεων της αρχαϊκής εποχής. Ο συγγραφέας δεν εστιάζει στον ‘βουκολικό Θεόκριτο’, αλλά στους ύμνους, τους μίμους, και τα ερωτικά ποιήματα του δεύτερου ημίσεος του corpus. Μάλλον έχει προσπαθήσει να ανοίξει κάποια από τα εξαιρετικά πλούτη και την ποικιλία αυτών των ποιημάτων, τα οποία συνολικά έχουν δεχτεί λιγότερη προσοχή από την κριτική παρά τα βουκολικά. Η εικόνα μας για την ποίηση του τρίτου αιώνα είναι μερική και συγκεχυμένη, και μεταχειριζόμαστε την ‘Ελληνιστική ποίηση’ ως μία οντότητα στην οποία είναι ευκολότερο να συλλάβουμε το σύνολο, και σε μερικές περιπτώσεις πιο ενδιαφέρον, παρά τα μέρη· το corpus του Θεοκρίτου μας προσφέρει την καλύτερη ευκαιρία να δείξουμε πόσο εσφαλμένη είναι αυτή η εικόνα. Καθένα από τα κεφάλαια, από το δεύτερο έως το έκτο, έχει ως κέντρο του την ανάγνωση ξεχωριστού ποιήματος, και έτσι τα κεφάλαια αυτά μπορεί αναγνωστούν ξεχωριστά· μπορούν, ωστόσο, να εκληφθούν μαζί ως μία διερεύνηση της Ελληνιστικής ποιητικής. 3. [Η σκιά του Καλλιμάχου] Μελετά την πρόσληψη του Καλλιμάχου και της ποιητικής του από τους νεωτερικούς και νεο-νεωτερικούς ποιητικούς κύκλους της Ρώμης, τη λυρική και τη βουκολική ποίηση του genus tenue κατά κύριο λόγο. Πιο συγκεκριμένα, μελετώνται εδώ: 1) η ποιητική του nemus (άλσους), δηλ. η ησιόδεια-καλλιμάχεια τυπολογία της ποιητικής μύησης (Dichterweihe) στον Προπέρτιο (3.1), τον βουκολικό Βεργίλιο (Ecl. 6) και τον Οβίδιο (3.1), 2) η πολιτική και θεολογική διάσταση της μορφής του Διονύσου στην αλεξανδρινού χαρακτήρα ποίηση του Ορατίου και των ελεγειακών Τιβούλλου και Προπερτίου, 3) η λειτουργία των παρομοιώσεων στο πλαίσιο της ρωμαϊκής imitation, τόσο του βουκολικού και γεωργικού Βεργιλίου όσο και του κατουλλιανού corpus, 4) η πρόσληψη του Θεοκρίτου ως ειδολογικού δείκτη σε προγραμματικά χωρία των βεργιλιανών βουκολικών. O Χάντερ προχωρεί σε ευαίσθητες και ρηξικέλευθες αναγνώσεις των ρωμαϊκών ποιημάτων και, ως έναν βαθμό τουλάχιστον, αποδομεί την παραδοσιακή άποψη της γερμανικής κυρίως κριτικής, η οποία θέλει τους Ρωμαίους να αντιμετωπίζουν ως (χρονολογικώς και όχι μόνο) επιγονική την ελληνιστική γραμματεία σε σχέση προς την ελληνική λογοτεχνία των κλασικών και προκλασικών χρόνων. Κατά τον Χάντερ, για τον ρωμαίο ποιητή της ύστερης respublica και του πρώιμου principatus, τόσο ο ελληνιστικός Καλλίμαχος όσο και η αρχαϊκή Σαπφώ έχουν συχνά, και οι δύο, το status του κλασικού. 4. [Ησιόδειες φωνές. Μελέτες στην αρχαία πρόσληψη των Ἔργων καὶ Ἡμερῶν] Ο Χάντερ επιλέγει βασικά κείμενα που δείχνουν την πρόσληψη των Ἔργων του Ησιόδου στην αρχαιότητα και εξετάζει πώς ήταν κρίσιμες οι στιγμές αυτές στο να διαμορφώσουν την ιδέα της ‘διδακτικής λογοτεχνίας’. Ένα εκτενέστερο κεφάλαιο μελετά την εξέλιξη των ιδεών της αρχαιότητας για την διδακτική ποίηση, και βασίζεται όχι τόσο σε ρητή κριτική θεωρία όσο στο πώς ο Ησίοδος διαβαζόταν και χρησιμοποιούνταν από την πρωιμότερη περίοδο της πρόσληψης και ύστερα. Άλλα κεφάλαια εξετάζουν την πρόσληψη του Ησιόδου στην αρχαϊκή ποίηση του Αλκαίου και του Σιμωνίδη, στην πεζογραφία της κλασικής περιόδου στον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και τον Ισοκράτη, στην παράδοση του Αισώπου, και στην πεζογραφία της αυτοκρατορικής περιόδου του Δίωνα Χρυσοστόμου και του Λουκιανού. Υπάρχει επίσης μία ρηξικέλευθη μελέτη για το εκτενές υπόμνημα του Πλουτάρχου στα Ἔργα καὶ Ἡμέραι του Ησιόδου, καθώς και περιγραφή των ιδεών της αρχαιότητας για το ύφος του Ησιόδου. Το έργο αυτό είναι μία μείζων και καινοτόμος συμβολή στη μελέτη του σημαντικού αυτού ποιήματος του Ησιόδου, καθώς και στην ενασχόληση της αρχαίας Ελληνικής λογοτεχνίας με το παρελθόν. Το βιβλίο είναι μία προσπάθεια αφενός να ερευνήσει μερικές κρίσιμες στιγμές της πρόσληψης των Ἔργων καὶ Ἡμερῶν στην αρχαιότητα αφετέρου να οικοδομήσει μία πιο γενική εικόνα πώς λειτούργησαν τα Ἔργα ως δημιουργικό ερέθισμα καθ’ όλο το μήκος της λογοτεχνίας στην αρχαιότητα, και τα προβλήματα που γεννούσε αυτή η πρόσληψη για το ίδιο το έργο. Στίχοι μπορεί να χρησιμοποιούνται εκτός συμφραζομένων· η αρχαία κριτική ενδιαφέρεται περισσότερο για την ερμηνεία και την εφαρμογή μεμονωμένων στίχων παρά για συνολικές δομές. Το δεύτερο κεφάλαιο εξετάζει τη θέση του Ησιόδου στην διδακτική παράδοση μέσα από το πώς στην πραγματικότητα ο Ησίοδος και ‘Ησιόδεια’ θέματα χρησιμοποιούνταν και συζητούνταν σε λογοτεχνικό και μη λογοτεχνικό περιβάλλον. 5. [Στιγμές Κριτικής στην Κλασική Λογοτεχνία] Μέσα από μία σειρά καινοτόμων κριτικών αναγνώσεων, ο Χάντερ οικοδομεί μία εικόνα για το πώς αντιλαμβάνονταν οι αρχαίοι τη σημασία των λογοτεχνικών έργων και τη σπουδαιότητά τους στην κοινωνία. Δίδει ιδιαίτερη προσοχή στην αλληλεπίδραση της κριτικής και της δημιουργικής λογοτεχνικής παραγωγής με το να μην μεταχειρίζεται την κριτική απομονωμένη από τα έργα που οι κριτικοί εξετάζουν. Δίδεται προσοχή τόσο στην εξέλιξη της ιστορίας της κριτικής, όσο μάς το επιτρέπουν οι πηγές μας, όσο και στην σταθερή επανεμφάνιση όμοιων θεμάτων δια μέσου των αιώνων. Στην κορυφή του βιβλίου ευρίσκεται ο αγώνας του Αισχύλου και του Ευριπίδη στους Βατράχους του Αριστοφάνη, ο οποίος προδιαγράφει την κριτική παράδοση που ακολουθεί πολύ περισσότερο από όσο συνήθως πιστεύουμε. Άλλα κεφάλαια είναι αφιερωμένα στον Κύκλωπα του Ευριπίδη, στην σκέψη των αρχαίων για την ελληνική και ρωμαϊκή κωμωδία, στον κριτικό της εποχής των Αυγούστων Διονύσιο από την Αλικαρνασσό, στο Περὶ ὕψους του ‘Λογγίνου’, και στον Πλούταρχο. Το πρώτο κεφάλαιο (Οι Βάτραχοι του Αριστοφάνη και η κριτική παράδοση) είναι μία επισκόπηση των λογοτεχνικών κρίσιμων θεμάτων τα οποία οι Βάτραχοι φαίνεται να εγκαινιάζουν, καθένα από τα οποία ο συγγραφέας τοποθετεί μέσα στην μακρά παράδοση κρίσιμων συμπεριφορών και οικειοποιήσεων. Οι Βάτραχοι δραματοποιούν, όπως έκανε αργότερα ο Πρωταγόρας του Πλάτωνα, την εμφάνιση μιας γλώσσας λογοτεχνικής κριτικής και την εμφάνιση του κριτικού. Ο Αριστοφάνης αναμφίβολα στους Βατράχους είχε υπόψη του πραγματικές σύγχρονες εξελίξεις, και πιθανόν κωμικούς προκατόχους, αλλά η κατάσταση των μαρτυριών που έχουμε σημαίνει ότι δεν θα είμαστε ποτέ σε θέση να προχωρήσουμε πέρα από το να διακρίνουμε τα βασανιστικά ίχνη της περιγραφής μιας ιστορίας των ιδεών οι οποίες για μας εμφανίζονται πρώτη φορά στους Βατράχους. Ένας από τους κύριους στόχους του βιβλίου είναι να κάνει τα ίχνη αυτά περισσότερο ορατά. Το δεύτερο κεφάλαιο που είναι αφιερωμένο στον Κύκλωπα του Ευριπίδη δείχνει όχι μόνο πώς ήταν η διαδικασία της λογοτεχνικής μίμησης στην αρχαιότητα, όπως είναι και σήμερα, μία ‘κριτική’ διαδικασία, αλλά επίσης πώς στην Αθήνα του δευτέρου ημίσεος του πέμπτου αι. όχι λιγότερο από την Πτολεμαϊκή Αλεξάνδρεια ή την Αυγούστεια Ρώμη, η σκέψη πάνω στη λογοτεχνία του παρελθόντος πήγαινε χέρι χέρι με την δημιουργία της λογοτεχνίας του παρόντος. Ο Ευριπίδης είναι γνωστό ‘διαβάζει’ τον Όμηρο υπό το φως πολιτικών και ηθικών ενδιαφερόντων της Αθήνας του δευτέρου ημίσεως του πέμπτου αι., αλλά και μεταφράζει την Ομηρική αντίθεση μεταξύ των (υπερ)πολιτισμένων Φαιάκων και του κτηνώδους Κύκλωπα στη γλώσσα των κοινωνικών συμβάσεων της Αθήνας, ιδιαίτερα του συμποσίου των ευγενών. 6. [Ο Πλάτων και οι παραδόσεις της αρχαίας λογοτεχνίας: το αθόρυβο ρεύμα] Διερευνώντας τόσο πώς ο Πλάτων ασχολήθηκε με υπάρχουσες λογοτεχνικές μορφές όσο και πώς έπειτα η μεταγενέστερη λογοτεχνία δημιούργησε «κλασικούς» από μερικά από τα πλουσιότερα έργα του Πλάτωνα, το βιβλίο αυτό περιλαμβάνει κεφάλαια σε θέματα όπως ξαναγράφοντας την Ἀπολογία και πώς φανταζόμαστε εκ νέου την υπεράσπιση του Σωκράτη, το υψηλό ύφος του Πλάτωνα και την κριτική την οποία προκάλεσε, και πώς ο Πετρώνιος και ο Απουλήιος πέρασαν τον Πλάτωνα στα θαυμάσια κωμικά κείμενά τους. Το σκηνικό γι’ αυτές τις περιπτώσεις μελέτης διαμορφώνεται μέσα από λεπτομερή εξέταση για το πώς η παράδοση δημιούργησε τη σχέση μεταξύ Πλάτωνα και Ομήρου, για το πώς ο Πλάτων προσάρμοσε ποιητικές μορφές εικονοποιίας στο φιλοσοφικό του πρόγραμμα στην Πολιτεία, κοινές τεχνικές έκφρασης μεταξύ του ποιητή και του φιλοσόφου και προδιαγραφής μεταγενέστερων τρόπων κριτικής στον Ἴωνα. Αυτή είναι μία μείζων συμβολή στις πλατωνικές σπουδές, στην ιστορία της πρόσληψης του Πλάτωνα από τον τέταρτο αι. π.Χ. μέχρι τον τρίτο αι. μ.Χ., και στη λογοτεχνία της δεύτερης σοφιστικής. Έργο αγνώστου καλλιτέχνη, εμπνευσμένο από τη Θεογονία, περ. 1501. Η ελληνική λογοτεχνία των αυτοκρατορικών χρόνων απεικονίζει μία παιδεία βασισμένη σε κοινά εκπαιδευτικά προγράμματα και (ευρύτερα) κοινή άποψη για το ελληνικό παρελθόν· ο Πλάτων κατέχει μία πολύ κεντρική θέση και στα δύο αυτά. Το Πλατωνικό ρεύμα ρέει τόσο ‘αθόρυβα’ ώστε η ίδια η παρουσία του δεν γίνεται αντιληπτή. Ο Ἐρωτικὸς του Πλουτάρχου, το θέμα του πέμπτου κεφαλαίου, δείχνει πώς τα Πλατωνικά κείμενα μπορούσε να χρησιμοποιούνται ως ‘κλασικά’, διαθέσιμα για αυτό το φανερό ξαναγράψιμο που χαρακτηρίζεται από ανάμιξη υπαινιγμού, ανανεωτικό και νοσταλγικό ή ειρωνικό σεβασμό, που συναντούμε σε όλο το μήκος της ελληνικής λογοτεχνίας της περιόδου. Ο Ἐρωτικὸς είναι, ωστόσο, όχι απλώς ‘τυπικός’ αλλά και ‘ιδιαίτερος’, διότι ο ίδιος ο Πλούταρχος δεν είναι απλώς συγγραφέας σπάνιας παραγωγής, αλλά επίσης ένας σοβαρός μελετητής και ειδικός τόσο της Πλατωνικής φιλοσοφίας όσο και σύνθετων αφηγηματικών τεχνικών, και ως τέτοιος ενσωματώνει τις δυνατότητες τις οποίες ο Πλάτων προσέφερε τόσο στους ειδικούς της σοφίας όσο και στους μορφωμένους γενικότερα. Έτσι τα κύρια Πλατωνικά πρότυπα για τον Ἐρωτικό, ο Φαῖδρος και το Συμπόσιον, αποτελούν τα δύο σκέλη των μετα-Πλατωνικών ορίων της φιλοσοφίας, της ρητορικής και της λογοτεχνίας. Ήταν ο ίδιος ο Πλάτων που έδειξε τον τρόπο πόσο τον χρησιμοποίησε η νεότερη παράδοση, και ο Πλούταρχος παραλαμβάνει την Πλατωνική πρόκληση να προσφέρει μία περιγραφή του έρωτα φιλοσοφικά αποδεκτή. Η πρόκληση του Πλάτωνα, ωστόσο, δεν ήταν απλώς πρόκληση μορφής και περιεχομένου, αλλά και ύφους. Ο Πλάτων προσέφερε στους μεταγενέστερους κριτικούς όχι απλώς μία εξαιρετική ποικιλία ύφους πάνω στην οποία μπορούσαν να εξασκήσουν τα εργαλεία της κριτικής τους, αλλά επίσης κείμενα, τα οποία, προδιαγράφοντας τη δική τους γλώσσα κριτικής, φαίνονταν συνειδητά αυτο-αναφορικά. Ο Πλάτων δεν ήταν απλώς η ύλη με την οποία εργάζονταν οι κριτικοί του ύφους και της ρητορικής, αλλά ο ίδιος εμφανιζόταν ως πρότυπο για αυτούς. Πάντως για την μεταγενέστερη παράδοση, ο Πλάτων διέφερε από τον Όμηρο τουλάχιστον κατά έναν αποφασιστικό τρόπο. Τα γραπτά του Πλάτωνα ήταν τα ίδια μία ενασχόληση με την προηγούμενη λογοτεχνία, ιδιαίτερα φυσικά με τον ίδιο τον Όμηρο. Μέσα από το Πλατωνικό ρεύμα, και συχνά σε αντίθεση με αυτό, η προηγούμενη λογοτεχνία πλημμύριζε τα κείμενα, τις τεχνικές και τα σχήματα της πρώιμης ποίησης, της Προσωκρατικής φιλοσοφίας, και του δράματος, και έτσι η ενασχόληση με τον Πλάτωνα πάντοτε συνεπαγόταν επίσης σχέση του Πλάτωνα με άλλα κείμενα. Ότι ο ίδιος ο Πλάτων εξόρισε τον Όμηρο από την ιδανική πόλη, απλώς επιβεβαίωνε ότι ο Πλάτων έφερνε πάντοτε μία βαθιά λογοτεχνική, καθώς και πνευματική, δομή μαζί του, και αυτό ήταν καθοριστικό για τον τρόπο με τον οποίο διαφορετικά είδη ξανάγραψαν τον Πλάτωνα. Καμία λογοτεχνική παρατήρηση για τον Πλάτωνα δεν είναι τόσο κοινή στην αρχαιότητα όσο οι οφειλές του φιλοσόφου στον Όμηρο. Στην αρχαιότητα θεωρούνταν πάντοτε ως δεδομένο ότι ο Πλάτων ήταν ένας πολύ συνειδητοποιημένος συγγραφέας, ο οποίος είχε ανοίξει τον δρόμο της δικής του πρόσληψης. 7. [Συνοψίζοντας] Aυτά που εντυπωσιάζουν πάντοτε στις μελέτες του Ρίτσαρντ Χάντερ είναι η ‘ανακάλυψη’ και ο συνδυασμός των κειμένων. Ο ακροατής / αναγνώστης συνειδητοποιεί ξαφνικά τη συνάφεια των κειμένων, την οποία δεν φανταζόταν, ή όχι από την οπτική που ο συγγραφέας τα επιλέγει. Αν εμβαθύνεις σχεδόν σε κάθε άρθρο, θα ανακαλύψεις ότι ο τίτλος δίδει υπαινιγμό μόνο του περιεχομένου του. Ένα εγγενές χαρακτηριστικό της ελληνιστικής ποίησης τείνει να γίνει εγγενές χαρακτηριστικό του συγγραφέα. Η αυτογνωσία των ποιητών της ελληνιστικής περιόδου σε ό,τι αφορά το είδος, το ύφος, τους προκατόχους συγγραφείς, τις παραλλαγές και συμβατικούς τύπους, απαιτούν όμοια εκλεπτυσμένη αυτογνωσία εκ μέρους του κριτικού. Ο καθηγητής Χάντερ είναι ειδήμων να δείχνει εξίσου τόσο την οφειλή των νεοτέρων συγγραφέων στους αρχαϊκούς και κλασικούς προκατόχους τους όσο και τις λεπτές διαφοροποιήσεις από την παράδοση. Αυτή είναι η ακαταμάχητη δύναμή του. Ο Θεόκριτος του Χάντερ αναγνωρίζει και χρησιμοποιεί την συμπληρωματικότητα του υπαινιγμού και της πρωτοτυπίας, ζητεί να αναβιώσει και να τιμήσει τις προγενέστερες παραδόσεις της Ελληνικής ποίησης ως μέσον για να δημιουργήσει κάτι το οποίο συμμετέχει στις παραδόσεις αυτές και την ίδια στιγμή είναι δικό του. Ο Θεόκριτος του Χάντερ είναι πάνω από όλα ένας ‘αναγνώστης’ που εργάζεται σε μία αλεξανδρινή παράδοση πρόσληψης και ανταπόκρισης που κανονικά συνδέεται με φιλολογικές μορφές όπως ο Καλλίμαχος και ο Απολλώνιος. Ο Θεόκριτος του Χάντερ είναι ο ίδιος ο Χάντερ στο γραφείο του, ο οποίος διαβάζει κάτω από το παλίμψηστον χειρόγραφο του Θεοκρίτου την προηγούμενη λογοτεχνία. Η πρώτη ενότητα της ‘Εισαγωγής’ (‘Ανιχνεύοντας τον Πλάτωνα’) του βιβλίου ο Πλάτων και οι παραδόσεις επιγράφεται ευρηματικά ‘Το αθόρυβο ρεύμα’, που είναι και υπότιτλος ολόκληρου του βιβλίου. Πρόκειται για την περιγραφή από τον ‘Λογγίνο’ του ύφους του Πλάτωνα «που, χωρίς να χάνει καθόλου από τη μεγαλοπρέπειά του, αφήνει να κυλάει αθόρυβα το ρεύμα του λόγου του» (τοιούτῳ τινὶ χεύματι ἀψοφητὶ ῥέων[1]). Ο υπότιτλος αυτός, πραγματικά, χωρίς καμία ρητορική, θα έλεγα ότι είναι μία εύγλωττη αυτο-αναφορά του ίδιου του συγγραφέα. Η περιγραφή αρμόζει στον τρόπο με τον οποίο ρέει και εκτυλίσσεται εν γένει ο λόγος και η επιχειρηματολογία του Χάντερ. Το Περὶ ὕψους δραματοποιεί και εξηγεί με παραδείγματα τα θέματα τα οποία συζητεί ‒είναι το ίδιο ένας ιστός στιγμών ὕψους‒ με τρόπο που μας υπενθυμίζει ότι η διαίρεση μεταξύ λογοτεχνίας και κριτικής δεν ήταν πάντοτε στην αρχαιότητα απλή ή ευθεία. Το ίδιο το βιβλίο Στιγμές Κριτικής είναι κρίσιμες στιγμές κριτικής στην αρχαιότητα. Ασχολείται με μία ζωντανή και γρήγορη διαδοχή πολλών κρίσιμων στιγμών κριτικής που προσφέρουν προγενέστεροι αναγνώστες των κειμένων τα οποία ακόμη παρακινούν σε ουσιώδη ζητήματα. Μία πεποίθηση κοινή σε όλες τις παραδόσεις η οποία βοηθά να εξηγήσουμε τις μεταμορφώσεις μέσα από τις οποίες πέρασε η πρόσληψη της λογοτεχνίας ήταν ότι η κλασική λογοτεχνία πράγματι ενδιαφέρει (έχει σημασία): άξιζε τον κόπο η συνεχής πάλη να την κατανοήσουμε και να την εκμεταλλευτούμε. Κάποια αίσθηση ότι η κλασική λογοτεχνία και φιλολογία ενδιαφέρει ακόμη αναδύεται επίσης από το βιβλίο αυτό: μία διαρκής πεποίθηση για την αλήθεια αυτή, μαζί με την ευχαρίστηση που φέρνει η ίδια ενασχόληση, είναι στην πραγματικότητα αυτά που γέννησαν το βιβλίο αυτό. Με την προηγούμενη αδρή παρουσίαση δεν διανοήθηκα, φυσικά, να αναλύσω ολόκληρο το επιστημονικό έργο του, αλλά απλώς να αναδείξω τους φιλολογικούς τομείς που καλλιέργησε με επιτυχία αναγνωρισμένη διεθνώς. ‘Για τα μεγάλα κατορθώματα πολλά ν’ ανιστορήσεις έχεις’, ὁ δὲ καιρὸς παντὸς ἔχει κορυφάν. Ή αλλιώς (από μία αγαπημένη σκηνή του Ρίτσαρντ Χάντερ): Λυκίδα φίλε, σεις είστε αγαπημένος και ξεῖνος των Μουσών, ἐσθλὰ σάς δίδαξαν οι Νύμφες, και η φήμη τα έφερε στον θρόνο του Διός και τον ευχαριστούμε. [1] Διονυσίου Λογγίνου, Περί ύψους, ερμηνευτική έκδοση Μ.Ζ. Κοπιδάκης, 13.1, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο 1990.

Ρίτσαρντ Χάντερ: Ο Αλεξανδρινός κριτικός της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας

Σύνδεση