Μιὰ συνέντευξη τοῦ Ἀχιλλέα Παράσχου

Ἡ οἰκία καὶ ἡ αἴθουσα τοῦ κ. Παράσχου. – Ποίους ξένους ποιητὰς ἐκτιμᾷ, ποίους ἀναγινώσκει. – Πῶς βλέπει τὴν φιλολογίαν μας. – Οἱ δικοί του χρόνοι καὶ ἡ σημερινὴ ἀθλιότης. – Ὁ ψευδοπολιτισμός μας, ἡ ἐξαχρείωσίς μας. – Τὰ διπλώματα τοῦ κ. Παλαμᾶ καὶ τὸ «ἑφτός» τοῦ κ. Ψυχάρη. – Ἡ δημοτικὴ γλῶσσα θέλει συλλογέα. – Αἱ κρίσεις του λεπτομερῶς περὶ τῶν συγχρόνων του. – Τὰ νέα του ποιήματα. – Ἡ ὑπαλληλία του. – Αἱ εὐφυολογίαι του. – Πότε πρωτόγραψε στίχους. – Ἡ ἀπογοήτευσίς του ἀπὸ τὴν ζωήν. Σκοτεινὴ ἡ στενωπός, ἡ εὐφήμως ὁδὸς ὀνομαζομένη, Πετράκη, ὄπισθεν τῆς ὁδοῦ Ἑρμοῦ. Μόλις ὑποτρέμει φανός τις ἀεριόφωτος, πολὺς ὁ βόρβορος, στενότατα τὰ λιθόστρωτά της. Εἰσέρχομαι εἰς μίαν μικράν, ὄχι ὑψηλὴν οἰκίαν της, εἰς τὴν σκοτεινὴν κλίμακα τῆς ὁποίας διακρίνω νεανίσκον. — Ὁ κ. Παράσχος; ἐρωτῶ. Καὶ ἐκ τοῦ βάθους μ’ ἀποκρίνεται αἰφνιδίως φωνή τις βραχνή. — Τί ἀγαπᾶτε; ἐγὼ εἶμαι. — Καλησπέρα σας, εἰμπορῶ νὰ σᾶς ὁμιλήσω ἰδιαιτέρως; — Εὐχαρίστως, ὁρίστε, περάσατε. Σταθῆτε, θὰ προηγηθῶ ἐγώ, νὰ σᾶς ὁδηγήσω. Εἰρήνη! Εἰρήνη! βγάλε φῶς... Καὶ ὁ κ. Παράσχος, τὸν ὁποῖον διακρίνω εἰς τὰς πρώτας ἀκτῖνας τοῦ ἀναφανέντος ἄνωθεν φωτός, ἀνέρχεται ταχὺς τὴν κλίμακα καὶ τὸν ἀκολουθῶ. Περνῶμεν μικρὸν ἀντρέ, ἐξ οὗ παρατηρῶ εἰς τὸ βάθος ἑνὸς δωματίου τράπεζαν ἑτοίμην πρὸς δεῖπνον πολυμελοῦς οἰκογενείας, καὶ εὑρισκόμεθα εὐθὺς ἐντὸς μικροσκοπικῆς αἰθούσης, καθαρίως καὶ ποικιλοτρόπως διακεκοσμημένης. Δύο ἕδραι ἀναπαυτικαί, καναπὲς μακρύς, τράπεζα εἰς τὸ μέσον, κονσόλα μὲ ἀγγεῖα, ἀγαλματίδια, καθρέπτης, πολυάριθμοι δέσμαι φωτογραφιῶν εἰς τοὺς τοίχους, μεταξὺ τῶν ὁποίων διακρίνω τὴν τοῦ Βλάχου, μαρμάριναι μικροσκοπικαὶ προτομαὶ ποιητῶν, μεταξὺ τῶν ὁποίων διακρίνω τὴν τοῦ Τάσσου, μεγάλη ἐλαιογραφία τοῦ κ. Παράσχου εἰς τὸν τοῖχον, ἐπίσης τοιαύτη τοῦ μακαρίτου ἀδελφοῦ του, μὲ τὸ ἐθνικὸν ἔνδυμα εἰς τὸν ἄλλον, καὶ πολλὴ ποιητική, καὶ οὐχὶ ὀλίγη οἰκογενειακὴ ἀκαταστασία ἐπὶ ὅλων τῶν σκευῶν, ἐπὶ ὅλων τῶν ἀντικειμένων. Ὁ κ. Παράσχος, ὑψηλός, πεντηκοντούτης σχεδόν, μὲ μαύρην ἄφθονον πρὸς τὰ ἄνω κόμην, μὲ ὄχι πολὺ ἐρρυτιδωμένον μακρὺ ὠοειδὲς πρόσωπον, διαθερμαινόμενον ὑπὸ δύο μαύρων ζωηρῶν ὀφθαλμῶν, διαχωριζόμενον ὑπὸ εὐθείας ἑλληνικῆς ρινός, κάτωθεν τῆς ὁποίας φύεται πρὸς τὰ κάτω νεύων παχὺς μύσταξ, μὲ ὀξὺν πώγωνα φέροντα μακρὺ ἰδιορρύθμως κεκομμένον μούς, ὁ κ. Παράσχος περιβεβλημένος ποδῆρες θερμὸν ἐπανωφόριον μέχρι λαιμοῦ κομβωμένον, ἀποθέτει τὴν ράβδον του καὶ τὸν ὑψηλότατον πῖλόν του ἐπὶ τῆς τραπέζης καὶ κάθεται πλησίον μου πλήρης φιλοφρονήσεως καὶ ἀγαθότητος. — Εἰς τί ὀφείλω, παρακαλῶ, τὴν εὐγενῆ ἐπίσκεψίν σας; — Εἰς τὸν θαυμασμόν μου πρὸς τὴν ἀξίαν σας, κ. Παράσχε. Ὁ πολυπαθὴς ποιητὴς ἱλαρύνεται περισσότερον. Μὲ ἐνατενίζει, μὲ τρυφερότητα, καὶ μ’ ἐρωτᾷ περὶ τῶν νέων τῆς ἡμέρας. Ἐν τῷ μεταξὺ ἔρχεται καὶ ἡ κ. Παράσχου, συσταίνομαι ὑπὸ τοῦ ποιητοῦ, καὶ ἡ συνδιάλεξις συνδαυλίζεται. — Γράφετε πάντοτε, κ. Παράσχε; — Ὄχι σχεδόν! Ἔχω τόσα βάρη, τόσας ἐνοχλήσεις. Ἔχω ἀρκετὸν καιρὸν νὰ γράψω. — Διαβάζετε τοὐλάχιστον; — Σχεδὸν ὅλας τὰς ὥρας μου εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τὰς ἐξοδεύω. — Εἶμαι περίεργος νὰ μάθω, ποῖος ποιητὴς σᾶς ἀρέσει περισσότερον. — Ἀπὸ τοὺς Γάλλους; Διαβάζω τὸν Μυσσέ. Ἔπειτα ἔχω προσφιλεστέρους τὸν Οὑγκώ, τὸν Σχίλλερ καὶ τὸν Μπάϊρον. — Ποῖον ἐκτιμᾶτε περισσότερον ἀπὸ τοὺς τρεῖς; — Τὸν Μπάϊρον! Τώρα καὶ ὁ Οὑγκὼ εἶνε δαιμόνιος, ἀλλ’ αὐτὸς ἔγραψε πρὸ πάντων μὲ τὴν διάνοιαν καὶ τὴν φαντασίαν, ἐνῷ ὁ Μπάϊρον, ἄ! ὁ Μπάϊρον, αὐτός, ὅπως λέγῃ καὶ ὁ ἴδιος εἰς ἕνα μέρος τοῦ Μαμφρέδου του, εἶχε τὸν νοῦν εἰς τὴν καρδίαν. Θυμοῦμαι μάλιστα μίαν φορὰν μὲ τὸν μακαρίτην τὸν ἀδελφόν μου, νάτος! ἐκεῖ ἐπάνω, ἐκάμναμεν τὰς διορθώσεις ἑνὸς τόμου ποῦ ἐξέδιδα, ἔτυχε δὲ νὰ διορθόνῃ αὐτὸς τὴν μετάφρασιν ἑνὸς μικροῦ ποιήματος τοῦ Μπάϊρον, ὁπότε τὸν βλέπω νὰ κραυγάζῃ – Νά! ποιητής, Ἀχιλλέα μου! βογκάει, βογκάει! — Σαίξσπηρ δὲν διαβάζετε πλέον; — Ἄ! αὐτὸς εἶνε μεγαλοφυΐα, ποῦ θαμβόνονται ὅλοι οἱ ἀρχαῖοι μας ἐμπρός του. Αὐτὸν τὸν ροφῶ. Τί ἀνατόμος, τί βαθὺς ψυχολόγος, ἀγαπητέ μοι, μύστης τῆς καρδίας, μύστης τῆς καρδίας! — Τὰ δικά μας τὰ φιλολογικὰ πῶς τὰ βλέπετε; Ἡ παγὶς εἶχε ριφθῆ καλά, ἀλλὰ καλλίτερον νὰ μὴν ἐρρίπτετο. Εἶδα τότε τὸν ἀτυχῆ ποιητήν, τὸν ποιητὴν αὐτὸν τοῦ παρελθόντος, ὅπως τὸν λέγουν οἱ σημερινοί, τὸν διάπυρον αὐτὸν ψάλτην τόσων μαχῶν, τόσων φουστανελλῶν καὶ καρυοφυλλίων, τὸν διαπλάσαντα γενεὰς ὁλοκλήρους ἔθνους ὁλοκλήρου, τὸν βαυκαλήσαντα διὰ τῆς Μούσης του, καλῆς ἢ κακῆς, αὐτὸ δὲν εἶνε ἔργον ἰδικόν μου, τόσους νεανίας καὶ τόσας νεάνιδας, τὸν δράσαντα ἐπιμόχθως καὶ καταπληκτικῶς ἐπὶ τῆς παρελθούσης ἐποχῆς του, τὸν ἀνυψώσαντα εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν ρομαντικὴν ποίησιν μέχρι τοῦ Δαβαλαγιρί, εἶδον τότε τὸν ἀτυχῆ ποιητήν, καὶ τὸν δυστυχῆ ἄνθρωπον, νὰ ἐκβάλλῃ ἀπὸ τὰ βάθη τῆς καρδίας του στεναγμὸν ἐνέχοντα βαθύτατον ἄλγος, καὶ νὰ προσθέσῃ μὲ τόνον φωνῆς ἐγκλείοντα βαθυτάτην πικρίαν: — Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν φιλολογίαν εἰς τὴν Ἑλλάδα! — Τέλος πάντων ἔχομεν φιλολόγους. Ομαδικό πορτραίτο γυναικών, Αθήνα, περ. 1885, φωτ. Αφοί Ρωμαΐδαι. Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. — Ποῦ εὑρέθησαν αὐτοί; Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν βλέπω εἰς νεωτέρους ν’ ἀνατέλλουν ποιηταί. Εἰς τοὺς ἰδικούς μας χρόνους, ὤ! εἰς τοὺς ἰδικούς μας χρόνους ἄλλοι, οἱ γεροντότεροι, ἔβλεπον τὴν γλυκεῖαν αὐτὴν ἀνατολήν. Σήμερον ὅπως πανταχοῦ, καὶ εἰς τὴν ἀρχήν, καὶ εἰς τὴν θρησκείαν, καὶ εἰς τὴν κοινωνίαν, οὕτω καὶ εἰς τὴν φιλολογίαν βασιλεύει ἡ ἀχρειότης. Ἡ ἀχρειότης, ἀγαπητέ μοι. Σήμερον τὸ μέλαν εἶνε λευκόν, τὸ γαλάζιον κόκκινον, τὸ κίτρινον πράσινον, τὸ μέλαν λευκόν, τὸ γαλάζιον κόκκινον. Βγαίνει μία μετριότης, ἰδοὺ μία μεγαλοφυΐα, βγαίνει μία ἀνικανότης, εἶνε ὑποφερτή, βγαίνει ἕνα καλόν, θεωρεῖται γελοῖον, βλακῶδες, κτυπᾶται ἀναιδέστατα. Ὦ! εἰς τοὺς ἰδικούς μας χρόνους δὲν ἦταν ἔτσι. Εἴχομεν ἀξίας ἡμεῖς, εἴχομεν ἐκτιμητὰς ἡμεῖς. Δὲν εἴχομεν ἀνούσιον καὶ τυφλὸν ἀλληλοθαυμασμόν. Ρεγκλάμα δὲν ὑπῆρχε τότε. Καὶ τί κάμνουν ὅλοι αὐτοὶ οἱ γελοῖοι σήμερον; Γράφουν 20 στίχους, διὰ νὰ εἰποῦν εἰς τὸν τελευταῖόν των ἕνα καλαμποῦρι. Εἶνε ποίησις! εἶνε φιλολογία αὐτή!! Καὶ μ’ αὐτήν τους τὴν ἀξίαν, μ’ αὐτήν τους τὴν ποίησιν βγαίνουν καὶ βρίζουν πᾶν ὅ τι ἱερόν, πᾶν ὅ τι ἅγιον, πᾶν ὅ τι σεβαστόν, πᾶν ὅ τι συνδέεται μετὰ τοῦ παρελθόντος. Σήμερα ὁ Ζαλοκώστας, ὁ Παπαρρηγόπουλος, ὁ Βασιλειάδης καὶ πολλοὶ ἄλλοι εἶνε μηδὲν ὅλοι τους, εἶνε ἀδειανὸς ἀέρας. Ἐθρασύνθησαν, ὑπερέβησαν πᾶν ὅριον, ἔγειναν αὐθαδέστατοι, ἀπάνθρωποι. Ἐγὼ ὁ ἴδιος ἤκουσα πολλοὺς νὰ ὁμιλοῦν ἀσεβέστατα διὰ τὸν Ραγκαβήν! Τὸν Ραγκαβήν, τὸν εὐφυέστατον, τὸν ἀγχινούστερον Ἕλληνα, τὸν γράψαντα τὸν «Πλοῦν τοῦ Διονύσου», τὰ θαυμάσια λυρικὰ τῆς «Παραμονῆς» του, μὲ ὅλην τὴν φλυαρίαν της. Μάλιστα, τὸν Ραγκαβήν, αὐτοί, οἵτινες οὐδὲ ἐν ὀνείρῳ δὲν συνέλαβον τὴν ἐλαχίστην ἐμπνευσίν του. Καὶ ἡ ἐποχή μας, ἡ ἐποχή των, τοὺς ἀκολουθεῖ καὶ τοὺς καίει θυμιάματα. Ἀχρεία καὶ αὐτή, διεφθαρμένη, ψευδοπολιτισμένη. Ἐποχὴ ποῦ οὔτε πίστιν, οὔτε φιλίαν, οὔτε θρησκείαν, οὔτε ἔρωτα δὲν ἔχει. Ναί! Σήμερον δὲν ὑπάρχει Θεός! Τί εἶνε Θεός, καϋμένε; Μπαμπούλας! Τί εἶνε θρησκεία; ἀχρεῖος κλῆρος· τί εἶνε φιλία; Φθόνος· τί εἶνε ἔρως; ἔ! αὐτὸς σήμερον εἰς τοὺς νέους δὲν ὑπάρχει. Οἱ σημερινοὶ νέοι οὔτε ν’ ἀγαπήσουν δὲν ἠξεύρουν. Μία κνήμη Γαλλίδος, μία φιάλη καμπανίτου, ἰδοὺ ὁ ἔρως! Ἐγὼ τὰ ἔγραψα αὐτὰ τὴν πρωτοχρονιὰν εἰς τὴν Ἐφημερίδα, τὰ εἶπα εἰς τὰ «Χρόνια τοῦ Ὄθωνος». Ὁ ψευδοπολιτισμὸς μᾶς ἔφαγε. Πηγαίνετε εἰς τὴν Εὐρώπην, ἀγαπητέ μοι, καὶ θὰ ἴδετε τί ἀπαισία μίμησις, τί οἰκτρὰ μίμησις ποῦ εἶνε ἡ ζωή μας καὶ ἡ ὕπαρξίς μας σήμερα. Καὶ ὅμως ἄλλοτε, ὦ! ἄλλοτε εἰς τοὺς χρόνους τοὺς ἰδικούς μας τὰ πάντα ἦσαν διαφορετικά, τὰ πάντα ἦσαν ποίησις, ἦσαν ζωή. Δὲν ὑπῆρχαν τότε χρυσοκάνθαροι, δὲν ἦσαν τραπεζῖται, δὲν ἦσαν ἀστερογέννητοι, δὲν εἴχαμεν χρηματιστήριον, δὲν εἴχαμεν μέγαρα, δὲν εἴχαμεν Βαριετέ. Ὦ! ἡ Ἑλλάς μου τότε ἦτο μικρά, μικρούτσικη, ἀλλὰ πλήρης ἐνεστῶτος, πλήρης μέλλοντος, πλήρης ὀνείρων, πλήρης ἐλπίδων. Ἐσεῖς εἶσθε πολὺ μικρὸς διὰ νὰ ἐννοήσητε τὴν διαφορὰν καὶ νὰ οἰκτείρετε τὴν σημερινὴν Ἑλλάδα. Ἂν εἶμαι ἀπογοητευμένος ἀπὸ τὴν ζωήν, δὲν εἶμαι τόσον διὰ τὴν δυστυχίαν μου, διὰ τὴν ὀδύνην μου, τὴν ὁποίαν ἔφαγα καὶ τρώγω, διὰ τὴν ὀδύνην μου τὴν τελείαν, ὅπως εἶνε τέλειος ὁ Παρθενών, ὅσον διὰ τὴν ἐξαχρείωσιν τῆς Ἑλλάδος μου, τῆς παλαιᾶς μου, τῆς μικρᾶς ἐκείνης Ἑλλάδος!... Ο Γεώργιος Α΄ με τις κόρες του, Μαρία (αριστερά) και Αλεξάνδρα, περ. 1882, φωτ. Μωραΐτης Πέτρος. Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Καὶ ἡ συγκίνησις εἶχε καταλάβει τόσον τὸν ποιητὴν καὶ οἱ στεναγμοί του ἐξήρχοντο θερμοὶ καὶ συχνοί, ὥστε ἐκλονεῖτο ὁλόκληρος. Ἐν τῇ αἰθούσῃ ἡσυχία ἄκρα ἐπεκράτει, ἡ λάμπα ἐπὶ τῆς τραπέζης ἐμουρμούριζεν ἀδιακόπως, ἡ σύζυγός του πρὸ πολλοῦ μᾶς εἶχεν ἀφήσει μόνους καὶ ἡ μοναξία μας προσέδιδε περισσοτέραν θλιβερότητα εἰς τὸν ὀδυνηρὸν διάλογον τοῦ ἀτυχοῦς ποιητοῦ, ὅστις δὲν ἐβράδυνε νὰ ἐξακολουθήσῃ. — Ἄλλοτε δὲν εἴχομεν τελετὰς καὶ ἑορτὰς ἐπισήμους ψυχρὰς καὶ ἐπιβεβλημένας. Ἤρχετο ἑορτή, καὶ τὸ ἐλάχιστον κουρεῖον ἐστολίζετο μὲ σημαίας, μὲ μύρτα, μὲ εἰκόνας, καὶ ὄχι αὐτὸ μόνον, ἀλλ’ ὁλόκληρος ἡ πόλις. Τὸ πᾶν, ἡ χαρά, ἡ εὐθυμία, ἡ ζωὴ ἦτο ἀφελής, αὐθόρμητος. Χαρὰ εἰς τὴν πόλιν, χαρὰ εἰς τὴν ἐξοχήν. Ποιητικαὶ αἱ μικραὶ οἰκίαι τῆς πρωτευούσης, ποιητικὸν τὸ μικρὸν ἐξωκκλῆσι, τὸ κρυμμένον μέσα εἰς τὸ δάσος, μὲ τὴν λευκήν του ἄποψιν, μὲ τὸ πηγάδι του εἰς τὸ πλάϊ του. Πόσον τὰς ἠγάπων τὰς οἰκίας ἐκείνας, πόσον ἐλάτρευον τὸ ἐξωκκλησάκι ἐκεῖνο, καὶ πόσον εὐχάριστα ἔπινα τὸ νερό του. Τώρα τίποτε ἀπ’ αὐτά, τίποτε. Καὶ ὅμως ἀλλοῦ οἱ παλαιοὶ ἐκτιμῶνται, οἱ παλαιοὶ ὑποθάλπονται. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν πέθανε ὁ Τένυσσον, βέβαια Οὑγκὼ δὲν ἦταν, καὶ ὅμως ἐταράχθη ἡ Ἀγγλία ὁλόκληρος, συνεκινήθη λαὸς καὶ βασιλεία. Ἐδῶ μόνον βγαίνει ὁ Παλαμᾶς σήμερα καὶ μοιράζει διπλώματα, μά ἐγὼ, κύριοι, εἰς τὴν ἐποχήν μου δὲν ἐμοίρασα διπλώματα, καὶ ὅμως ἡ Ἑλλὰς μὲ ἐγνώριζε καὶ μὲ ἐλάτρευεν ὁλόκληρος. Βγαίνουν δυό, τρεῖς φρενοβλαβεῖς καὶ προσπαθοῦν νὰ φράξουν μὲ χαλικάκια τὴν ὁρμὴν τῆς γλώσσης, τῆς γλώσσης ποῦ ἐξογκοῦται, ποῦ ἀναπτύσσεται, ποῦ πλουτίζεται. Δὲν σοῦ λέγω, καὶ ἡ δημώδης εἶνε καλή, ὁμαλή, γλυκεῖα, ἀλλ’ ἔχει τὰ κοράλλιά της, τὰ σκουπίδια της, τοὺς βαρβαρισμούς της, τὰ μαργαριτάρια της, τὰ χρυσαφάκια της, τὸν βόρβορόν της, καὶ χρειάζεται, καὶ θέλει συλλογέα, καὶ ζητεῖ διαλεκτὴν ποῦ νὰ γνωρίζῃ τί πρέπει νὰ προτιμήσῃ. Ἀλλ’ αὐτοὶ ὄχι, ἐμπρός, στραβὰ κουτσά, ἀκολουθῆτέ μας! Βγαίνει ὁ Ψυχάρης γράφει ἑφτός, καὶ ζητεῖ νὰ τὸ ἐπιβάλῃ εἰς τὴν γλῶσσαν. Ἀλλὰ πρὸς Θεοῦ! ὁ λαὸς ὁ δυστυχὴς λέγει, καὶ προφέρει πάντοτε αὐτός. Βγαίνει ἡ «Ἀκρόπολις» μιὰ μέρα, κρίνει ἕνα ποίημα ποῦ εἶχε γράψει ὁ Μάνος εἰς τὴν «Ἑστίαν» γιὰ τὸν Ἥλιο, καὶ διακηρύττει, καὶ διατυμπανίζει, τὸ ζήτημα τῆς γλώσσης πάει πιά, ἐλύθη αἰσίως! Τὸ ἔλυσεν ἕνα μειράκιον! Τελείωσε! Αὐτὴ εἶνε ἡ γλῶσσα ποῦ πρέπει νὰ γράφετε, ὡσὰν νὰ μὴν ἔγραψεν ὁ Ζαλοκώστας τὴν Πέρδικά του, τὴν Χαροκαμένην του, ὁ Βαλαωρίτης τὸν Διάκον του. Καλὰ τοὺς τὰ ἔψαλα κ’ ἐγὼ, καλὰ τοὺς ἔδωκα ἕνα μπερτάχι εἰς τὴν «Καλλιτεχνικὴν» πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν. Τοὺς τὰ εἶπα, εἶνε γιὰ ξύλο, εἶνε γιὰ δέσιμο πιά, οἱ αὐθαδέστατοι! — Ἐμμέτρως, κ. Παράσχε; — Ναί, εἶχα γράψει πολλά, δὲν εἶχα βάλει τ’ ὄνομά μου ὅμως, ἕνα Φιλοπαίγμων ἔβαλα. — Τὸν Σολωμὸν πῶς τὸν βρίσκετε; — Ἔγραψε καλά, τὰ ἀτελέστερά του εἶνε καὶ τὰ ὀμορφότερα. — Τὸν Βαλαωρίτην; — Αὐτὸς εἶνε ποέτος, ἔχει αἴσθημα, ἔχει ποιητικὴ φλέβα, ὅπως ἔχει προτερήματα καὶ ἐλαττώματα. — Ἀμὴ τὸν Δροσίνην; — Ὡς ποιητὴν καλόν, ἀλλ’ ὡς ἄνθρωπον χείριστον. Ἔχει γράψῃ καλὰ τραγουδάκια. — Τὸν Πολέμην; — Πολέμηδες, Μαρκοράδες, Πολυλάδες, Καρκαβίτσηδες, αὐτοὶ εἶνε σάχλες, ἠλίθιοι. — Τὸν Καλλοσγοῦρον; — Σὰν τ’ ὄνομά του. — Τὸν Μητσάκην; — Αὐτὸς εἶνε ἔξυπνος ἄνθρωπος. — Τὸν Ξενόπουλον; — Ἆ! μ’ ἀρέσει, ἀλλὰ τὸν παρέσυραν κι’ αὐτὸν εἰς τὴν συμμορίαν των. — Τὸν Παλαμᾶν; — Στρυφνότατον, κάνει ἕνα στῖχον, τὸν πελεκάει, τὸν σφίγκει, τὸν κατασκοτόνει. — Τὸν Κορομηλᾶν; — Εἶνε καλὸ τὸ παιδί! — Τὸν Γαβριηλίδην; — Ἔχει καὶ κακά, καὶ καλά, ὡς δημοσιογράφος. Τὸ ξεσπάθωμά του εἶνε καλό. — Τὸν Ροΐδην; — Αὐτὸς ἀνέγνωσε πολλά, κατέφαγε βιβλιοθήκας, ἀλλὰ μωρίας κάμνει, μωρίας! — Τὸν Βλάχον; — Αὐτὸς εἶνε καλὸς φίλος, κακὸς ὅμως ποιητής, καὶ κριτικός. Τἄμπλεξε καὶ μὲ τὸν Ροΐδην αὐτός, τὰ ἔκαμε σαλάτα. — Τὸν Ἄννινον; — Αὐτὸς καλὰ θἄκανε νὰ γράφῃ ἐκεῖνα τὰ χαριέστατα, καὶ νὰ ἀφήσῃ τοὺς Παραδαρμένους. — Τὸν Κρυστάλλην; — Ἆ! αὐτὸς ὡς γλῶσσαν ἔγραψε τὴν μοναδικὴν δημώδη. Ὕστερα ἀπὸ τὰ δημώδη τραγούδια των, αὐτοῦ εἶνε ἡ καλλιτέρα γλῶσσα, δὲν ἔχει ὅμως ἰδέας. — Τὸν Στεφάνου; — Ἆ! ὁ Στεφάνου ἔγραψεν ὄμορφα πράγματα. Μοῦ λέγανε Παράσχο, ἔ! Παράσχο τί εἶνε αὐτά; πολλοί. Ἐμένα μ’ ἄρεσαν. Διότι,... εἶδες ὁ ἄνθρωπος ἐνίοτε καταλαμβάνεται ἀπὸ ἀσαφῆ ὀνείρατα, ἀπὸ μίαν ἀοριστίαν αἰσθημάτων... ἀπὸ κἄτι κοῦφες ἐλπίδες, ἔ! ἕνα τέτοιο διερμηνεύουν τὰ ποιήματα τοῦ Στεφάνου. — Καὶ πῶς περνᾶτε τὰς ὥρας σας; — Ἀναγινώσκω πάντοτε, γράφω ἐνίοτε, ζῶ δὲ οἰκογενειακῶς. Μάλιστα τόρα σὲ κἄνα χρόνο θὰ ἐκδώσω τὰ ποιήματά μου. — Ποῖον τίτλον θὰ τοὺς δώσετε; — Ἆ! ὄχι τίτλον. Πέμπτος, ἕκτος τόμος, τὰ συνειθισμένα. — Ἐργάζεσθε πολὺ εἰς τὸ ὑπουργεῖον; — Μπᾶ! ὄχι! οὔτε σὲ ποιό τμῆμα εἶμαι διωρισμένος δὲν ἠξεύρω. Αὐτὰ εἶνε ἕνα εἶδος συντάξεως. — Στέλνετέ ποτε εἰς τοὺς ποιητικοὺς διαγωνισμούς; — Ἐγώ! οὐδέποτε! Μόνον μικρὸς πολὺ, εἶχα στείλῃ, ἐβραβεύθην μάλιστα, ἦτο ὁ Βερναρδάκης τότε. — Ἀλήθεια, πῶς τὸν θεωρεῖτε, παρακαλῶ, τὸν Βερναρδάκην; — Ὁ Βερναρδάκης εἶνε πολυμαθέστατος, ἐξυπνότατος, ἀλλ’ ἐγωϊστικώτερος καὶ τοῦ ἐγὼ ἀκόμη. — Ἔχετε χρηματίσῃ ποτὲ ἄλλοτε ὡς δημόσιος ὑπάλληλος; — Ναί, ὡς ἔπαρχος, μὰ ὀλίγον καιρόν, ἔκαμα καὶ πρόξενος εἰς τὴν Ρωσσίαν. — Ἔχετε περιουσίαν; — Ἔ! μόνον τὴν λέξιν ἠξεύρω. Θὰ ἔκαμνα ὅμως ἂν δὲν εἶχα ἀνοιχτὸ τὸ χέρι. — Εἶνε δικό σας τὸ σπίτι, ποῦ μένετε; — Κατὰ τὸ ἥμισυ, δηλαδὴ μισὸ δικό μου καὶ μισὸ τῆς Τραπέζης. — Πότε ἐπρωτογράψατε στίχους; — Ὀκταετής. — Καὶ εἶσθε Ἀθηναῖοι; — Ναί, ἐδῶ ἐγεννήθην, ἀλλὰ ὁ πατήρ μου ἦτο Χῖος κατεστραμμένος, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ ὁ πατέρας ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολι ἤτανε. — Εἶσθε εὐχαριστημένος ἀπὸ τὴν ζωήν; — Ἆ! ὄχι! ὄχι: Εἶμαι φοβερὰ ἀπαγοητευμένος, φίλε μου. Καὶ ὑπὸ τὴν τελευταίαν αὐτὴν ἀπάντησίν του, μὲ προέπεμπεν εἰς τὴν κλίμακα φιλικώτατα, ἐνῷ εἰς τὸ βάθος τοῦ ἑστιατορίου ἡ οἰκογένεια ἀνέμεινεν ἀνυπομόνως τὸν ποιητήν, ὅστις τοσοῦτον ὑπομονητικῶς, καὶ φιλοφρόνως ὑπεδέχθη τὴν αἰφνιδίαν νυκτερινὴν ἐπίσκεψίν μου. Ε! ΚΑΙ ΝΑ ΗΜΗΝ ΒΑΣΙΛΕΥΣ Ἔ, καὶ νὰ ἤμην βασιλεύς· πλὴν τῶν Ἑλλήνων μόνον· Πρώτην φορὰν ἀντήλλαζα τὴν δάφνην μὲ τὸν θρόνον. Ἔφιππος θὰ διέτρεχα μὲ ξίφος εἰς τὴν χεῖρα Ἔχων ἡνία τὸν Βορρᾶν, τὸ θάρρος πτερνιστῆρα. ……………………………………………… Ἔ, καὶ νὰ ἤμην βασιλεύς· ἡ γῆ τῶν Μακεδόνων, Αὐτὴν τὴν ὥραν, πρὸ πολλοῦ Ἑλλὰς θ’ ἀπεκαλεῖτο. Τσαρούχια θὰ ἐμύρονεν ὁ θύμος τῶν Εὐζώνων Καὶ κάτωθεν τοῦ ξίφους μου ὁ Βούλγαρος θὰ ἧτο. Πυρῖτις θὰ κατέκλυζε τὴν χώραν τῆς Ἠπείρου, Θ’ ἀνέζῃ ὁ Ἀλέξανδρος καὶ τὸ σπαθὶ τοῦ Πύρρου! Ἔ, καὶ νὰ ἤμην βασιλεύς· θὰ εἶχον εἴπῃ ἤδη, Ὄχι πολλά· λακωνικώς· «Ἐμπρός!». Αὐτὸ καὶ μόνον· Καὶ ἡ Εὐρώπη ἤθελεν ἐκπεπληγμένη ἴδῃ Νὰ μεταφέρω πτερωτὸν εἰς Βόσπορον τὸν θρόνον! Τὸ ξίφος μου θὰ ἔκοπτε τὸν Γόρδιον… κ’ ἡ Δύσις «Τετελεσμένον» ἤθελεν ἀναφωνῇ ἐπίσης… Ἔ, καὶ νὰ ἤμην βασιλεύς ἀντὶ τοῦ Βασιλέως· Τὴν θύελλαν θὰ ἵππευον, τὰ νέφη τοῦ βορέως· Τὰ πέταλα τοῦ ἵππου μου θὰ ἦσαν φῶς Ἑλλήνων, Καὶ θὰ μ’ ἐκάλουν, ἢ νεκρὸν ἢ ζῶντα…. Κωνσταντῖνον! Ἐπὶ τοῦ ἵππου, Βασιλεῦ, μετάφερε τὸν θρόνον· Εἰς μίαν ἱππασίαν σου τὸ μέλλον εἶναι μόνον. 1885 ΕΡΩΣ Α΄ (ἀπόσπασμα) Δὲν θέλω κάλλος αὔθαδες παρθένου ἀλαζόνος, Θρασείας ἐκ τῆς καλλονῆς, ψυχρᾶς ἐκ θωπευμάτων· Βλέμμα δὲν ἔρριψα ποτὲ εἰς πτέρυγας ταῶνος, Οὐδ’ εἰς φιάλην στίλβουσαν πλὴν στεῖραν ἀρωμάτων. Δὲν θέλω ὄψιν φλογεράν, δὲν θέλω ῥόδου στόμα· Εἶναι διέγερσις σαρκὸς τὸ πορφυρῶδες χρῶμα. Τὴν θέλω ἀσθενῆ ἐγὼ τὴν φίλην μου, ταχεῖαν· Ὠχρὰν τὴν θέλω καὶ λευκὴν ὡς νεκρικὴν σινδόνην· Μὲ εἴκοσι φθινόπωρα, μὲ ἄνοιξιν κἀμμίαν, Μ’ ὀλίγον σῶμα – ἄνεμον σχεδὸν – ὀλίγην κόνιν. Τὴν θέλω ἐπιθάνατον μ’ ἀθανασίας μύρον, Κόρην καὶ φάσμα, σάβανον ἀντὶ ἐσθῆτος σῦρον. Τὴν δυστυχῆ! λιπόθυμον τὴν θέλω, πάντῃ μόνην· Ἄνευ μητρὸς ἢ ἀδελφοῦ· αὐτὴ καὶ ὁ Θεός της. Εἰς πεδιάδα, ἔρημον τὴν θέλω ἀνεμώνην, Κ’ ἐγὼ νὰ ᾖμαι μήτηρ της, ἐγὼ καὶ ἀδελφός της. Ἀργὰ νὰ τὴν χειραγωγῶ τὴν κόρην εἰς πᾶν βῆμα, Καὶ νὰ προσκρούσωμεν ὁμοῦ εἰς τὸ πλησίον μνῆμα. 1866 ΠΡΟΤΙΜΗΣΙΣ Δὲν θέλω κόρην ἄπειρον τοῦ ἔρωτος, δὲν θέλω! Δὲν θέλω ἀθωότητα δειλήν, ἐρυθριῶσαν. Εἶν’ εὔκολον εἰς ἄπειρον καρδίαν ν’ ἀνατέλλω, Λατρεύουσαν τὸ ἄδηλον, τὸ ἄγνωστον ἐρῶσαν. Ποτὲ γενναῖος μαχητὴς ἀόπλους δὲν φονεύει· Ψυχραίνει νίκη εὔκολος τὴν εὐγενῆ ἀνδρίαν. Ζητεῖ ἀγρίαν συμπλοκήν, ζητεῖ νὰ κινδυνεύῃ, Καὶ ἰσχυροῦ πολεμιστοῦ νὰ σχίζῃ τὴν καρδίαν. Κ’ ἐγὼ ἐδέχθην φίλημα ἀπὸ ψυχὴν παρθένον, Κ’ ἤκουσα στόνον συμπαθῆ νεάνιδος ἁγίας· Ἀλλὰ τὸ φίλημα μὲ πῦρ δὲν ἦτο μεμιγμένον, Οὐδ’ ἦτο στόνος ἔρωτος ὁ στόνος τῆς δειλίας. Τοιοῦτος ἔρως παίγνιον ἀγάπης θεωρεῖται· Καλεῖται περιέργεια, ἀνυπομονησία… Καλεῖται ὅ,τι θέλετε, ἀλλ’ ἔρως δὲν καλεῖται. – Ἡ προανάκρουσις ποτὲ δὲν εἶναι ἁρμονία. Ἔ, ὅσοι τὸ ἐρύθημα ποθοῦν τὸ τετριμμένον, Εἰς τὸ γυμνάσιον αὐτὸ τοῦ ἔρωτος τοὺς στέλλω. Ἂς λάβουν ἄλλοι φίλημα ἀπὸ ἁγνὴν παρθένον· Ἐμέ, τοιοῦτον φίλημα κουράζει – δὲν τὸ θέλω! Θέλω ψυχὴν ἡμιθανῆ, ψυχὴν καταβληθεῖσαν, Τὸ πᾶν ἰδοῦσαν καὶ οὐδὲν μὴ ἔχουσαν νὰ μάθῃ· Καρδίαν ἁμαρτήσασαν, καρδίαν τεφρωθεῖσαν, Γνωρίζουσαν τί ἔπαθε, καί… θέλουσαν νὰ πάθῃ! Θέλω καρδίαν ζήσασαν ταχύτερον· πεσοῦσαν Νὰ τὴν ἐγείρω κ’ εἰς νεκρὰν ψυχὴν νὰ ἐμφυσήσω· Καρδίαν φθινοπωρινήν, ζωὴν φυλλορροοῦσαν, Καὶ πεπτωκότα ἄγγελον ποθῶ νὰ ἐλεήσω. Τοιοῦτος εἶμαι· προτιμῶ τὴν νύκτα τῆς ἡμέρας· Τὸ πίπτον φύλλον καὶ οὐχὶ ναρκίσσους μυροβόλους· Ἀπὸ τὸ ἄστρον τῆς αὐγῆς, τοὺς δύοντας ἀστέρας, Καὶ προτιμῶ ἕνα νεκρὸν ἀπὸ τοὺς ζῶντας ὅλους! 1862

Μιὰ συνέντευξη τοῦ Ἀχιλλέα Παράσχου

Σύνδεση