Στάσου πλάι μου

Alexander Nehamas, On Friendship, Basic Books, Νέα Υόρκη 2016, σελ. 304 «Η φιλία είναι κατά πολύ τραγικότερη του έρωτα. Διαρκεί περισσότερο»Όσκαρ Ουάιλντ Στο Αντίο φίλε (1968) οι Τσαρλς Μπρόνσον και Αλέν Ντελόν, πρώην μισθοφόροι και επίδοξοι διαρρήκτες, παγιδεύονται στο στεγανώς κλεισμένο δωμάτιο του χρηματοκιβωτίου. Κυνικός προαγωγός ο ένας, ιδεαλιστής γιατρός ο άλλος, έχουν ανταλλάξει προσβολές και γροθιές. Ωστόσο οι συνεργοί στο έγκλημα, δοκιμαζόμενοι κατά την διάρκεια του εγκλεισμού, γίνονται φίλοι. Είναι όμως δυνατόν μια φιλία να στηρίζεται στην ανηθικότητα; Μπορούν κακοί άνθρωποι να γίνουν καλοί φίλοι; Και γιατί γινόμαστε φίλοι με κάποιους ανθρώπους και όχι με άλλους; Τα ερωτήματα αυτά πραγματεύεται νηφάλια και με γλαφυρή γραφή ο Αλέξανδρος Νεχαμάς στο νέο έργο του Περί φιλίας. Περιέργως σήμερα, σε μια εποχή που έχει διακηρύξει προ πολλού το τέλος της ιστορίας, του έρωτα, ακόμη και το επικείμενο τέλος του τέλους, όπως αυτό προδιαγράφεται σε επιστημονικά προγράμματα με αντικείμενο την θνητότητα, η φιλία παρουσιάζει ανοσία στην καχυποψία. Ήδη στον Αριστοτέλη συνιστά μέγιστο αγαθό και θεμελιώδες συστατικό ενός ευτυχισμένου βίου δίχως το οποίο θα ήμασταν δυστυχισμένοι. Οι παρατηρήσεις του Σταγειρίτη για την φιλία συνεχίζουν να επηρεάζουν τον κοινό νου μέχρι τις μέρες μας, ενώ στην ιστορία της φιλοσοφίας επικράτησαν σχεδόν δίχως αντίλογο. Στο βιβλίο του, ο Νεχαμάς υποστηρίζει ότι ήρθε ο καιρός για μια αναθεώρηση της αριστοτελικής σύλληψης της φιλίας, διότι, παρά την ερμηνευτική της ισχύ, παραγνωρίζει τις αμφισημίες και τους κινδύνους, δηλαδή την σκοτεινή της όψη. «Εγκωμιάζοντας την φιλία πολλές φορές λησμονούμε ότι η καθημερινή επικοινωνία των φίλων είναι συχνά κοινότοπη και τετριμμένη. Λησμονούμε επίσης το πένθος που επιφέρει το τέλος μιας φιλίας. Αγνοούμε το ότι οι φιλίες, ακόμη και οι καλές φιλίες, μπορεί μερικές φορές να είναι αρκετά επιβλαβείς. Και παραβλέπουμε το γεγονός ότι ακόμη και οι καλύτερες φιλίες μερικές φορές συγκρούονται με το ηθικά σωστό που οφείλει να πράξει κανείς – για παράδειγμα όταν η αφοσίωση σε έναν φίλο προηγείται του καθήκοντος προς τους άλλους.» (σ. 5-6) Ο Νεχαμάς εφιστά την προσοχή στο ότι η φιλία ενίοτε οδηγεί όχι απλώς σε ηθικά αμφιλεγόμενες ή ακόμη και σε κατακριτέες στάσεις, αλλά μπορεί ν’ αποβεί επίσης επώδυνη και επικίνδυνη. Όμως αυτό σημαίνει ότι οι φίλοι μας δεν είναι καλοί ή ότι δεν επιθυμούν το καλό μας; Άλλωστε ένα ηθικό δίλημμα ή ένας κίνδυνος μπορούν να εμφανιστούν εν αγνοία ή ακόμη και παρά τη θέληση των φίλων οι οποίοι ενδεχομένως θα επιχειρήσουν να μας προστατέψουν. Άραγε μπορούν καλοί φίλοι να βλάψουν ο ένας τον άλλον εσκεμμένα; Τα παραπάνω ερωτήματα, των οποίων οι απαντήσεις είναι προφανείς για τον Αριστοτέλη, συζητά στο τελευταίο του έργο ο Νεχαμάς. Για τον πρώτο η πραγματική φιλία είναι ανιδιοτελής και συντελείται μόνο μεταξύ των καλών, λόγω ακριβώς της αρετής τους, ενώ οι κακοί δεν μπορούν να είναι φίλοι ούτε με τους καλούς ούτε μεταξύ τους. Ο φίλος επιθυμεί το καλό του φίλου, αλλά όχι για ίδιον όφελος ή ευχαρίστηση. «Τελικά, εύχομαι το καλό όλων των φίλων μου για τους ίδιους, και όχι μόνο για μένα· όμως μόνο αν εύχομαι το καλό σου λόγω της αρετής σου εύχομαι το καλό για σένα τον ίδιο για το πρόσωπο που είσαι και όχι για όσα μπορώ ν’ αποκομίσω από σένα.» (σ. 22) Σε αυτό το σημείο ο Νεχαμάς εντοπίζει μια ένταση στην αριστοτελική αντίληψη της φιλίας που αφορά το αν επιθυμούμε το καλό για τον φίλο καθαυτό ή για μια ιδιότητά του. Με άλλα λόγια, επιθυμούμε το καλό του φίλου μας για δικό του καλό και όχι για δικό μας όφελος ή ευχαρίστηση, επειδή είναι ενάρετος, ή επιθυμούμε το καλό του φίλου μας για δικό του καλό και όχι για δικό μας όφελος ή ευχαρίστηση, ανεξάρτητα από το αν είναι ενάρετος, επειδή είναι αυτός που είναι; Αν όμως επιθυμούμε το καλό του επειδή είναι ενάρετος, τότε μήπως δεν επιθυμούμε το καλό του για αυτόν τον ίδιο, αλλά για μια ιδιότητά του, όπως όταν επιθυμούμε το καλό του επειδή είναι όμορφος ή πλούσιος ή ευχάριστος;[1] Ο Νεχαμάς επιχειρηματολογεί ότι η έμφαση στην σχέση μεταξύ της φιλίας και της αρετής καθιστά δυσδιάκριτες τις αποχρώσεις της φιλίας. Λόγου χάριν, είμαστε συνήθως διατεθειμένοι να συγχωρέσουμε τα λάθη και τις ατέλειες των φίλων μας στην καθημερινότητα, ακόμη και αν αυτά είναι ενίοτε σοβαρά. Μάλιστα μπορεί να τα εκλαμβάνουμε ως γοητευτικά ή ακόμη και ν’ αγαπούμε τους φίλους μας ακριβώς λόγω αυτών των ατελειών και των λαθών, είτε διότι τους καθιστούν μοναδικούς στα μάτια μας είτε διότι τα κατανοούμε υπό το φως αυτού που οι ίδιοι είναι. Με αυτή την συλλογιστική ο Νεχαμάς αντιστρέφει την αριστοτελική θεώρηση της φιλίας. Δεν αγαπούμε τους φίλους μας για την αρετή τους, η οποία είναι αντικειμενική, δηλαδή ορατή από όλους, αλλά οι ιδιαιτερότητές τους, ορατές μόνο σε εμάς και αντικείμενο του θαυμασμού μας, συνιστούν την αρετή τους. «Μετασχηματίζοντας τον Αριστοτέλη κατ’ αυτό τον τρόπο, διατηρούμε εν πολλοίς όσα είπε για το καλύτερο είδος της φιλίας. Όμως ταυτόχρονα εγείρονται περαιτέρω ερωτήματα. Ποια είναι η διαφορά μεταξύ του να σε αγαπώ για τον εαυτό σου και να σε αγαπώ για την γενναιοδωρία σου, την καλή εμφάνισή σου, την αίσθηση του χιούμορ ή (ένα αγαπημένο φιλοσοφικό παράδειγμα) για τα κίτρινά σου μαλλιά;[2] Γιατί δεν μπορώ να πω ότι σε αγαπώ για τα χρήματά σου; Γιατί όποτε προσπαθώ να εξηγήσω γιατί σε αγαπώ, όσα και να πω νιώθω πάντοτε ότι δεν έχω πει το πιο σημαντικό; Με ποιο τρόπο σχετίζεται, αν τελικά σχετίζεται, η φιλία με την αρετή και την ηθική; Και ποιο είναι αυτό το πιο σημαντικό πράγμα, ο εαυτός, το οποίο μοιάζει να είναι το μόνο πραγματικό αντικείμενο της αγάπης μας, αλλά παραμένει πάντα άρρητο;» (σ. 29) Αυτό που ο Νεχαμάς επιχειρεί εδώ δεν είναι τίποτε λιγότερο από το ν’ αναδείξει την σχετική αυτονομία της έννοιας της φιλίας, την οποία σκεπτόμαστε συνήθως αποκλειστικά στο πλαίσιο της ηθικής φιλοσοφίας. Στην θεώρησή του, η φιλία δεν αφορά, πρωτίστως τουλάχιστον, το αγαθό, όσο τον τρόπο ζωής, με άλλα λόγια, το πώς επιλέγουμε να διάγουμε τον βίο. Όμως, η φιλία πέρα από την ηθική διαθέτει και μια πολιτική διάσταση, την οποία ο Νεχαμάς συζητά εστιάζοντας στην νεωτερικότητα, αφού επισημάνει ότι κατά την διάρκειά της η φιλία μεταμορφώνεται σε ιδιωτικό αγαθό. (σ. 42) Ως κύριο λόγο για την βαθμιαία απόσυρση της φιλίας από την δημόσια σφαίρα, η οποία κορυφώνεται κατά τον δέκατο όγδοο αιώνα, ο Νεχαμάς αναφέρει (σ. 48) την ανάδυση της αγοράς ως αυστηρά καθορισμένου χώρου οικονομικών συναλλαγών που συντέλεσε στον διαχωρισμό μεταξύ επαγγελματικών και προσωπικών σχέσεων. «Στις εμπορικές κοινωνίες, αντιθέτως, τα πρακτικά ζητήματα ανήκουν στον δημόσιο χώρο της αγοράς, ενώ οι δεσμοί μας με εκείνους που βρίσκονται εγγύτερα σε εμάς ριζώνουν στην αγάπη και στην φιλία. Αυτές οι σχέσεις, αν και διαθέτουν επίσης πρακτικές διαστάσεις, εμπεριέχουν πάντα έναν πυρήνα αποδεσμευμένο από εργαλειακές βλέψεις. Μόνο όταν οι σχέσεις μας επεκτείνονται βαθύτερα στον δημόσιο χώρο και σε μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων αρχίζουν προοδευτικά να εξασθενούν σε σχέσεις συμβολαίων και ανταλλαγής.» (σ. 49) Σε αντίθεση με τον Άνταμ Σμιθ, ο Νεχαμάς, ορθώς, δεν πιστεύει ότι οι εμπορικές συναλλαγές είναι ικανές να οδηγήσουν στην πολιτική ενότητα των ατόμων, σε μια ηθική κοινωνία των πολιτών. Ωστόσο προχωρά ένα βήμα παραπέρα αμφισβητώντας την δυνατότητα θεμελίωσης της πολιτικής στην φιλία, διότι δεν μπορεί να γίνει κανείς φίλος με όλους τους συμπολίτες, καθώς «επιθυμούμε να γίνουμε φίλοι με όσους μοιράζονται τα ενδιαφέροντά μας, αλλά δεν μπορούμε να γίνουμε στην πραγματικότητα φίλοι μέχρι να τους γνωρίσουμε και να μας αρέσουν, πράγμα που διόλου δεν εγγυάται μια ομοιότητα των ανησυχιών και των υποθέσεών μας.» (σ. 51) Για τον Νεχαμά η φιλία δεν μπορεί ποτέ να είναι απρόσωπη, και με αυτή την πεποίθηση ασκεί στην συνέχεια κριτική στο έργο του Ντεριντά Πολιτικές της φιλίας. Έτσι υποστηρίζει ότι ακόμα και αν συλλάβουμε μια φιλία η οποία να μην στηρίζεται σε μια άρρητη παραδοχή αποκλεισμού με βάση το δίπολο φίλος/εχθρός, αυτό δεν συνεπάγεται, όπως πιστεύει ο Ντεριντά, τα εγκαίνια μιας νέας πολιτικής της δημοκρατίας. (σ. 52) Άλλωστε αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Ντεριντά δεν έχει πολλά να πει για αυτή την πολιτική. Επιπλέον, ακόμη και αν υπερβούμε την διάκριση μεταξύ φίλου και εχθρού, δεν θα μπορέσουμε ποτέ να υπερβούμε την διάκριση μεταξύ φίλου και μη φίλου, για τον απλούστατο λόγο ότι δεν μπορούμε να είμαστε φίλοι με όλους και ορισμένοι άνθρωποι πάντα θα μας ενδιαφέρουν και θα νοιαζόμαστε γι’ αυτούς περισσότερο. Συμμερίζομαι έως ενός σημείου μόνο τις παραπάνω ενστάσεις του Νεχαμά, επειδή νομίζω ότι μπορούμε να υπερασπιστούμε την σημασία της φιλίας για την δημοκρατία ανατρέχοντας στον Αριστοτέλη όπου η πολιτική διάσταση της φιλίας παραμένει συνυφασμένη με την ηθική. Η αριστοτελική πολιτική φιλία έχει ως απώτερο σκοπό την καλλιέργεια της ομόνοιας και μέσω αυτής την διασφάλιση της δικαιοσύνης. Η πολιτική φιλία διαφέρει από την προσωπική φιλία, τόσο ως προς τον αριθμό των ανθρώπων που συμμετέχουν σε αυτήν όσο και ως προς το είδος και την ένταση των συναισθημάτων που γεννά. Έτσι περιλαμβάνει από την μια έναν πολύ μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων, ενώ από την άλλη τα συναισθήματα είναι λιγότερο έντονα και βαθιά. Αν η φιλία χαρακτηρίζεται από την ανιδιοτελή επιθυμία για το καλό του φίλου, η πολιτική επιθυμία εμφορείται από την ανιδιοτελή επιθυμία για το καλό της πόλης.[3] Υπό αυτή την έννοια μπορούμε να είμαστε φίλοι με τους συμπολίτες μας. Σε αυτή την κοινή σε όλους τους πολίτες επιθυμία έγκειται η ομόνοια η οποία εκφράζεται ακολούθως στην συμφωνία και την εκπλήρωση κοινών σχεδίων. Χάρη στην ομόνοια γεννάται, πάντα σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η αλληλεγγύη μεταξύ των πολιτών και η δικαιοσύνη. Μπορούμε λοιπόν να θεωρήσουμε την φιλία ως ένα είδος ψυχικής και ηθικής προϋπόθεσης για την πολιτική, επειδή λειτουργεί σαν ένας θερμοστάτης που αποτρέπει τα πάθη να οδηγήσουν σε βίαιη έκρηξη την δημόσια αντιπαράθεση μετατρέποντας τους αντιπάλους σε εχθρούς.[4] Ωστόσο ο Νεχαμάς διατυπώνει ένα δεύτερο σοβαρότερο επιχείρημα για τους κινδύνους που εγκυμονεί η φιλία για την πολιτική. Αν επιλέγουμε την φιλία να λειτουργήσει ως θεμέλιο της πολιτικής, τότε δεν μπορούμε να θεμελιώσουμε την οικουμενικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, επειδή η φιλία προϋποθέτει να γνωρίζουμε προσωπικά και να νοιαζόμαστε τους φίλους μας μεροληπτώντας, εφόσον χρειαστεί, σε βάρος όσων δεν γνωρίζουμε. «Και παρά το ότι ίσως θα επιθυμούσαμε οι ηθικές και οι πολιτικές αρχές μιας δίκαιης πολιτείας να εφαρμόζονται για όλους, δεν θα επιθυμούσαμε ποτέ οι αρχές που διέπουν τις προσωπικές μας σχέσεις, όσο τέλειες και αν είναι αυτές, να διέπουν τις σχέσεις των υπολοίπων, ακόμη και αν ήταν δυνατό κάτι τέτοιο.» (σ. 56) Εν ολίγοις ο Νεχαμάς θεωρεί ότι η φιλία είναι εξ ορισμού μεροληπτική και ως εκ τούτου υπονομεύει από την μια την έννοια μιας ηθικά ορθής συμπεριφοράς και από την άλλη την έννοια της δικαιοσύνης. Όσον αφορά την ηθικά ορθή συμπεριφορά, τόσο οι καντιανοί, οι οποίοι πρεσβεύουν ότι πρέπει να δρα κανείς πάντα σύμφωνα με τις ηθικές αρχές ανεξάρτητα από τις συνέπειες, όσο και οι συνεπειοκράτες, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι ηθική πράξη είναι εκείνη που εξασφαλίζει τις καλύτερες δυνατές συνέπειες για τον μεγαλύτερο αριθμό των ανθρώπων, συμφωνούν στο ότι η ηθική πράξη είναι ανεξάρτητη από τα χαρακτηριστικά του επιμέρους προσώπου και βασίζεται σε όσα όλοι οι άνθρωποι μοιράζονται από κοινού, είτε τον ορθό λόγο, είτε την αποστροφή προς την οδύνη. Αντιθέτως στην φιλία με φυσικότητα ευνοούνται οι φίλοι και τους συμπεριφερόμαστε καλύτερα από ό,τι στους άλλους ακριβώς επειδή είναι φίλοι μας. Αλλά και στο πολιτικό πεδίο η ευνοϊκή μεταχείριση των φίλων υπονομεύει την αμεροληψία και συνεπώς θέτει σε κίνδυνο την δικαιοσύνη. Θα επανέλθω σε αυτό το επιχείρημα αργότερα. Έχοντας αναλύσει την σχέση μεταξύ φιλίας και πολιτικής ύστερα από την διερεύνηση της σχέσης μεταξύ φιλίας και ηθικής, ο Νεχαμάς προχωρά στο πιο πρωτότυπο μέρος του ερευνητικού του εγχειρήματος, την κατανόηση της φιλίας με όρους αισθητικής. Η μετάβαση από την πολιτική διάσταση της φιλίας σε μια αισθητική θεώρηση γίνεται με αναφορά τον Μονταίνιο, ο οποίος, για τον Νεχαμά, σηματοδοτεί την μετακίνηση της φιλίας από την δημόσια στην ιδιωτική σφαίρα. «Χάρη σε αυτή την φιλία, ο Μονταίνιος αποσύρθηκε από την δημόσια σφαίρα, την οποία εγκατέλειψε (αν και ενδεχομένως λιγότερο απ’ όσο ισχυρίστηκε ο ίδιος) προκειμένου ν’ αφοσιωθεί στην συγγραφή. Αποσυρόμενος στην βιβλιοθήκη και περιβαλλόμενος κατά το μεγαλύτερο μέρος από τα βιβλία τα οποία του κληροδότησε στην διαθήκη του ο Λα Μποεσί, ανέλαβε αρχικά τα Δοκίμια για χάρη της φιλίας τους έτσι ώστε να εξασφαλίσει στον φίλο του την “θέση” την οποία του είχε ζητήσει καθώς ψυχορραγούσε.» (σ. 45-46) Στον Μονταίνιο όμως ο Νεχαμάς θα συναντήσει εκτός από τον ιδιωτικό χαρακτήρα της φιλίας και μια προσέγγιση ριζικά διαφορετική από την αριστοτελική. Ο Μονταίνιος δεν αγαπά τον Λα Μποεσί για την αρετή του, αλλά ούτε και για κάποια συγκεκριμένη ιδιότητα του χαρακτήρα. Τον αγαπά επειδή ο ίδιος είναι αυτός που είναι και ο Λα Μποεσί είναι ο Λα Μποεσί. Ο Μονταίνιος αναγνωρίζει την μοναδικότητα της κάθε φιλίας και ότι ακριβώς για αυτό τον λόγο δεν μπορεί να συγκριθεί με καμία άλλη. Τελικά όμως πώς επιλέγουμε και γιατί αγαπούμε τους φίλους μας; Εντγκάρ Ντεγκά, Φίλοι στο θέατρο, 1879, Μουσείο Ντ’Ορσέ, Παρίσι. Εμπνεόμενος από τον Μονταίνιο, ο Νεχαμάς συζητά δια μακρών έργα τέχνης, ανάμεσα σε άλλα, πίνακες των Μποτιτσέλι και Καραβάτζιο, μυθιστορήματα όπως το Μπουβάρ και Πεκυσέ του Φλωμπέρ, θεατρικά έργα όπως το Τέχνη της Γιασμίν Ρεζά ή κινηματογραφικές ταινίες όπως την Θέλμα και Λουίζ του Ρίντλεϊ Σκοτ, για να προτείνει μια ριζοσπαστική αναλογία προκειμένου να κατανοήσουμε την φιλία. Σύμφωνα με αυτήν, η αγάπη που νιώθουμε για τους φίλους μας δεν πηγάζει από τις ιδιότητές τους, αλλά από την σχέση που αναπτύσσουμε μαζί τους και για αυτό είναι ο καθένας τους αναντικατάστατος όπως ακριβώς μια μεταφορά δεν μπορεί παρά να παραφραστεί προκειμένου να εξηγηθεί. Ο Νεχαμάς υποστηρίζει ότι αγαπούμε τους φίλους μας τόσο για τα κοινά όσο και για τις διαφορές μας, χωρίς να μπορούμε στο τέλος να εξηγήσουμε πλήρως την έλξη που νιώθουμε για αυτούς, με τον ίδιο τρόπο που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε, παρά μόνο παραφράζοντας, πάντα εν μέρει, τα συναισθήματα που μας γεννά μια μεταφορά. «Όπως ακριβώς δεν μπορούμε να εξηγήσουμε πλήρως γιατί κάτι είναι όμορφο, έτσι δεν μπορούμε να εξηγήσουμε πλήρως γιατί είμαστε φίλοι με κάποιον, δηλαδή με έναν τρόπο ώστε οι λόγοι της έλξης να γίνουν προφανείς στον άλλον – ή ακόμη και σε εμάς τους ίδιους. Οι προσπάθειές μας αφήνουν πάντα κάτι εκτός.» (σ. 131) Καμία περιγραφή των χειρονομιών, του τόνου της φωνής, της στάσης του σώματος των φίλων δεν μπορεί να περιγράψει πλήρως το πώς τους βλέπουμε και γιατί νιώθουμε έτσι γι’ αυτούς, ενώ, επιπλέον, πολλά συναισθήματα μεταξύ φίλων δεν εκφράζονται με ορατό τρόπο. Ο Νεχαμάς λοιπόν προτείνει να σκεφτούμε την φιλία κατ’ αναλογία με την σχέση μας με ένα έργο τέχνης. Η σχέση μας με ένα έργο τέχνης δεν είναι εργαλειακή, διότι δεν εξαντλείται ούτε στην ευχαρίστηση την οποία προξενεί ούτε σε κάποιο υλικό ή συμβολικό όφελος το οποίο μπορούμε ν’ αποκομίσουμε, είτε ενοικιάζοντας / πωλώντας το έργο είτε απολαμβάνοντας την κοινωνική αναγνώριση που επιφέρει η κατοχή του. Ένα έργο τέχνης μπορεί να είναι κάτι πολύ περισσότερο από τα προηγούμενα διότι μας αποκαλύπτει ποιοι είμαστε. Επιπροσθέτως, όπως δεν επιλέγουμε με ορθολογικά κριτήρια ένα έργο τέχνης έτσι δεν επιλέγουμε κι έναν φίλο. Αυτό σημαίνει ότι αγαπούμε τους φίλους μας όπως αγαπάμε ένα έργο τέχνης; Ο Νεχαμάς πιστεύει ότι η κάθε φιλία αποκαλύπτει όχι μόνο ποιοι είμαστε, αλλά και ποιοι μπορούμε να γίνουμε, υποσχόμενη ένα καλύτερο μέλλον, όπως ένα έργο τέχνης. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο δεν μπορούμε ποτέ να εξηγήσουμε πλήρως την έλξη που μας ασκούν οι φίλοι, ή ένα έργο τέχνης, και την αγάπη την οποία νιώθουμε για αυτούς. Η προσδοκία ενός καλύτερου μέλλοντος μένει πάντοτε απροσδιόριστη και εκτός κάθε εξήγησης. Ακόμη και αν λέγαμε «είναι φίλος μου επειδή προσδοκώ ένα καλύτερο μέλλον μαζί του» δεν θα μπορούσαμε να εξηγήσουμε σε τι ακριβώς συνίσταται αυτό το μέλλον, διότι ούτε εμείς οι ίδιοι μπορούμε να το γνωρίζουμε. Χάρη στους φίλους μαθαίνουμε ν’ ανακαλύπτουμε και να επιθυμούμε πράγματα των οποίων την ύπαρξη αγνοούσαμε έως τότε και έτσι να προσδοκούμε ένα καλύτερο μέλλον. Για αυτό ακριβώς τους εμπιστευόμαστε τον εαυτό μας δίχως να μπορούμε να θεμελιώσουμε ορθολογικά αυτή την εμπιστοσύνη. Με τον ίδιο τρόπο που ένα έργο τέχνης υπερβαίνει τα συστατικά που συνθέτουν την μορφή του και προξενεί εντός μας μια συγκίνηση, η φιλία υπερβαίνει τις ιδιότητες των φίλων, ακόμη και τα όσα πιστεύουν εκείνοι για την φιλία τους. «Ο Αριστοτέλης πίστευε ότι οι φίλοι αγαπούν ο ένας τον άλλον ανιδιοτελώς όταν αγαπιούνται λόγω της ουσίας τους, για εκείνες τις ιδιότητες οι οποίες τους κάνουν να είναι αυτοί που είναι: για τις αρετές τους (ή όπως θα μπορούσαμε να πούμε, για τον χαρακτήρα τους). Όμως αυτό που υποστηρίζω εγώ είναι ότι δεν χρειάζεται ν’ αποδεχθούμε αυτή την μεταφυσική αιτιολόγηση για να πούμε αυτό που χρειάζεται να ειπωθεί για την αγάπη που έχουν οι φίλοι ο ένας για τον άλλον… Αγαπούμε τους φίλους μας όχι απλώς γι’ αυτό που ήδη είναι –μέρος του οποίου γνωρίζουμε, μέρος του οποίου αγνοούμε–, αλλά επίσης γι’ αυτό που μπορούν να γίνουν, τουλάχιστον μερικώς ως αποτέλεσμα της φιλίας μας. Ο “εαυτός” των φίλων μας περιλαμβάνει τόσο αυτό που ήδη είναι όσο και αυτό που μπορούν να γίνουν, και το ν’ αγαπούμε τους φίλους “για τον εαυτό τους” σημαίνει να τους αγαπούμε όχι μόνο γι’ αυτό που δεν είναι, αλλά και γι’ αυτό που μπορεί να γίνουν. Σημαίνει επίσης, πράγμα εξίσου σημαντικό, να ελπίζουμε ότι θα αγαπήσουμε αυτό που οι ίδιοι θα γίνουμε λόγω της φιλίας μας με εκείνους.» (σ. 137-138) Μπορούμε τώρα να επιστρέψουμε στις επισημάνσεις του Νεχαμά για τους κινδύνους της φιλίας στο πολιτικό πεδίο. Κατά την γνώμη μου αυτές πηγάζουν από το ότι σκέπτεται την φιλία πρωτίστως ως προσωπική σχέση μεταξύ δύο ανθρώπων στην ιδιωτική σφαίρα, δηλαδή ως ζεύγος και όχι ως παρέα ή ομάδα ανθρώπων οι οποίοι λειτουργούν επίσης ως πολιτικό δίκτυο στην δημόσια σφαίρα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα στην αρχαιότητα αποτελεί η φιλία μεταξύ των Πυθαγόρειων ή των Επικούρειων, όπου μια ομάδα φίλων συμβιώνει καλλιεργώντας μια κοινή τέχνη του βίου με άξονα την αναζήτηση της σοφίας. Όμως και στην νεωτερικότητα η φιλία στην δημόσια σφαίρα ως πολιτική φιλία συνεχίζει ν’ ανθίζει στις επαναστατικές λέσχες των ιακωβίνων, μεταξύ των συμπολιτών στα town hall meetings κατά την διάρκεια της Αμερικανικής Επανάστασης, στις συνελεύσεις των πρώτων σοβιέτ στο Πέτρογκραντ το 1905, όπως επίσης μεταξύ των εργατών στα εργοστασιακά συμβούλια από τα τέλη του δεκάτου ενάτου αιώνα μέχρι τις μέρες μας. Συναντούμε την πολιτική φιλία μεταξύ των αγωνιστριών για την χειραφέτηση των γυναικών, μεταξύ των ακτιβιστών στο κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα στις ΗΠΑ την δεκαετία του 1960, αλλά και των μελών της Amnesty International, της Greenpeace, της Oxfam, αλλά και πολιτικών κομμάτων. Η πολιτική φιλία δείχνει ότι μπορούμε να είμαστε φίλοι όχι μόνο προσδοκώντας το ατομικό μέλλον με κάποιον άλλον και για αυτό που ακολούθως εμείς οι ίδιοι γινόμαστε μαζί του. Μπορούμε ταυτόχρονα να είμαστε φίλοι με πολλούς άλλους λόγω ενός πράγματος που βρίσκεται έξω από εμάς και μας υπερβαίνει. Να είμαστε φίλοι και να γινόμαστε μαζί με άλλους κάτι άλλο από αυτό που είμαστε, χάρη σε κοινές αξίες όπως η πίστη στην ελευθερία και στην δικαιοσύνη, προσδοκώντας ένα καλύτερο μέλλον για την κοινωνία. Τζάκοπο Ποντόρμο, Πορτρέτο δύο φίλων, περ. 1522, Ίδρυμα Τσίνι, Βενετία. Αλλά η πολιτική φιλία μπορεί να λάβει επίσης την μορφή ενός ιεραρχικού δικτύου, όπως για παράδειγμα κατά την αρχαιότητα μεταξύ των φίλων του Αυγούστου (amici Augusti) ή στον εικοστό αιώνα μεταξύ των μελών του ναζιστικού κόμματος. Βέβαια, στις δυο αυτές περιπτώσεις θα μπορούσε ν’ αντιτείνει κανείς ότι πιθανώς η φιλία να μην ήταν ανιδιοτελής, αλλά ν’ αποσκοπούσε στο συμφέρον. Από την άλλη όμως αρκετοί ναζί θυσίασαν την ζωή τους εθελούσια και με προθυμία για τον φύρερ, πράγμα που σημαίνει ότι πιθανώς να τον αγαπούσαν για τον εαυτό του ή τουλάχιστον περισσότερο από τον εαυτό τους. Το ίδιο ισχύει και για τα μέλη θρησκευτικών αιρέσεων ως προς την σχέση τους με τον αρχηγό της σέκτας. Ανεξάρτητα από την απάντηση που θα δώσει κανείς, τίθεται επιτακτικά το ζήτημα της εξουσίας στην φιλία. Ακόμη και στο δυαδικό σχήμα του Νεχαμά οφείλουμε ν’ αναρωτηθούμε αν και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί ν’ αναπτυχθεί μια φιλία μεταξύ δυο ανθρώπων που ανήκουν σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις ή ανθρώπων με διαφορετικό πολιτισμικό κεφάλαιο. Αν η απάντηση είναι καταφατική, τότε πώς κατανέμεται η ισχύς θεωρούμενη ως ικανότητα επιρροής μεταξύ τους; Μιλούμε εδώ βέβαια πάντα για μια φιλία όπου αγαπούμε τον φίλο για τον εαυτό του. Το ζήτημα της κατανομής της ισχύος αφορά προφανώς και τις φιλίες ανθρώπων που ανήκουν στην ίδια κοινωνική τάξη και διαθέτουν παρόμοιο πολιτισμικό κεφάλαιο. Τέλος, οφείλουμε να διερευνήσουμε την σημασία του θεσμικού πλαισίου για την φιλία. Υπάρχουν άραγε διαφορές μεταξύ των ειδών φιλίας που αναπτύσσονται σε ένα ολιγαρχικό ή θεοκρατικό καθεστώς και μεταξύ αυτών που αναπτύσσονται σ‘ ένα δημοκρατικό πολίτευμα; Μπορούμε να μιλήσουμε μήπως, και αν ναι υπό ποια έννοια, για θεσμικές προϋποθέσεις της γνήσιας φιλίας; Τα όσα προηγήθηκαν ίσως ν’ αποτελούν μια πιο γενική θεώρηση της φιλίας περιλαμβάνοντας πιο επιμέρους στοιχεία από εκείνα στα οποία εστιάζει ο Νεχαμάς. Ωστόσο ενδυναμώνουν, αν και από διαφορετική σκοπιά, την θέση του ότι η φιλία ορίζεται δύσκολα λόγω της πληθώρας των μορφών της και της μοναδικότητάς τους. Στο σχήμα που επεξεργάζεται ο Νεχαμάς η φιλία διαθέτει διαβαθμίσεις, ενώ όσο διαρκεί είναι ανεξάντλητη στις δυνατότητές της και στην εξήγησή της, όπως μια μεταφορά ή ένα έργο τέχνης. Το μεγαλύτερο μέρος της δεν αφορά συνήθως βαθυστόχαστες αναλύσεις για τον εαυτό, την ευτυχία ή τον κόσμο. Οι φίλοι δεν περνούν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους μαζί συμβουλεύοντας, προσπαθώντας να βοηθήσουν ή να σώσουν ο ένας τον άλλον. Συχνότερα ανταλλάσσουν νέα, κουτσομπολεύουν, σχολιάζουν την επικαιρότητα ή έργα τέχνης, φλυαρούν, αστειεύονται ή επιδίδονται σε κοινές ασχολίες. Δεν διαθέτουν όλες οι φιλίες τις δραματικές κορυφώσεις και τον ηρωισμό των φιλιών που περιγράφονται στην μυθολογία και την λογοτεχνία. Η καθημερινότητα προσφέρει πολύ λιγότερες ευκαιρίες για μεγαλειώδεις εκδηλώσεις φιλίας, όπως εκείνες του Αχιλλέα ή του Δάμωνα. Ο Νεχαμάς σκιαγραφεί με χιούμορ και ζεστασιά αυτή την γήινη διάσταση της φιλίας, περιγράφοντας πτυχές της με οξυδέρκεια και μετριοπάθεια, για να τονίσει ταυτόχρονα ότι η φιλία δεν επιφέρει μόνο χαρά, ανεμελιά και αγάπη, αλλά ότι μπορεί να επιφέρει επίσης οδύνη και δυστυχία. Ο λόγος είναι ότι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε εκ των προτέρων το μέλλον μιας φιλίας και ποιοι θα γίνουμε εμείς οι ίδιοι κατά την εξέλιξή της. Ενδέχεται η κατάληξή της να είναι μια σωματική ή ψυχική βλάβη, μια ανήθικη συμπεριφορά ή ακόμη και το έγκλημα. Επιπλέον, για τον Νεχαμά, σε αντίθεση με όσα πίστευε ο Αριστοτέλης, η φιλία δεν συνιστά μια ηθική αξία, διότι «διαφορετικές ηθικές αξίες μπορούν ενίοτε να συγκρούονται μεταξύ τους, όμως καμία ηθική αξία δεν εκφράζεται μέσω μιας ανήθικης συμπεριφοράς.» (σ. 196) Αλλά ακόμη και αν οι παραπάνω κίνδυνοι ίσως ηχούν υπερβολικοί, παραμένοντας εντούτοις πιθανοί, υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος της απώλειας σε κάθε φιλία. Μια απώλεια την οποία δεν ακολουθεί μόνο το πένθος του αποχαιρετισμού και η οδύνη για την απώλεια του φίλου. Το τέλος της φιλίας είναι πάντοτε με μια έννοια και ο θάνατος του εαυτού που συνδημιουργήθηκε σε αυτήν και μέσω αυτής. Ο Νεχαμάς, ο οποίος προσάπτει ιδεαλισμό στον Αριστοτέλη ως προς την θεώρηση της φιλίας, την σκέπτεται τελικά –εδώ φανερώνεται η επίδραση του Νίτσε– ως ένα εγχείρημα αυτοδημιουργίας του υποκειμένου και με αυτή την έννοια μπορούμε να τον εντάξουμε στην παράδοση του ρομαντισμού. Πλην όμως ενός πραγματιστικού ρομαντισμού δίχως υπερβολικές απαιτήσεις. «Οι φίλοι μας έχουν επίσης μια ιδέα τού ποιοι είμαστε ή θα έπρεπε να είμαστε – μια ιδέα την οποία με δεδομένη την φιλία είμαστε έτοιμοι να λάβουμε υπ’ όψιν σοβαρά. Αυτό είναι που βλέπουμε από τους εαυτούς μας στους φίλους: όχι, όπως ίσως νόμιζε ο Αριστοτέλης, τις ενάρετες ομοιότητες, αλλά μια εικόνα, μια ερμηνεία τού ποιοι είμαστε για εκείνους την οποία μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε –όχι άκριτα– για να κατευθύνουμε την αυτοδιαμόρφωσή μας.» (σ. 224) Παρά την αδυναμία του στον Νίτσε ο Νεχαμάς δεν διακηρύσσει τον θάνατο της φιλίας ούτε αποβλέπει στην αποκαθήλωσή της. Αντιθέτως, ο στοχασμός του είναι διαυγής, λυτρωτικός ως προς τις υψηλές προσδοκίες οι οποίες την βαραίνουν και συνάμα αισιόδοξος. «Δεν μπορείς να ξεχωρίσεις πάντα τον φίλο από τον εχθρό. Μερικές φορές είναι το ίδιο», θα πει ο Μπρόνσον στον Ντελόν ενόσω βρίσκονται παγιδευμένοι στο δωμάτιο. Εντούτοις, όταν κατορθώσουν να διαφύγουν ο Ντελόν τού ζητά τον λόγο της τιμής του ότι δεν θα τον προδώσει. Εκείνος του απαντά χαμογελώντας: «Μα δεν έχω τιμή.» Παρ’ όλα αυτά αργότερα, αφού πρώτα τον βοηθήσει να ξεφύγει από την αστυνομία –με το να συλληφθεί ο ίδιος– κατά την ανάκριση δεν θα τον προδώσει. Ο Νεχαμάς γνωρίζει ότι η φιλία είναι μυστήριο πράγμα. Απομαγεύοντάς την λίγο κατόρθωσε να γράψει με διαίσθηση και οξυδέρκεια ένα ρηξικέλευθο και βαθιά ανθρώπινο έργο για αυτήν. Αν οι παρατηρήσεις του έχουν αντίστοιχη διάρκεια στον χρόνο με εκείνες του Αριστοτέλη, μένει να φανεί, όμως η ανάγνωσή τους μπορεί να μας βοηθήσει να σταθούμε καλύτερα στο πλάι των φίλων μας και ενδεχομένως να κάνουμε μερικούς νέους. [1] Ο Νεχαμάς δεν αναπτύσσει ενδελεχώς το επιχείρημα αυτό στο βιβλίο. Για μια διεξοδική παρουσίαση βλ. Alexander Nehamas, “Aristotelian philia, modern friendship” in Brad Inwood (ed.), Oxford Studies in Ancient Philosophy, Volume 39, Oxford University Press, 2010, σ. 213- 247. [2] Η αναφορά είναι στο ποίημα του Oυίλιαμ Μπάτλερ Γέητς, “For Αnn Gregory”, οι τελευταίοι στίχοι του οποίου είναι: «… only God, my dear, / Could love you for yourself alone / And not your yellow hair.» [3] Σε αυτό το σημείο ο Νεχαμάς μάλλον θα διαφωνούσε αντιτείνοντας ότι η πολιτική φιλία είναι αμιγώς «φιλία δια το χρήσιμον» (ΗΝ, 8.9, 1160α8-30) και ότι το καλό της πόλης το σκέφτεται κυρίως ο βασιλεύς (8.10, 1160β3). Επιπλέον ο Νεχαμάς ισχυρίζεται ότι η «φιλία» για τον Αριστοτέλη περιέχει σχέσεις που δεν αντιστοιχούν στη δική μας «φιλία», και η οποία αντιστοιχεί –μόνο όμως εν μέρει– με την κατ’ αρετήν φιλία του Αριστοτέλη. [4] Εικάζω ότι ο Νεχαμάς θα θεωρούσε σε αυτό το πλαίσιο την φιλία ως φιλία για το συμφέρον. Όμως το κοινό καλό, το εύδαιμον της πόλης, υπερβαίνει νομίζω το συμφέρον διότι συνιστά μια αυταξία ως τρόπο ζωής.

Σύνδεση