Ἡ εὐρωπαϊκὴ ἰδέα στὴν μ. Ἀ. (μετὰ Ἀλήθειαν) ἐποχή

Ἡ ἐποχή μας εἶναι θεόσταλτη γιὰ τοὺς δημαγωγούς. Παντοῦ κερδίζουν. Ὁ καθένας γνωρίζει, ὅπως τραγουδάει ὁ Λέοναρντ Κοέν, ὅτι «οἱ καλοὶ ἔχασαν» τὸν πόλεμο. Ὁ ὕπνος τοῦ λόγου γεννάει τέρατα Φρ. Γκόγια 1. Πολιτικὴ καὶ ψεῦδος Ἡ ἐποχή μας εἶναι θεόσταλτη γιὰ τοὺς δημαγωγούς. Παντοῦ κερδίζουν. Ὁ καθένας γνωρίζει, ὅπως τραγουδάει ὁ Λέοναρντ Κοέν, ὅτι «οἱ καλοὶ ἔχασαν» τὸν πόλεμο. Λέγεται ὅτι ζοῦμε πλέον στὴν ἐποχὴ τῆς «μετὰ τὴν ἀλήθεια» πολιτικῆς (post-truth politics). Ὅταν ἐνεργοποιεῖται τὸ σκοτεινὸ βάθος τοῦ συλλογικοῦ ψυχισμοῦ, τότε ἡ ψευδολογία ὄχι μόνο δὲν ἔχει τίποτε νὰ φοβηθεῖ, ἀλλὰ εἶναι καὶ τὸ ἰσχυρότερο χαρτὶ ἐκείνου ποὺ ἐνδιαφέρεται νὰ τραβήξει πίσω του τὴν ἀνταριασμένη «μάζα». Πῶς ὁρίζεται ὅμως τὸ ψεῦδος; Πρῶτον, ὡς ἕνα πλέγμα ἰσχυρισμῶν σὲ διάσταση μὲ τὰ διακριβωμένα γεγονότα. Κάθε ἀστήρικτη τερατολογία διακινεῖται σήμερα ἀστραπιαῖα ἀπὸ ἠλεκτρονικὰ μέσα καὶ (ἀντι)κοινωνικὰ δίκτυα. Ἡ ἀσίγαστη ἐπανάληψη καὶ μόνο τὶς κατακυρώνει ὡς γεγονότα. Ἡ μιὰ ἠλεκτρονικὴ ἀνάρτηση στηρίζεται σὲ μιὰν ἄλλη ποὺ περιέχει τὴν ἀρχικὴ ἀνακρίβεια, σὲ μιὰν ἄπειρη σειρὰ παραπομπῶν σὲ δῆθεν «πηγές». Ὁ πραγματολογικὸς ἔλεγχός της γίνεται ἔτσι σχεδὸν ἀδύνατος. Καλοπροαίρετοι ἄνθρωποι ὑποκύπτουν στὴν «κοινὴ πεποίθηση», δηλαδὴ στὴν δοξασία ποὺ ἡ μεγάλη πλειοψηφία πιστεύει. Ἢ ‒χειρότερο ἀκόμα‒ διστάζουν νὰ τὴν ἀμφισβητήσουν, ἐπειδὴ δικαίως φοβοῦνται τὸ δημόσιο λυντσάρισμα (τὸ ἀποκαλούμενο καὶ shitstorm) ποὺ θὰ ὑποστοῦν. Ἰδίως ὅταν πρόκειται γιὰ «ἀλήθειες» ποὺ ἐξυπηρετοῦν πολιτικὲς ἐξουσίες, οἱ ὁποῖες προσλαμβάνουν ἠλεκτρονικὰ τάγματα ἐφόδου γιὰ νὰ τὶς προωθήσουν. Ψεῦδος εἶναι ἐπίσης ἡ ἀποκλειστικὴ ἔμφαση σὲ ἕνα γεγονὸς ποὺ δυνατὸν νὰ ἀληθεύει, ἀλλὰ ἀπὸ μόνο του δὲν ἐξαντλεῖ τὸ πεδίο τῆς πραγματικότητας στὸ ὁποῖο ἀναφέρεται. Αὐτὸς ὁ ἐξηγητικὸς ἀναγωγισμὸς εἶναι θεμελιῶδες γνώρισμα τῶν ὁλοκληρωτικῶν ἰδεολογιῶν ποὺ διεκδικοῦν «ἐπιστημονικότητα». Πρῶτος ὁ Φίχτε δήλωνε ὅτι ἂν τὸ ἐμπειρικὸ δεδομένο δὲν στηρίζει τὴν θεωρία, τότε τόσο τὸ χειρότερο γιὰ τὸ δεδομένο. Ὁ Χέγκελ ἔκανε ἀργότερα τὴν διάκριση ἀνάμεσα στὴν «ἐμπειρικὴ» καὶ στὴν «πραγματικὴ» πραγματικότητα (Wirklichkeit), δηλαδὴ τὴν πραγματικότητα ὅπως τὴν ὁρίζει ἡ (ὀρθὴ) φιλοσοφία. Ὁ Φίχτε καὶ ὁ Χέγκελ δὲν εὐθύνονται βέβαια γιὰ τὶς ἐκτρωματικὲς ἐφαρμογὲς τῆς «νοησιαρχικῆς» μεθοδολογίας τους. Τὰ ἐκτρώματα ὅμως μποροῦσαν νὰ ἰσχυρισθοῦν ὅτι στηρίζονται σ’ αὐτούς ‒ ὅπως καὶ τὰ ἐκτρώματα τοῦ Χριστιανισμοῦ στὰ Εὐαγγέλια ἢ τοῦ μαρξισμοῦ στὸν Μάρξ. Οἱ μονοαιτιακὲς ἑρμηνεῖες εἶναι εὔκολες καὶ ἄκρως λειτουργικὲς στὴν πολιτικὴ ἐπικοινωνία. Τὰ «στερεότυπα» λ.χ. ὅπως τὰ ὁρίζει ἡ κοινωνιολογία ἐνσωματώνουν ψήγματα ἐμπειρικῆς ἀλήθειας. Γύρω τους ὅμως πλέκεται μιὰ συνολικὴ ἀφήγηση ποὺ ἀφήνει ἔξω ἀπὸ τὴν εἰκόνα ὁτιδήποτε τὸ ἐξίσου ἐμπειρικὰ ἀληθὲς δὲν τὴν βολεύει. Κι ἔτσι χτίζεται ὁ κάθε ἰδεολογικὸς «μύθος», δηλαδὴ μιὰ ὑποτιθέμενη «ἀποκάλυψη» τῆς κρυφῆς «ρίζας» τῶν κοινωνικῶν φαινομένων ποὺ ταυτόχρονα «παραμυθεῖ», τουτέστιν ὑποστυλώνει ψυχολογικά, τὸν ἀποδέκτη της. Ὁ Ἀλτουσὲρ μᾶς πληροφορεῖ ὅτι κάθε «ριζοσπαστικὴ» θεωρία γιὰ νὰ εἶναι «ἐπιστημονικὴ» πρέπει νὰ «ξεμασκαρεύει», δηλαδὴ νὰ ἀπαξιώνει τὶς ρηχὲς συμβατικὲς παραδοχὲς τῆς ἀστικῆς κοινωνίας: τὴν θεωρία τῶν ἀτομικῶν δικαιωμάτων, τὴν «τυπικὴ» (δηλαδὴ τὴν κοινὴ) λογικὴ καὶ τὴν ἐμπειρικὴ ἐπιστήμη. Τὴν «βαθειὰ» γνώση τῶν πραγμάτων (τὸ πρωτογενές τους ὑπόστρωμα, Urgrund ὅπως τὸ ὀνόμαζε ὁ Σέλλινγκ) μόνον ὁ ὑπέρτερος («διαλεκτικὸς») νοῦς μπορεῖ νὰ προσπελάσει (καὶ ἡ στρυφνὴ λεξιλαγνεία εἶναι τὸ τίμημα γιὰ νὰ ἐκφρασθεῖ αὐτὴ ἡ ἀποκάλυψη). Ὁ μυημένος καταδέχεται ἀκολούθως νὰ ἐπιστρέψει στὴν θολὴ καὶ πλανημένη καθημερινότητα γιὰ νὰ τὴν καταυγάσει μὲ τὸ θεῖον φῶς τῆς «ἀληθινῆς ἀλήθειας» ποὺ φέρνει. Ὅπως δηλαδὴ ὁ πλατωνικὸς φιλόσοφος τοῦ σπηλαίου, ἢ ‒ἀκόμα χειρότερα!‒ τὸ λενινιστικὸ κόμμα «νέου τύπου» ποὺ ἐμφυτεύει ἐκ τῶν ἄνω στὴν συνείδηση τῶν ἐμπειρικῶν προλετάριων τὴν συνείδηση τῆς ἱστορικῆς τους ἀποστολῆς, τὴν ὁποία αὐτοὶ εἶναι ἀνίκανοι νὰ κατανοήσουν ἐξ ἰδίων μέσων. Ἡ πολιτικὴ γίνεται σωτηριολογικὴ κατήχηση. Πού, ὅπως κάθε θεολογία ποὺ σέβεται τὸν ἑαυτό της, βασίζεται στὴν ἐντολή: «μὴν ἐπιτρέπετε, πρὸς Θεοῦ, στὴν ἐμπειρία νὰ καθοδηγεῖ τὴν γνώση σας». Σκεφτεῖτε π.χ. τὸν ἰσχυρισμὸ ὅτι «οἱ Ἑβραῖοι ἐλέγχουν τὸ παγκόσμιο κεφάλαιο». Ἡ χριστιανικὴ κοινωνία τοῦ Μεσαίωνα ἀπαγόρευσε στοὺς Ἑβραίους τὴν συμμετοχὴ στὴν κοινωνικὴ ζωὴ καὶ τὴν ἔγγειο ἰδιοκτησία, ἐξωθώντας τους ἔτσι πρὸς ἐμπορικές, τεχνικὲς καὶ χρηματιστικὲς δραστηριότητες (ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν παιδεία). Ἔτσι πολλοὶ Ἑβραῖοι ἀναδείχθηκαν τὴν νεώτερη ἐποχὴ σὲ κορυφαίους οἰκονομικοὺς παράγοντες. Ταυτόχρονα ὅμως ἡ συντριπτικὴ πλειονότητα τοῦ ἑβραϊκοῦ λαοῦ ἀποτελοῦσε διαχρονικὰ τὸ πιὸ ἐξαθλιωμένο καὶ κατατρεγμένο τμῆμα τοῦ προλεταριάτου. Στέναζε ἀδιάλειπτα κάτω ἀπὸ θρησκευτικοὺς διωγμούς: ληστεύθηκε καὶ σφαγιάσθηκε κατὰ τὴν περίοδο τῶν Σταυροφοριῶν, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν περίοδο τοῦ Μαύρου Θανάτου τὸν 14ο αἰώνα τὸν ὁποῖο κατηγορήθηκε ὅτι προκάλεσε. Κατὰ τὸν 19ο καὶ 20ὸ αἰώνα μαρτύρησε ἀπὸ τὴν ἔκρηξη τῆς ἐθνικιστικῆς βίας. Μερικὲς ἀπὸ τὶς πλέον ἐμβληματικὲς φυσιογνωμίες τοῦ δημοκρατικοῦ, τοῦ ἐργατικοῦ καὶ τοῦ ἐπαναστατικοῦ κινήματος (ἀπὸ τοὺς Λασσάλ, Κάουτσκυ καὶ Μπέρνσταϊν ἕως τοὺς Τρότσκυ, Λούξεμπουργκ, Ὄ. Μπάουερ, Ἀ. Μπεναρόγια κτλ., κτλ.) ἦταν Ἑβραῖοι. Καὶ βέβαια γιγάντιες μορφὲς (Φρόυντ, Ἄινσταϊν, Κάφκα, Προύστ, Βίτγκενσταϊν, Μάλερ καὶ ‒γιατὶ ὄχι;‒ Μπὸμπ Ντύλαν καὶ Λέοναρντ Κοὲν) ποὺ σφράγισαν τὸν πολιτισμό. Κι ὅμως, ὅτι «ὁ Ἑβραῖος εἶναι αἱμοβόρος καπιταλιστὴς» ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι τὸ ἀξίωμα κάθε ἐπιθετικοῦ ἐθνικισμοῦ, δεξιοῦ καὶ ἀριστεροῦ. Ἡ νεοελληνικὴ ἐκδοχή του εἶναι ὡς γνωστὸν ὅτι «οἱ Ἑβραῖοι εἶναι προαιώνιος ἐχθρὸς τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους», μιὰ ἰδέα ποὺ καὶ μιὰ πρόχειρη δημοσκόπηση θὰ ἔδειχνε ὅτι ἔχει εὐρύτατη ἀποδοχή. Καί, μεταξύ μας, καλύτερα ποὺ δὲν γίνεται γιὰ νὰ μὴν φανεῖ ἀκόμα μιὰ φορὰ πόσο ἐκτὸς τοῦ εὐρωπαϊκοῦ ἀξιακοῦ πλαισίου εἶναι ἡ συλλογικὴ συνείδηση τοῦ «λαοῦ μας» ‒ ὅπως τὴν ἔχουν διαστρέψει οἱ ἀμαθεῖς καὶ θρασεῖς «διαμορφωτὲς» τῆς κοινῆς γνώμης ποὺ ὀργιάζουν ἐπὶ δεκαετίες. Τὸ τρίτο εἶδος ψεύδους τῆς μ. Ἀ. ἐποχῆς εἶναι ἡ μανιώδης συνωμοσιολογία. Μὲ τὸ πρῶτο ἔχει κοινὴ τὴν πλήρη ἀποκοπὴ ἀπὸ τὴν ἐμπειρικὴ πραγματικότητα, ἀλλὰ διακρίνεται λόγω τοῦ ὁλιστικοῦ της χαρακτήρα. Μὲ τὸ δεύτερο συμμερίζεται τὴν ὁλικότητα τῶν ἑρμηνειῶν, ἀλλὰ περιφρονεῖ τὴν ἐπιστημονικότητα ποὺ προφασίζεται ἡ νοησιαρχία. Δὲν ἐνδιαφέρεται τόσο νὰ ἐμπνεύσει πίστη σὲ ἕνα σωτήρα θεό, ὅσο μίσος ἐνάντια στὶς δαιμονικὲς δυνάμεις ποὺ τυραννοῦν τὸν κόσμο. Δίνει τὸ ἐλεύθερο στὴν φαντασία νὰ ἀναπαραστήσει τὴν ζωὴ μὲ ὅποιο τρόπο θέλει, χωρὶς νὰ δεσμεύεται ἀπὸ ὁτιδήποτε τὸ ἁπτὸ καὶ παρὸν σὲ ὅλους. Ἡ Λέσχη Μπίλντεμπεργκ, οἱ Μασόνοι, ὁ Καπιταλισμός, οἱ Ἑβραῖοι, ἡ Δύση δὲν εἶναι ἐμπειρικὲς πραγματικότητες. Εἶναι ὑπερβατικὲς ὑποστάσεις ποὺ κατοικοεδρεύουν σὲ τόπους μυστικούς. Ὁτιδήποτε συμβαίνει στὸν κόσμο ὀφείλεται στὴν κακοποιὸ δράση τους. Ἂν κάποια πράξη τους ἔχει φαινομενικὰ καλὲς συνέπειες, «στ’ ἀλήθεια» κρύβει πάντα ἕνα μεγαλύτερο κακό. Π.χ. ἡ Εὐρώπη μᾶς ἔσωσε ἀπὸ τὴν ἄτακτη χρεοκοπία γιὰ νὰ μᾶς κάνει «ἀποικία χρέους», νὰ ἀφανίσει τὴν γλώσσα καὶ τὴν θρησκεία μας, νὰ μᾶς κάνει στρατόπεδο μεταναστῶν, νὰ …, νὰ … (συμπληρῶστε κατὰ βούλησιν), ἄρα τὰ δάνεια ποὺ μᾶς ἔδωσε ἦταν «ἔγκλημα κατὰ τῆς ἀνθρωπότητας». Χρησιμοποιῶ ἑλληνικὰ παραδείγματα ἐπειδὴ αὐτοῦ τοῦ τύπου ὁ ἀνορθολογισμὸς σημείωσε πρόσφατα ἐδῶ τὴν πρώτη σημαδιακή του πολιτικὴ νίκη. Ὅμως ἐξαπλώνεται ραγδαῖα παγκοσμίως. Στὸ δημοψήφισμα τοῦ Brexit, π.χ., ἀκούστηκε καθαρὰ ἡ κραυγὴ «μὴν ἀκοῦτε τί λένε οἱ ἐπιστήμονες καὶ οἱ εἰδικοί». Ἀλλὰ βέβαια ἡ νίκη Τρὰμπ στὶς ΗΠΑ εἶναι ἡ πιὸ δραματικὴ καὶ ἐπικίνδυνη κορύφωσή του. Οἱ δυνάμεις ποὺ ἐκπροσωπεῖ (ἀλλὰ ἂς μὴν ξεχνᾶμε ὅτι ἀποτελοῦν τὴν μισὴ μόνο Ἀμερική, καὶ μιὰ ἰσχνὴ μειοψηφία τοῦ ἐπιστημονικοῦ καὶ πνευματικοῦ γενικὰ δυναμικοῦ της) ἐλαύνονται ἀπὸ τὶς πιὸ ὀπισθοδρομικὲς ἀντιδιαφωτιστικὲς παρορμήσεις. Ἀρνοῦνται τὴν ἐξέλιξη τῶν εἰδῶν, τὴν κλιματικὴ ἀλλαγή, τὴν ἰσότητα τῶν φύλων καὶ τῶν λαῶν. Ὁ χρόνος θὰ δείξει πόσο βαθιὰ θὰ εἶναι τὰ πλήγματα ποὺ θὰ καταφέρουν καὶ πόσο ἰσχυρὴ ἡ ἀντίσταση ποὺ θὰ ἐκδηλωθεῖ ἐναντίον τους, στὸ ἐσωτερικὸ καὶ διεθνῶς. 2. Εὐρώπη καὶ ἀλήθεια Ἡ ἑνωμένη Εὐρώπη, καὶ ὡς ὅραμα καὶ ὡς θεσμικὴ πραγματικότητα, δέχεται ὀξεῖες ἐπιθέσεις. Τὸ ρεῦμα Τρὰμπ εἶχε ἐξαρχῆς ἔντονα ἀντιευρωπαϊκὰ χαρακτηριστικά. Ὁ νέος πρόεδρος ἀποκήρυξε τὸ ΝΑΤΟ, ταυτίσθηκε μὲ τὸ Brexit καὶ συνδέθηκε στενὰ μὲ τὸν γλοιωδέστερο ἀπὸ τοὺς ἐκπροσώπους του, τὸν Φάρατζ. Τὴν νίκη του πανηγύρισαν στὴν Εὐρώπη τὰ πιὸ ὀπισθοδρομικὰ στοιχεῖα, εἴτε στὴν κυβέρνηση καὶ στὶς παρυφές της (ὅπως στὴν Οὑγγαρία καὶ τὴν Ἑλλάδα), εἴτε στὴν ἀντιπολίτευση (ὅπως στὴν Ὁλλανδία καὶ τὴν Γαλλία). Ἤδη ἀπὸ τὸ 2015, μὲ τὴν ἐνίσχυση τῶν PODEMOS καὶ τὴν κατάληψη τῆς ἐξουσίας ἀπὸ τὸν ΣΥΡΙΖΑ, μὲ κορύφωση τὸ δημοψήφισμα, μιὰ ἐπαίσχυντη ὁμοβροντία ψεύδους δηλητηρίασε τὴν κοινὴ γνώμη κατὰ τῆς εὐρωπαϊκῆς ἰδέας. Οἱ ἔρευνες τοῦ ἐγκυρότερου διεθνοῦς ὀργανισμοῦ δημοσκοπήσεων, τοῦ Pew Research Center, δείχνουν ὅτι στὴν Ἑλλάδα οἱ ἀρνητικὲς γνῶμες γιὰ τὴν ΕΕ ἦταν 66% τὸ 2014 καὶ ἀνέβηκαν στὸ 71% τὸ 2016.[1] Τὴν ἴδια στιγμὴ τὸ 53% εἶχε ἀρνητικὴ γνώμη καὶ γιὰ τὸν ΟΗΕ![2] Τὸ 2014 (δηλαδὴ πρὶν τὸ μεγάλο κύμα τῶν προσφύγων) τὸ 86% ἤθελε ἤδη νὰ μποῦν φραγμοὶ στὴν μετανάστευση, καὶ τὸ 70% πίστευε ὅτι οἱ μετανάστες εἶναι βάρος γιὰ τὴν χώρα γιατὶ παίρνουν τὶς δουλειὲς τῶν Ἑλλήνων καὶ κάνουν τὴν ποιότητα ζωῆς χειρότερη. Τέλος, τὸ 63% τῶν Ἑλλήνων πιστεύει ὅτι ἡ πολυπολιτισμικότητα κάνει τὴν χώρα χειρότερη.[3] Τὰ στοιχεῖα αὐτὰ δείχνουν μιὰ κοινωνία οἰκτρὰ συμπλεγματική, μὲ σαθρὴ καὶ ἀνασφαλὴ πολιτισμικὴ ταυτότητα, ποὺ ἀντέχει μόνο σὲ συνθῆκες αὐτιστικῆς ἀποκοπῆς ἀπὸ τὸν διεθνὴ περίγυρο.[4] Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ εἶναι διάστικτη ἀπὸ κοινωνικὴ ἐπιθετικότητα στὸ ἐσωτερικὸ καὶ δηλητηριώδη μισοξενία πρὸς τὰ ἔξω. Πρωταίτιοι γι’ αὐτὴν τὴν ἀντιδραστικὴ κατρακύλα εἶναι τὰ σημερινὰ κυβερνητικὰ κόμματα, οἱ σύμμαχοί τους στὸ δημοψήφισμα τοῦ 2015 καὶ οἱ προπαγανδιστές τους στὰ μέσα ἐπικοινωνίας, δηλαδὴ ἡ πλειοψηφία τῶν δημοσιογράφων (περιλαμβανομένων καὶ πλείστων ἐξ ὅσων ἀργότερα διαμαρτύρονταν γιὰ τοὺς κυβερνητικοὺς χειρισμοὺς στὸ θέμα τῶν τηλεοπτικῶν ἀδειῶν). Ἡ ἀντιευρωπαϊκὴ ψευδολογία εἶχε δύο βασικὰ σκέλη. Τὸ πρῶτο ἦταν ὅτι ἡ ΕΕ ἀποτελεῖ μιὰ συνωμοσία τοῦ κεφαλαίου γιὰ νὰ ἀπομυζήσει τοὺς λαούς, ἰδίως τοῦ Νότου. Στὴν πραγματικότητα ἐπρόκειτο γιὰ τὸ μεγαλύτερο στὴν ἱστορία ἐγχείρημα ἀναδιανομῆς πλούτου ὑπὲρ τῶν φτωχότερων περιοχῶν. Ἀπὸ τὸ 1981, λ.χ., εἰσέρρευσαν στὴν Ἑλλάδα ἑκατοντάδες δισεκατομμύρια εὐρώ, τὰ ὁποῖα –παρὰ τὴν διασπάθισή τους γιὰ τὴν κραιπάλη τοῦ κομματικοῦ κράτους καὶ τὴν κηφηνώδη κατανάλωση‒ ἀνέβασαν θεαματικὰ τὸ βιοτικὸ ἐπίπεδο, ἰδίως στὴν ὕπαιθρο. Δὲν μιλᾶμε γιὰ δάνεια, ἀλλὰ γιὰ χορηγίες μέσω τῶν προγραμμάτων συνοχῆς καὶ τῶν διαφόρων «πακέτων». Ὁ Γ. Δερτιλῆς ἔδειξε μὲ ἐνάργεια ὅτι ἡ διαφθορὰ τῆς κρατικῆς μηχανῆς, ἡ σήψη τῶν θεσμῶν καὶ οἱ χρεοκοπίες εἶναι ἐνδημικὲς παθογένειες τοῦ νεοελληνικοῦ κράτους ἀπὸ συστάσεώς του, καὶ ὄχι ἀποτελέσματα τῆς ἐπιβουλῆς «τῶν ξένων». Ἡ Ἑλλάδα οὔτε κατὰ διάνοιαν δὲν «ἐμεγαλούργησε» μὲ τὴν δραχμὴ ὅπως ἰσχυρίσθηκαν κάποιοι μεγαλόσχημοι τοῦ σημερινοῦ καθεστῶτος.[5] Ὁ Ἀρ. Δοξιάδης ἔχει τεκμηριώσει καταλεπτῶς ὅτι τὸ κομματικὸ σύστημα τῆς μεταπολίτευσης κατεδάφισε τοὺς «ἐμπορεύσιμους» κλάδους τῆς οἰκονομίας, ἐκείνους δηλαδὴ ποὺ ἐντάσσονταν στὸν διεθνὴ παραγωγικὸ καταμερισμὸ καὶ ἄρα παρῆγαν πραγματικὸ πλοῦτο. Παράλληλα τὰ κομματικὰ πανεπιστήμια καλλιεργοῦσαν τὴν ἐπίσημη πλέον ἰδεολογία ποὺ ταύτιζε τὴν ἐπιχειρηματικότητα καθ’ αὐτὴν μὲ τὴν κλοπὴ καὶ τὴν ἐκμετάλλευση.[6] Ὁ ἀπόλυτος κρατισμός, ἡ ἐξοντωτικὴ φορολογία τῆς παραγωγικῆς οἰκονομίας καὶ ὁ ἄμετρος δανεισμὸς ἐπέφεραν φυσιολογικὰ τὴν χρεοκοπία. Ἀλλά, ὅπως εἴπαμε, «μὴν ἀκοῦτε αὐτοὺς ποὺ γνωρίζουν τὰ πράγματα». Παρὰ τὴν αὔξουσα χρηματοδοτικὴ στενότητα ἀπὸ τὴν μετατόπιση τοῦ παγκόσμιου οἰκονομικοῦ κέντρου βάρους στὴν Ἀσία, τὸ κράτος πρόνοιας στὴν Εὐρώπη διατηρήθηκε σὲ ἀπαράμιλλο ἐπίπεδο ποιότητας καὶ ἀποτελεσματικότητας. Ἂν τυχὸν ἄνοιγαν τὰ σύνορα εἶναι βέβαιο ὅτι ἡ μεγάλη μάζα τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Ἀφρικῆς καὶ τῆς Ἐγγὺς Ἀνατολῆς θὰ ἔσπευδε νὰ ἐγκατασταθεῖ στὴν γεωγραφικὴ περιοχὴ ἀνάμεσα στὶς Ἄλπεις, τὸν Ἀτλαντικὸ καὶ τὶς βόρειες θάλασσες. Ἀκριβῶς δηλαδὴ σ’ αὐτὴν τὴν «νεοφιλελεύθερη κόλαση» ποὺ καταγγέλλει ἡ ἐθνικιστικὴ ἀγυρτεία δεξιᾶς καὶ ἀριστερᾶς. Ἡ δεύτερη αἰχμὴ τῆς ἀντιευρωπαϊκῆς ρητορείας εἶναι ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι ἡ ἑνωμένη Εὐρώπη ἀποσκοπεῖ στὴν πολιτιστικὴ πολτοποίηση τῶν λαῶν της, στὴν ἐξάλειψη τῆς διαβόητης «ἰδιοπροσωπίας» τους – καὶ στὴν ἐξαφάνιση πρωτίστως τοῦ «ἑλληνικοῦ ἔθνους». Στὴν πραγματικότητα κεντρικὸς πυλώνας τῆς εὐρωπαϊκῆς νομοθεσίας εἶναι ἡ «ἀρχὴ τῆς ἐπικουρικότητας» (principle of subsidiarity), ἡ ἰδέα ὅτι δέον νὰ ἀποφεύγεται κάθε κεντρικὴ νομοθετικὴ ρύθμιση ἐφόσον ἡ τοπικὴ κοινωνία ἔχει τὸν τρόπο νὰ λύσει ἕνα πρόβλημα μὲ ἴδια μέσα.[7] Ἀλληλένδετες μὲ τὴν ἐπικουρικότητα εἶναι ἡ ἀρχὲς τῆς ἀναθέσεως (conferral) καὶ τῆς ἀναλογικότητος (proportionality), ἡ ἰδέα δηλαδὴ ὅτι ἡ ΕΕ διαθέτει μόνο τὶς ἐξουσίες ποὺ τῆς ἔχουν ἀναθέσει οἱ συμβάσεις καὶ γιὰ νὰ τὶς ἀσκήσει δικαιοῦται νὰ χρησιμοποιήσει μόνο τὰ ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖα γιὰ τὸν σκοπὸ μέσα. Συνεπῶς, κάθε ρυθμιστικὴ ὑπερδραστηριότητα τῆς γραφειοκρατίας τῶν Βρυξελλῶν ἔρχεται σὲ σύγκρουση μὲ τὸ ἴδιο τὸ κοινοτικὸ δίκαιο. Ἡ πρόσφατη τάση εἶναι ἡ ἐνίσχυση τῶν δικαιοδοσιῶν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ αὐτὸ εἶναι δραστικὸ ἀντίβαρο στὸν παρεμβατισμὸ τῆς «μὴ ἐκλεγμένης γραφειοκρατίας», τὸν ὁποῖο ἀπολυτοποιεῖ ἡ ἀντιευρωπαϊκὴ προπαγάνδα. Κάθε ὅμως γραφειοκρατία –καὶ στὸ ἐθνικὸ ἐπίπεδο‒ εἶναι ἐξ ὁρισμοῦ μὴ ἐκλεγμένη, καὶ ὀφείλει νὰ εἶναι γιὰ νὰ μὴν καταντήσει ἄθυρμα κομματικῆς συναλλαγῆς. Θεμελιώδης ὅρος εἶναι μόνο ἡ ἀξιοκρατικὴ ἐπιλογὴ τῶν κρατικῶν λειτουργῶν καὶ ὁ ἔλεγχός τους ἀπὸ τὴν δικαστικὴ ἐξουσία. Ἐπιπροσθέτως ἡ ἑνωσιακὴ θεσμικὴ τάξη εἶναι προϊὸν συμβάσεων καὶ συνθηκῶν ἀνάμεσα σὲ δημοκρατικὲς κυβερνήσεις, καὶ ἄρα ἐξίσου νομιμοποιημένη ὅπως καὶ οἱ ἐθνικὲς ἀρχές. Καὶ βεβαίως τὸ ἄρθρο 50 προβλέπει ὅτι κάθε κράτος-μέλος εἶναι ἐλεύθερο νὰ ἀποχωρήσει. Ἀπὸ κεῖ καὶ πέρα ἐὰν ἡ ΕΕ θὰ ἐξελιχθεῖ σὲ ὁμοσπονδία, σὲ συνομοσπονδία, ἂν θὰ παραμείνει ἕνας διακυβερνητικὸς σχηματισμὸς ἢ θὰ ὀπισθοδρομήσει σὲ ἕναν ἑνιαῖο οἰκονομικὸ χῶρο καὶ μόνο, αὐτὸ θὰ προκύψει ἀπὸ τὴν πολιτικὴ διαβούλευση καὶ διαπάλη, καὶ καθένας δικαιοῦται νὰ ἔχει τὶς δικές του ἀπόψεις γιὰ τὸ δέον γενέσθαι. Ὅπως καὶ νὰ ἔχει τὸ πράγμα, ἡ πολιτιστικὴ πολυμορφία στοὺς κόλπους της δὲν ἔχει ἀμβλυνθεῖ. Ἡ ὅποια πολιτιστικὴ ἐξομοίωση τῆς ἐποχῆς μας ὀφείλεται σὲ πολὺ μεγαλύτερο βαθμὸ στὸ Διαδίκτυο – τοῦ ὁποίου τὴν ἀπαγόρευση φαντάζομαι ὅτι κάθε ἐθνικιστὴς ποὺ σέβεται τὸν ἑαυτό του θὰ ἔπρεπε νὰ ζητεῖ μετ’ ἐπιτάσεως. Ἀντίθετα, μὲ εὐρωπαϊκὴ ὑποστήριξη ἀναβίωσαν γλῶσσες ποὺ ἀπειλοῦνταν μὲ ἐξαφάνιση ὅπως ἡ κελτικὴ τῆς Οὐαλίας, Σκωτίας καὶ Ἰρλανδίας, ἡ βασκικὴ κ.ἄ., καθὼς καὶ ὅλων τῶν εἰδῶν δραστηριότητες τοπικῶν κοινοτήτων. Ἡ ΕΕ χρηματοδοτεῖ ἀκόμα καὶ ἀντιευρωπαϊκὰ κόμματα ὅπως τὸ βρετανικὸ UKIP, τὸ ΚΚΕ καὶ ὅλα τὰ παρόμοια ποὺ ἀντιπροσωπεύονται στὴν Εὐρωβουλή.[8] Καὶ αὐτὴ ἡ δυσκαμψία στὴν λήψη ἀποφάσεων στὸ κεντρικὸ ἐπίπεδο ὀφείλεται ἀκριβῶς στὴν ἀπρόσκοπτη ἔκφραση ἐθνικῶν καὶ περιφερειακῶν διαφερόντων κατὰ τὴν χάραξη τῆς κοινῆς εὐρωπαϊκῆς πολιτικῆς. Ὅπως καὶ στὸν οἰκονομικὸ τομέα, ἡ ἑνωμένη Εὐρώπη εἶναι καὶ ἐδῶ θύμα τῆς ἐπιτυχίας της: ὅσο περισσότεροι λαοὶ ξεπεράσουν τὸν ἐθνικὸ ἐγωισμὸ καὶ ἀποφασίσουν νὰ μοιρασθοῦν ἀξίες καὶ τρόπους ζωῆς μὲ τοὺς γείτονές τους, τόσο πιὸ περίπλοκη γίνεται ἡ θεσμικὴ ἀρχιτεκτονική της. Ἀλλὰ αὐτὸ δὲν εἶναι μὲ κανένα τρόπο ἐπιχείρημα ὑπὲρ τῆς ἐπιστροφῆς στὴν ἐθνοκεντρικὴ περιχαράκωση. 3. Εὐρώπη καὶ ἱστορία Ἡ εὐρωπαϊκὴ ταυτότητα δὲν πηγάζει ἀπὸ καμιὰ κοσμοθεωρητικὴ ἢ βιοθεωρητικὴ ὁμοιογένεια. Οὔτε περιορίζεται στὰ σημερινὰ πολιτικὰ σύνορα τῆς ΕΕ: εἶναι λ.χ. ἀδιανόητη χωρὶς τὸ ρωσικὸ πολιτιστικὸ συστατικό της, χωρὶς τὸν Τολστόι, τὸν Ντοστογιέφσκι, τὸν Τουργκένιεφ, τὸν Τσαϊκόφσκι, τὸν Μουσόργκσκι κ.ἄ. Ἡ Εὐρώπη ἦταν ἀνέκαθεν ἕνας ἀνοικτὸς πολιτιστικὸς χῶρος. Ποτὲ δὲν χαρακτηριζόταν ἀπὸ πολιτιστικὴ μονοχρωμία. Παγκοσμιότητα, οἰκουμενικότητα, καθολικότητα: τουλάχιστον στὸ ἐπίπεδο τῶν ἰδεωδῶν (καὶ ὅλα τὰ ἰδεώδη πάντα παραβιάζονται στὴν πράξη) τὸ εὐρωπαϊκὸ πρόταγμα ἦταν ἡ συγκρότηση μιᾶς ὁλότητας ζωῆς ποὺ συντίθεται ἀπὸ τὰ πιὸ ἑτερόκλητα περιεχόμενα. Τὸ πρότυπο γιὰ τὴν ἁρμονία αὐτὴ ἦταν κατὰ τὴν ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα ὁ φυσικὸς κόσμος. Ἡ συνεύρεση καὶ ἡ ἀνταλλαγὴ μὲ τοὺς γειτονικοὺς πολιτισμοὺς ἦταν θεμελιῶδες συστατικὸ τῆς αὐτογνωσίας της. Γνώριζε καλὰ ὅτι εἶχε οἰκοδομήσει πάνω στὸ ἐπίτευγμα ἐκείνων τῶν λαῶν. Ὁ ἀρχετυπικὸς Ἴων ταξιδευτὴς καὶ «ἵστωρ», ὁ Ὀδυσσέας, πολλῶν ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω. Τὰ γράμματα τὰ εἶχε φέρει ὁ Κάδμος ἀπὸ τὴν Φοινίκη. Ὁ Ἡρόδοτος δίνει στοὺς θεοὺς τῶν Αἰγυπτίων ἑλληνικὰ ὀνόματα. Θαλῆς, Σόλων, Ἡρόδοτος, Πλάτων ταξιδεύουν στὶς χῶρες τῶν «βαρβάρων» (δηλαδὴ τῶν ἀλλογλώσσων) γιὰ νὰ μελετήσουν τὴν ἀρχαιότερη σοφία τους. Μετὰ τὴν καταστροφὴ τῶν μυκηναϊκῶν ἀνακτόρων ἡ Ἀθήνα ἔγινε τὸ καταφύγιο τῶν φυγάδων. Ἡ ἀρχαία σκέψη ξεδιπλώθηκε ὡς μιὰ ἐπικὴ ἀντιπαράθεση ἀνταγωνιστικῶν μεταφυσικῶν καὶ ἠθικῶν ἐνοράσεων. Αὐτὸ τὸ κριτικὸ πνεῦμα (οἱ «δισσοὶ λόγοι») θεσμοποιήθηκε στὴν δημοκρατία. Ἡ ἑλληνιστικὴ ἐποχὴ ἦταν μιὰ γιγαντιαία χοάνη ὅπου ἀναμίχθηκαν γλῶσσες, θρησκεῖες καὶ τρόποι. Πατρίδα τοῦ σοφοῦ ἦταν πλέον ὁλόκληρος ὁ κόσμος. Ἡ Ρώμη ἀκολούθησε τὸν ἴδιο δρόμο. Ἤδη ἀπὸ τὴν μυθικὴ ἐποχὴ τοῦ Ρωμύλου καὶ τῶν Σαβίνων οἱ λαοὶ ποὺ ὑποτάσσει γίνονται πολίτες της. Τὸν πολιτισμό της τὸν εἰσάγει ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα. Ἡ ρωμαϊκὴ ἀριστοκρατία μιλάει ἑλληνικὰ καὶ Ἕλληνες, ὅπως ὁ Πολύβιος καὶ ὁ Πλούταρχος, γράφουν τὴν ἱστορία καὶ τὴν θεωρία τῆς κοσμοκρατορίας της. Ὁ Ἡρώδης Ἀττικὸς εἶναι ὕπατος τῆς αὐτοκρατορίας καὶ ὁ πλουσιότερος πολίτης της, καθὼς καὶ παιδαγωγὸς τῶν αὐτοκρατορικῶν γόνων. Μὲ τὸ Διάταγμα τοῦ Καρακάλλα (Constitutio Antoniana, 212 μ.Χ.) ὅλοι οἱ ἐλεύθεροι κάτοικοι τῆς αὐτοκρατορίας, ἀνεξαρτήτως ἐθνότητος, ἀποκτοῦν τὴν ἰδιότητα τοῦ Ρωμαίου πολίτη.[9] Ὁ ἐκχριστιανισμὸς εἰσάγει ἕναν πρωτόγνωρο θεολογικὸ φανατισμό. Ὅμως ὁ Μεσαίωνας δὲν ἦταν ἀδιαπέραστος καὶ ἀδιάπτωτος ζόφος. Καταρχὴν δημιούργησε μιὰ ἑνιαία εὐρωπαϊκὴ κοινωνία πέρα ἀπὸ ἐθνολογικὰ καὶ γλωσσικὰ σύνορα. Σ’ αὐτὴν ἀνῆκε ὀργανικά, καὶ μάλιστα ἔδινε τὸν πολιτιστικὸ τόνο γιὰ πολλοὺς αἰῶνες, τὸ ἑλληνικὸ τμῆμα τῆς χριστιανοσύνης. Καὶ οἱ Ρωμαῖοι τῆς Ἀνατολῆς (οἱ «Βυζαντινοὶ») εἶχαν πλήρη ἐπίγνωση αὐτῆς τῆς οἰκειώσεως. Κατὰ δεύτερον, ὁ σημαντικότερος πνευματικὸς θεσμὸς τοῦ πολιτισμένου κόσμου, τὸ πανεπιστήμιο, ἦταν γέννημα τοῦ Μεσαίωνα. Ἀπὸ τὴν «ἀναγέννηση τοῦ δωδέκατου αἰώνα» καὶ ἑξῆς ἡ ἔνταξη τοῦ Ἀριστοτέλη στὸν κανόνα τῆς εὐρωπαϊκῆς παιδείας πυροδότησε σημαδιακὲς διανοητικὲς συγκρούσεις. Ὁ νομιναλισμὸς τῆς Σορβόννης εὐνόησε μιὰ φυσιοκρατικὴ (ἀβερροϊστικὴ) καὶ ἐμπειρικὴ (Ὄκκαμ) ἀντίληψη τῆς γνώσης ποὺ ὁδήγησε ἕως τὸ μεταίχμιο τῆς νεώτερης ἐπιστήμης. Στὸν Ὄκκαμ καὶ στὸν Μαρσίλιο ἀνιχνεύεται ἐπίσης ἡ ρίζα τῆς συνταγματικῆς πολιτικῆς σκέψης. Ὅπως τονίζει ὁ Λὲ Γκόφ,[10] ὁ Μεσαίωνας εἶναι ἡ μήτρα τῆς σύγχρονης Εὐρώπης. Ἡ νεώτερη, τέλος, ἐποχὴ ἀποτίναξε τὸν ζυγὸ τῆς θεολογικῆς αὐθεντίας καὶ κατακύρωσε τὸ πρωτεῖο τῆς αὐτόνομης συνείδησης. Τούτη ἡ γνωσιολογικὴ ἐπανάσταση τῆς καινούργιας ἐπιστήμης ἦταν ἡ θεωρητικὴ προϋπόθεση καὶ ἡ ἰδεολογικὴ ἔμπνευση γιὰ τὶς πολιτικὲς ἐπαναστάσεις ποὺ ἄλλαξαν τὸν κόσμο στὸ τέλος τοῦ 18ου αἰώνα. Ὑπῆρξαν βεβαίως κατὰ καιροὺς ἀπόπειρες γιὰ τὴν ἐπιβολὴ ἑνὸς ἑνιαίου τρόπου τοῦ σκέπτεσθαι καὶ τοῦ ζῆν. Μετὰ τὴν λουθηρανὴ διαμαρτύρηση ἀκολούθησαν οἱ θρησκευτικοὶ πόλεμοι, μὲ κορύφωση τὸν Τριακονταετὴ (1618-1648), ποὺ ρήμαξαν τὴν κεντρικὴ Εὐρώπη καὶ ἀποδεκάτισαν τὸν πληθυσμό της. Οἱ ναπολεόντιοι πόλεμοι ἦταν καὶ αὐτοὶ ἐγχείρημα γιὰ τὴν θεμελίωση τῆς «ἐλευθερίας» κάτω ἀπὸ τὶς γαλλικὲς λόγχες, σύμφωνα μὲ τὸ ρουσσωικὸ θεώρημα ὅτι μιὰ ἐξουσία ποὺ ἑδράζεται στὸν ὀρθὸ λόγο δικαιοῦται νὰ σὲ «καταναγκάσει νὰ εἶσαι ἐλεύθερος». Ἡ κορύφωση ὅμως αὐτοῦ τοῦ μονοδογματικοῦ παροξυσμοῦ ἦταν οἱ ὁλοκληρωτισμοὶ τοῦ 20οῦ αἰώνα, ὁ χιτλερισμὸς καὶ ὁ σταλινισμός, ποὺ ἡ δολοφονικὴ ὁρμή τους πήγαζε καὶ ἀπὸ τὴν ἀξιόλογη λαϊκή τους στήριξη. Ὅμως οἱ ἀπόπειρες αὐτὲς ἡττήθηκαν. Καὶ μετὰ τὰ ὁλοκαυτώματα τοῦ περασμένου αἰώνα φάνηκε ἐπιτέλους νὰ ἐπικρατεῖ ἕνα γενικὸ αἴσθημα ὅτι ἡ ἐθνικὴ καὶ ἰδεολογικὴ μονομανία ποὺ ἀπέφερε τέτοια καταστροφὴ θὰ ἔπρεπε νὰ ξεπεραστεῖ μὲ πρακτικὸ τρόπο. Ἦταν αὐτὴ μιὰ ἀξιοσημείωτη ἐπιβεβαίωση τοῦ μεγάλου Ἰμμάνουελ Κάντ, ποὺ δίδαξε ὅτι πρῶτα ἔπρεπε νὰ βιώσει ἱστορικὰ ὁ ἄνθρωπος τὰ ὀλέθρια ἀποτελέσματα τῆς «ἀντικοινωνικῆς κοινωνικότητάς» του γιὰ νὰ ἀποδεχθεῖ τὴν ἠθικὴ ἀναγκαιότητα τῆς διαρκοῦς εἰρήνης καὶ μιᾶς διεθνοῦς κοινωνίας τῶν ἐθνῶν. Ἀπὸ τήν, ὄψιμη ἀσφαλῶς, αὐτὴ ἐπίγνωση ξεπήδησε τὸ ἐγχείρημα γιὰ τὴν πολιτικὴ ἕνωση τῆς Εὐρώπης. Αὐτὴν τὴν ἱστορικὴ ἀναγκαιότητα ἀγνοοῦν καὶ ἀντιστρατεύονται οἱ ἐθνολαϊκιστὲς λαοπλάνοι. Οἱ κορυβαντιῶντες περὶ ἐθνικῆς «μοναδικότητος», πολιτιστικῆς «ἰδιοπροσωπίας» καὶ τῶν τοιούτων, ποὺ βγῆκαν ἐσχάτως ἀπὸ τὶς ρωγμὲς καὶ τὶς χαραμάδες καὶ πλημμύρισαν τὶς πλατεῖες («full of passionate intensity» ὅπως δραματικὰ τὸ ἐκφράζει ὁ Γέητς)[11] φλυαροῦν ὡς γνωστὸν ἀκατάπαυστα γιὰ τὴν ἱστορία. Ὅμως τὸ κατεξοχὴν χαρακτηριστικὸ τοῦ ἐθνικισμοῦ εἶναι ἡ παραχάραξη τῆς ἱστορικῆς ἀλήθειας. Κανένας σοβαρὸς ἱστορικός, ὅπως τονίζει ὁ Ἐ. Χόμπσμπαουμ, δὲν μπορεῖ σήμερα νὰ εἶναι ἐθνικιστής.[12] Ὅπως πρῶτος διακήρυξε ὁ Ἐ. Ρενάν «βασικὴ προϋπόθεση γιὰ νὰ ἀνήκει κανεὶς σὲ ἕνα ἔθνος εἶναι ἡ ἀμνησία καὶ τὸ ἱστορικὸ λάθος».[13] Ἡ ἱστορικὴ ἀντικειμενικότητα, προσθέτει, εἶναι ἐπικίνδυνη γιὰ τὸ ἐθνικὸ συναίσθημα. Ὁ ἐθνικισμὸς κατασκευάζει πλασματικὲς ἀφηγήσεις ποὺ «καθαρίζουν» τὴν ἱστορικὴ ταυτότητα τοῦ «ἅγιου» ἔθνους ἢ λαοῦ ἀπὸ τὶς «μολυσματικὲς» προσμίξεις τοῦ ἀλλόγλωσσου, τοῦ ἀλλόθρησκου, τοῦ ἀλλόφυλου. Πρόκειται γιὰ μιὰ «καθαρότητα» ποὺ δὲν ὑπῆρξε ἱστορικὰ ποτὲ καὶ πουθενά. Μιὰ τέτοια ὅμως διανοητικὴ καὶ ψυχολογικὴ ἐθνοκάθαρση εἶναι ἡ ὑποκειμενικὴ προϋπόθεση γιὰ αἱματηρὲς πραγματώσεις της ἐπὶ τοῦ ἐδάφους. Οἱ ἐχθροὶ τῆς ἑνωμένης Εὐρώπης, ποὺ ἔχουν σηκώσει κεφάλι τελευταῖα, ἀπεργάζονται τὴν ἐπιστροφὴ σὲ ἕνα καταραμένο παρελθόν. 4. Εὐρώπη καὶ πρόσφυγες Ὁ ἀποκλειστικὸς προορισμὸς τοῦ προσφυγικοῦ κύματος τοῦ 2015 ἦταν ἡ ΒΔ Εὐρώπη. Μόνο ἡ Γερμανία ἀπορρόφησε ἕνα ἑκατομμύριο πρόσφυγες. Οἱ πιὸ σκληροὶ διωγμοὶ καὶ οἱ μεγαλύτερες σφαγὲς μουσουλμάνων γίνονται ἀπὸ ἄλλους μουσουλμάνους σὲ μουσουλμανικὲς χῶρες. Μιᾶς μορφῆς «ἀριστερὴ» ἀντιευρωπαϊκὴ δημαγωγία ἐξακολουθεῖ ὅμως νὰ κατηγορεῖ τὴν Εὐρώπη ὅτι δὲν ἄνοιξε τὰ σύνορά της γιὰ νὰ δεχθεῖ ὅλους ὅσους θέλουν νὰ ἐγκατασταθοῦν ἐκεῖ. Δείχνοντας ἔτσι ὅτι χρησιμοποιεῖ τὸ προσφυγικὸ ὑποκριτικὰ καὶ ἐργαλειακά, ὡς συστατικὸ ἁπλῶς μιᾶς «ἀντισυστημικῆς» συνθηματολογίας. Οἱ οἰκονομικὲς καὶ κοινωνικὲς συνθῆκες γιὰ τὴν ἐνσωμάτωση ἀμέτρητων ἑκατομμυρίων ἀπὸ τὴν Ἀφρικὴ καὶ τὴν Ἀσία δὲν ὑπάρχουν, καὶ ὅποιος ἰσχυρίζεται τὸ ἀντίθετο ἁπλῶς παραλογίζεται ἢ/καὶ κοροϊδεύει. Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι ἡ Εὐρώπη πρέπει νὰ γίνει φρούριο. Ποτὲ δὲν ἦταν καὶ ποτὲ δὲν θὰ γίνει. Ἀλλὰ ἡ μετανάστευση πλουτίζει τὴν εὐρωπαϊκὴ κοινωνία ὅταν ἀντιστοιχεῖ σὲ πραγματικὲς ἀνάγκες. Μόνο ἔτσι θὰ ἀπολαμβάνουν ἐπὶ ἴσοις ὅροις οἱ μέτοικοι τὶς εὐκαιρίες γιὰ οἰκονομικὴ καὶ πολιτιστικὴ ἀνέλιξη – ἀντὶ νὰ στοιβάζονται σὰν κοινωνικὰ ἀπορρίμματα σὲ περιθωριακὲς ζῶνες. Μιὰ τέτοιου εἴδους ἔνταξη δὲν πρέπει φυσικὰ νὰ ἀπαιτεῖ νὰ ἀπεκδυθοῦν τὴν ξεχωριστὴ πολιτιστική τους ταυτότητα (τὴν γλώσσα τους, τὴν θρησκεία τους, τὰ κοινωνικὰ ἔθιμά τους). Οἱ Μουσουλμάνοι, οἱ Σίχ, οἱ Ἰνδουϊστὲς καὶ ὅποιοι ἄλλοι ἀκριβῶς ὡς τέτοιοι ἀναλαμβάνουν ὑπεύθυνες καὶ παραγωγικὲς θέσεις (στὸ κράτος, στὰ πανεπιστήμια, στὸν ἰδιωτικὸ τομέα) μετὰ ἀπὸ μιὰν ἀξιοκρατικὴ διαδικασία ἐπιλογῆς. Ἀπὸ τὴν σκοπιὰ αὐτὴ λ.χ. ἡ ἐκλογὴ τοῦ Σιντὶκ Χὰν ὡς δημάρχου τοῦ Λονδίνου ἦταν ἕνα καίριο πλῆγμα καὶ κατὰ τοῦ ρατσισμοῦ καὶ κατὰ τῆς ἰσλαμιστικῆς τρομοκρατίας. Καὶ δὲν ἦταν καθόλου τυχαῖο ὅτι ὁ Χὰν ἔπαιξε ἡγετικὸ ρόλο στὸν ἀγώνα κατὰ τοῦ Brexit. Ὅπως ἔδειξαν οἱ κλασικὲς μελέτες τοῦ Γκόρντον Γ. Ὄλπορτ,[14] ἡ φυλετικὴ προκατάληψη δὲν εἶναι κατὰ κύριο λόγο μιὰ ψυχολογικὴ κατάσταση μὲ ρίζες στὸ ὑποσυνείδητο, ὅπως εἶχε ἐπιχειρηματολογήσει ὁ Ἀντόρνο ὑπὸ τὴν ἐπήρεια τοῦ φροϋδισμοῦ.[15] Δὲν εἶναι μιὰ «ἀνωμαλία», ἀλλὰ πηγάζει ἀπὸ γνωστικὲς διαδικασίες ἔμφυτες σὲ κάθε ἄνθρωπο. Καὶ αὐτὲς σχετίζονται μὲ τὴν ἐπιλεκτικότητα κατὰ τὴν αἰσθητηριακὴ πρόσληψη τοῦ κόσμου. Γιὰ νὰ πλοηγηθεῖ μέσα στὴν ἀπειρομορφία τοῦ περιβάλλοντος, ὁ νοῦς τὴν τακτοποιεῖ σὲ διακριτὰ σύνολα ἐπιλέγοντας τὰ πιὸ ἔντονα χαρακτηριστικὰ τῶν πραγμάτων. Ὁ κόσμος γίνεται ἔτσι προβλέψιμος. Στὴν κοινωνικὴ ζωὴ αὐτὸ ὁδηγεῖ στὴν κατασκευὴ στερεοτύπων ποὺ στηρίζουν πρακτικὲς ἕξεις. Στὴν ἀκραία περίπτωση αὐτὰ εἶναι ἀρνητικὰ φορτισμένα. Ὁ ρατσισμὸς εἶναι συνεπῶς μιὰ κοινωνικὴ πρακτικὴ ποὺ δὲν ἐκτονώνεται μὲ τὴν ἐπιθετικότητα πρὸς τὴν στιγματισμένη ὁμάδα, ἀλλὰ ἀντίθετα ἐνισχύεται καὶ γίνεται σταθερὴ συμπεριφορά. Ἀφορᾶ πρωτίστως ἐκείνους ποὺ ἐκδηλώνουν τὸ ρατσιστικὸ μίσος (δηλαδὴ τὴν «κανονικὴ» πλειοψηφία), καὶ ὄχι τὰ θύματα καὶ τὶς «ἰδιαιτερότητές» τους ποὺ δῆθεν «ἐρεθίζουν» τοὺς διῶκτες τους. Ἡ θεραπεία τῶν κοινωνικῶν προκαταλήψεων περνάει μέσα ἀπὸ τὶς κοινὲς ἐμπειρίες τῶν κοινωνικῶν ὁμάδων. Αὐτὸ ἀπαιτεῖ τὴν ἄρση τοῦ διαχωρισμοῦ σὲ τόπους κατοικίας, σχολεῖα, στὴν διασκέδαση κτλ. (segregation), ποὺ δὲν ἐπιτρέπει τὴν ἐπικοινωνία καὶ τὴν ἀμοιβαία ἐξοικείωση. Μονάχα ἡ κοινωνικὴ ἐπαφὴ ὑποσκάπτει τὶς ἀρνητικὲς προδιαθέσεις ἀπέναντι στὸν διαφορετικὸ Ἄλλο. Ἀποξέει τὶς ἀνασφάλειες καὶ τὶς φοβίες φανερώνοντας τὸ κοινὸ ὑπαρκτικὸ ὑπόστρωμα ποὺ ἑνώνει τοὺς ἀνθρώπους πέρα ἀπὸ τὴν ἀντανακλαστικὴ ἔχθρα. Ἡ θεωρία τοῦ Ὄλπορτ θεμελίωσε τὴν προοδευτικὴ κοινωνικὴ σκέψη στὴν Ἀμερικὴ καὶ ἔθεσε τὰ βασικὰ καθήκοντα τοῦ ἀγώνα γιὰ τὰ πολιτικὰ δικαιώματα τῶν μαύρων. Ἔκτοτε ἔχει ἐπιβεβαιωθεῖ ἐμπειρικὰ ἀπὸ πολλὲς ἔρευνες. Στὸ πλαίσιο ὅμως αὐτὸ προκύπτει καὶ ἡ ἀνάγκη γιὰ ὑπαρκτικὲς ὑπερβάσεις καὶ ἀπὸ τὴν μεριὰ τῶν μειονοτήτων. Συχνὰ ξεχνᾶμε ὅτι ὑπάρχει καὶ μαῦρος ρατσισμός, καθὼς καὶ δυσανεξία τῶν μουσουλμάνων κατὰ τῶν θεωρουμένων «ἀπίστων». Ὑπάρχει ὁ καταπιεσμένος ἐθνικισμὸς ποὺ γίνεται ἐξίσου τυραννικὸς ὅταν γίνει ἐξουσία. Σὲ μιὰν ἀνοικτὴ κοινωνία λοιπὸν ὁ σεβασμὸς τῆς πολιτιστικῆς ἰδιοσυστασίας τοῦ ἄλλου εἶναι ὑποχρεωτικὸς γιὰ ὅλους. Οὐδεὶς ἐπιτρέπεται νὰ ἐπιβάλει τὸν δικό του τρόπο τοῦ ζῆν σὲ ὅποιους δὲν τὸν ἐπιθυμοῦν. Οὐδεὶς δικαιοῦται νὰ ἀφαιρεῖ ἀπὸ τοὺς ἄλλους τὴν ἐλευθερία νὰ ἐκφράζονται σὲ πολιτικὰ ἢ θρησκευτικὰ θέματα μὲ τρόπο ποὺ «προσβάλλει» τὴν δική του πίστη. Καὶ τὸ μόνο λειτουργικὸ πλαίσιο γιὰ νὰ ἐπιτευχθεῖ μιὰ τέτοια ἀμοιβαία ἀναγνώριση καὶ ἀποδοχὴ εἶναι ἡ συνταγματικὴ τάξη τῆς ἀρνητικῆς ἐλευθερίας, ποὺ ἐγγυᾶται τὸ ἀπαραβίαστο τοῦ ἰδιωτικοῦ χώρου καὶ τῶν ἀτομικῶν ἐλευθεριῶν. Ἀπὸ κεῖ καὶ πέρα ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ ἰσότητα δὲν ἀποτελοῦν κάποια εὐρωπαϊκὴ ἰδιαιτερότητα ἢ προνόμιο. Ὁ ἄνθρωπος τοῦ ἰσλὰμ δὲν εἶναι ξεχωριστὸ ἔμβιο εἶδος, ἀλλὰ ἐνδιαφέρεται ὅσο καὶ ὁ ὁποιοσδήποτε ἄλλος γιὰ τὴν ἐλευθερία τῆς ἔκφρασης καὶ τῆς συμπεριφορᾶς. Ἂν ἐκεῖνες οἱ ἀξίες ὄντως ἔχουν μιὰ πανανθρώπινη διάσταση, τότε θὰ πρέπει νὰ ἀνιχνευθοῦν καὶ μέσα στὴν ἴδια τὴν ἰσλαμικὴ παράδοση. Καὶ αὐτὸ εἶναι ἐφικτὸ ἂν τὴν γνωρίσουμε σὲ ὅλο τὸ ἱστορικό της πλάτος. Τὸ μεσαιωνικὸ ἰσλὰμ μελέτησε τὸν Πλάτωνα καὶ τὸν Ἀριστοτέλη καὶ συνδιαλέχθηκε μὲ τὸν ἑβραϊσμὸ καὶ τὴν χριστιανοσύνη. Ἡ σουφικὴ ἐκδοχή του ἐνσωμάτωνε ἕναν ἀνθηρὸ ἀνθρωπισμό. Ἡ σημερινὴ φονταμενταλιστικὴ σκλήρυνση μὲ τὴν δολοφονική της αἰχμὴ ἀπορρέει ἀπὸ τὴν οὐαχαμπικὴ (wahabi) καὶ τὴν ντεομπαντικὴ (deobandi) μετάλλαξη τοῦ τέλους τοῦ 18ου καὶ τοῦ 19ου ἀντιστοίχως. Ὅσο πιὸ γρήγορα τόσο ἡ Εὐρώπη ὅσο καὶ ἡ ἴδια ἡ μουσουλμανικὴ κοινωνία ξαναγυρίσουν σ’ ἐκεῖνες τὶς ρίζες, τόσο πιὸ ὀργανικὴ καὶ καρποφόρα θὰ εἶναι ἡ συμβίωσή τους. Σημ. ARB: Τὸ κείμενο αὐτὸ βασίζεται στὴν εἰσήγηση τοῦ συγγραφέα μὲ τίτλο “Europe’s Values: Openness, Criticism, Toleration” στὸ συνέδριο μὲ θέμα “Eurorean Values Revisited: The Role of Culture in Refugee Integration” ποὺ ὀργάνωσε τὸ συμβούλιο τῶν Ἐθνικῶν Ἱδρυμάτων γιὰ τὸν Πολιτισμὸ τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἕνωσης (European Union National Institutes of Culture) ὑπὸ τὴν αἰγίδα τοῦ Ὑπουργείου Ἐξωτερικῶν στὸ Ἀμερικανικὸ Κολλέγιο τῆς Ἑλλάδος στὶς 11-12 Νοεμβρίου 2016. [1] goo.gl/KAs7VA [2] goo.gl/qFIPPz [3] goo.gl/6kIwJO [4] goo.gl/12USt9 [5] Γιῶργος Β. Δερτιλῆς, Ἑπτὰ πόλεμοι, τέσσερις ἐμφύλιοι, ἑπτὰ πτωχεύσεις 1821-2016, Πόλις, Ἀθήνα 2016. [6] Ἀρίστος Σ. Δοξιάδης, «Νοικοκυραῖοι, ραντιέρηδες, καιροσκόποι. Θεσμοὶ καὶ νοοτροπίες στὴν ἑλληνικὴ οἰκονομία», ARB, τχ. 10 (Ἰούνιος 2010), καὶ Τὸ ἀόρατο ρῆγμα, Ἴκαρος, Ἀθήνα 2013. [7] goo.gl/u0uZk5 [8] Τὸ UKIP χρησιμοποίησε παρανόμως τὶς εὐρωπαϊκὲς ἐπιχορηγήσεις γιὰ νὰ χρηματοδοτήσει τὴν ἐκστρατεία του γιὰ τὸ Brexit. Βλ. The Independent, 17.11.2016, διαθέσιμο στὸ goo.gl/Uj2oic [9] “In orbe Romano qui sunt, ex constitutione imperatoris Antonini cives Romani effecti sunt”. [10] Jacques Le Goff, The Birth of Europe, Blackwell, Oxford 2005. [11] Ἡ φράση προέρχεται ἀπὸ τὸ ποίημα τοῦ ἰρλανδοῦ ποιητῆ William Butler Yeats μὲ τὸν τίτλο “Δευτέρα Παρουσία” (The Second Coming). Γράφτηκε τὸ 1919, ἀλλὰ εἶναι ὅ,τι πιὸ προφητικὸ ἔχει εἰπωθεῖ γι’ αὐτὰ ποὺ ζοῦμε ἐμεῖς ἕναν αἰώνα ἀργότερα. Ἕνα ἀπόσπασμα: Things fall apart; the centre cannot hold; / Mere anarchy is loosed upon the world, / The blood-dimmed tide is loosed, and everywhere / The ceremony of innocence is drowned; / The best lack all conviction, while the worst / Are full of passionate intensity. [12] Eric J. Hobsbawm, Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality, CUP, Cambridge 21992, 12-13. [13] Ernest Renan, Qu’est-ce qu’une nation?, Calmann Levy, Paris 1882, 7-8: «L’oubli, et je dirai même l’erreur historique, sont un facteur essentiel de la formation d’une nation, et c’est ainsi que le progres des etudes historiques est souvent pour la nationalite un danger». [14] Gordon W. Allport, The Nature of Prejudice, Addison-Wesley, Reading, Mass., 1954. [15] Theodor W. Adorno et. al., The Authoritarian Personality, Harper, New York, 1950.

Ἡ εὐρωπαϊκὴ ἰδέα στὴν μ. Ἀ. (μετὰ Ἀλήθειαν) ἐποχή

Σύνδεση