Επανασύνδεση με τον Γιώργο Κοτζιούλα

Αθηνά Βογιατζόγλου, Ποίηση και πολεμική. Μια βιογραφία του Γιώργου Κοτζιούλα, επίμετρο-γλωσσάρι : Νίκος Σαραντάκος, Κίχλη, Αθήνα 2015, σελ. 496 Ο Γιώργος Κοτζιούλας (Πλατανούσα Τζουμέρκων, 1909 – Αθήνα, 1956) ως ποιητής ανευρίσκεται σε αρκετές ανθολογίες, στις περισσότερες από αυτές για λόγους γραμματολογικής πληρότητας, ενώ σε ορισμένες (όπως, για παράδειγμα, στην Ελληνική ποίηση ανθολογημένη των Μ. Αυγέρη, Μ.Μ. Παπαϊωάννου, Β. Ρώτα και Θρ. Σταύρου – τόμος Δ2 : 1959) για λόγους συνάφειας με το ιδεολογικό πρόταγμα των ανθολόγων. Για λόγους αμιγώς καλλιτεχνικούς, όχι απλώς συμπεριλαμβάνεται αλλά και προβάλλεται μόνο στη Χαμηλή φωνή (1990) του Μανόλη Αναγνωστάκη, η οποία ως εκ της δομήσεώς της είναι ανθολογία προσανατολισμένη προς τον χαμηλό ποιητικό τόνο και όχι γενική ως προς την ποιητική παρουσία και εξέλιξη. Ο πρόωρος θάνατος του Κοτζιούλα εμπόδισε την ανέλιξη της λογοτεχνικής δουλειάς του, ανέλιξη που θα μπορούσε να τον εδραιώσει ως ανανεωτή της παραδοσιακής στιχουργίας, ενώ οι μαχητικές δοκιμιακές και κριτικές θέσεις του ενάντια στην ποιητική νεωτερικότητα (χαρακτηριστικότερο δείγμα το κριτικό δοκίμιο «Πού τραβάει η ποίηση;» - 1950), οδήγησαν μείζονες εκπροσώπους της γενιάς του ’30 αλλά και αρκετούς μεταγενέστερους λογοτέχνες, κριτικούς και γραμματολόγους στο να τον θεωρήσουν γραφικό εκπρόσωπο μιας παρωχημένης ποιητικής έκφρασης που ήταν contra tempo στην τεχνοτροπική αλλά και θεματική εξέλιξη του ποιητικού λόγου. Δεν είναι τυχαίο, κατά τη γνώμη μας, πως η δυναμική αποκατάστασης του Γιώργου Κοτζιούλα ξεκινά σε μία χρονική φάση, κατά την οποία η πλέον διαδεδομένη μορφική συνθήκη της ποιητικής νεωτερικότητας, ο ελεύθερος στίχος, είχε εμφανώς και διαπιστωμένα παρακμάσει, ενώ αφετηριακό και βασικό ρόλο στην επανατοποθέτηση του Κοτζιούλα στα ποιητικά δρώμενα επιτέλεσαν δύο έγκριτοι πανεπιστημιακοί φιλόλογοι, η Άντεια Φραντζή και ο Νάσος Βαγενάς, που είχαν και έχουν όμως και δραστική ποιητική παρουσία, επιχειρώντας μάλιστα να προικίσουν τον μοντερνισμό της καλλιτεχνικής έκφρασής τους και με την αξιοποίηση έμμετρων μορφών. Η Άντεια Φραντζή στο μελέτημά της «Τρεις σημειώσεις για τον Γιώργο Κοτζιούλα» (περ. μικρο-φιλολογικά, τχ. 7, 2000, σ. 25-28) μεταξύ άλλων παρουσιάζει το έως τότε λανθάνον ποίημα «Στου Γέρου μας το ξόδι». Εδώ ο Γιώργος Κοτζιούλας παράγει ποίηση υψηλής ποιότητας με θεματικό υλικό το ποιοι παρευρέθηκαν στην κηδεία του Γιώργη Σιάντου. Σε πενήντα έξι ιαμβικούς δεκατρισύλλαβους στίχους ενσωματώνει τη συνύπαρξη λυρικής πνοής και αφηγηματικής δεξιότητας, την οποία και προικίζει με τη ρυθμική αύρα της ζευγαρωτής ομοιοκαταληξίας, μιας αύρας εδραιωμένης ήδη από τα δημοτικά λιανοτράγουδα, τον Ερωτόκριτο ή και τον σολωμικό Κρητικό. Βέβαια, ποιήματα βασισμένα σε αυτό που συνοπτικά θα λέγαμε «κατάλογος ονομάτων ή πραγμάτων» εντοπίζονται πολλά και καλά στο πλαίσιο της ελληνικής γραμματείας. Συγκροτείται μία παράδοση που περιλαμβάνει ακόμη και τον Όμηρο (Β Ιλιάδας, κ.ά.), ενώ συσσωματώνει σχετικά ποιήματα των Καισάριου Δαπόντε («Κανών περιεκτικός πολλών εξαιρέτων πραγμάτων»), Αριστοτέλη Βαλαωρίτη (Αθανάσης Διάκος : «Άσμα τέταρτον – Αποκάλυψις»), Οδυσσέα Ελύτη («Δοξαστικόν» από το Άξιον εστί), Τάκη Σινόπουλου (Νεκρόδειπνος), Μανόλη Αναγνωστάκη (εγγραφές από Το περιθώριο ’68-’69), Μάρκου Μέσκου («Τα σκυλιά» από τις Ελεγείες) και άλλων, αλλά το «Στου Γέρου μας το ξόδι» του Κοτζιούλα είναι από τα καλύτερα (βλ. και Βογιατζόγλου, ό.π., σ. 212-214). Ο Νάσος Βαγενάς από τις στήλες του κυριακάτικου Βήματος (17.12.2006), αξιοποιώντας ως κεντρικότερο σημείο αναφοράς αυτό το ποίημα, ψηλαφίζει δοκιμιακά τη «στιβαρή ποίηση του Γιώργου Κοτζιούλα», την οποία λίγα χρόνια μετά ανυψώνει και ποιητικά με ένα υμνητικό σονέτο (Στη νήσο των Μακάρων, εκδ. Κέδρος, 2010, σ. 31). Το βιβλίο της Αθηνάς Βογιατζόγλου έρχεται σε μία κρίσιμη καμπή ως προς την πρόσληψη του έργου του Κοτζιούλα. Στη στοιχειοθέτηση μιας φιλολογικής δυναμικής για ένα λογοτεχνικό έργο συμβάλλουν οι μερικότερες και κατά πτυχή προσεγγίσεις του συγκεκριμένου έργου, αλλά οι εργασίες συνολικής και σφαιρικής αντιμετώπισής του το εδραιώνουν και διανοίγουν πολλαπλούς διαύλους δημιουργικής επικοινωνίας με αυτό. Η εμπεριστατωμένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη βιογραφία του Κοτζιούλα θεμελιώθηκε και σε υλικό αντλημένο από το Αρχείο Κοτζιούλα, το οποίο ο φιλόλογος Κώστας Κοτζιούλας, γιος του ποιητή, παρεχώρησε το 2004 στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Πρόκειται όμως για βιογραφία όχι απλώς συνδεδεμένη με το λογοτεχνικό και κριτικό έργο του Κοτζιούλα, αλλά για τεκμηριωμένη περιγραφή του βίου του, στης οποίας το επίκεντρο βρίσκονται η παρουσίαση, η εξελικτική πορεία και η κριτική ερμηνεία του έργου, οπότε οι βιογραφικές πληροφορίες τίθενται σε οργανική συσχέτιση με την καλλιτεχνική και κριτική δραστηριότητα του ποιητή . την εξηγούν, την ερμηνεύουν και την φωτίζουν πληρέστερα, τόσο ως προς τις πτυχές της γόνιμης συνεισφοράς της όσο και ως προς τις όψεις που θα μπορούσαμε να εκλάβουμε ως ατελέσφορες, δυσλειτουργικές ή και γενικευτικά απλουστευτικές. Η Αθηνά Βογιατζόγλου στο εισαγωγικό κεφάλαιο της μελέτης της διατυπώνει με μεστότητα και ευκρίνεια την υπόθεση εργασίας : «Τώρα που ο χάρτης του λογοτεχνικού παρελθόντος συμπληρώνεται και διαρκώς αναδιατάσσεται από τους μελετητές, καθώς φωτίζονται σκοτεινά, αποσιωπημένα από τον κυρίαρχο λόγο περί λογοτεχνίας σημεία του, οι “γεωγραφικές συντεταγμένες” του Κοτζιούλα ως λογοτέχνη και στοχαστή ήρθε ίσως η ώρα να προσδιοριστούν και να καταγραφούν» (σ. 24). Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου παρουσιάζονται η παιδική και εφηβική ηλικία του δημιουργού (1909-1926), η στερημένη ζωή των Τζουμέρκων, η αφετηρία της αγάπης του προς τα γράμματα και τα πρώτα ποιητικά του σκιρτήματα. Στο δεύτερο κεφάλαιο, όπου καλύπτονται ο βίος και η πνευματική παραγωγή του Κοτζιούλα κατά την περίοδο 1927-1942, σκιαγραφείται και ερμηνεύεται η έναρξη της πνευματικής παρουσίας του, που συνδέεται και με την εγκατάστασή του στην Αθήνα : μεταφράζει ποιήματα από τα γαλλικά, εκδίδει τις πρώτες του ποιητικές συλλογές (1932-1938), καθώς και το πρώτο του, συνδεδεμένο με την ηθογραφία, πεζογραφικό βιβλίο του (1939), ξεκινά την πολεμική του απέναντι στην ποιητική νεωτερικότητα με το αντιμοντερνιστικό δοκίμιο «Συγχρονισμένη ποίηση» (1937), συνεργάζεται με το περιοδικό Νεοελληνικά Σημειώματα του Γιάννη Σκαρίμπα, ενώ κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής (περί τα τέλη του 1941) επιστρέφει στην Πλατανούσα. Το ηρωικό στάδιο (1943-1945) της ζωής του Κοτζιούλα αναπτύσσεται στο τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου : αντάρτης στο βουνό, υπήρξε από τους πρωτεργάτες της συγγραφής αντιστασιακών θεατρικών έργων, τα περισσότερα από τα οποία ανέβηκαν από τη «Λαϊκή σκηνή» του Καλλιτεχνικού Τμήματος της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Βιωματικός και αφηγηματικά ελκυστικός καρπός της συμβίωσης του Κοτζιούλα και με την αντάρτικη ομάδα του Βελουχιώτη το επιβλητικό χρονικό Όταν ήμουν με τον Άρη, ενώ με την ποιητική σύνθεση Οι πρώτοι του Αγώνα ο δημιουργός ανανεώνει το σονέτο και τον δεκατρισύλλαβο στίχο, ανεβάζοντας τους τόνους, αξιοποιώντας έναν ποιητικό ρεαλισμό λαϊκότροπα εκφρασμένο και τιμώντας ποιητικά δεκατέσσερις καπετάνιους και μία αντάρτισσα του ΕΛΑΣ. Παρόλα αυτά, έχει ξεκινήσει η περίοδος των «αντιηρωικών χρόνων» (1946-1956) του δημιουργού, την οποία περιγράφει η συγγραφέας στο τέταρτο κεφάλαιο του βιβλίου. Μπορεί να εκδίδει τα αγωνιστικά του ποιήματα και να δημιουργεί οικογένεια, αλλά η φυματίωση εξακολουθεί να τον βασανίζει, οι πνευματικές και κοινωνικές εξελίξεις εντείνουν την αντιμοντερνιστική πολεμική του, που εκφράζεται μαχητικά κυρίως από τις σελίδες του περιοδικού Νέος Νουμάς, ωστόσο η πικρία συσσωρεύεται, η φτώχεια τον βαραίνει απελπιστικά, η ασθένεια τον ταλαιπωρεί και τελικά πεθαίνει νεότατος, χωρίς να έχει κλείσει ούτε μισόν αιώνα ζωής και χωρίς, βέβαια, να έχει ολοκληρώσει το ποιητικό, αφηγηματικό, κριτικό και μεταφραστικό του έργο. «Η μεταθανάτια τύχη του Κοτζιούλα (1956-2015)» προσεγγίζεται στο πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο της μελέτης : σκιαγραφείται λεπτομερώς η κριτική πρόσληψη της δουλειάς του, η συμπερίληψη ποιημάτων του σε ποιητικές ανθολογίες, αλλά και η σύγχρονη επανατοποθέτηση και επανεκτίμηση της πνευματικής παρουσίας του, καθώς και ποιήματα που γράφτηκαν για να τιμήσουν το έργο και κυρίως τη μνήμη του, τα οποία συγκροτούν –κατά την ακριβόλογη διατύπωση της Βογιατζόγλου- μία «ρητορική του εγκωμίου». Η έκδοση εμπλουτίζεται με «Επίμετρο» και «Γλωσσάρι» της ποίησης του Κοτζιούλα (χρήσιμο, μια και στους στίχους αξιοποιούνται αρκετοί ηπειρώτικοι ιδιωματισμοί), που εκπονήθηκαν από τον Νίκο Σαραντάκο, ακάματο μελετητή της νεοελληνικής λογοτεχνίας γενικά και του Κοτζιούλα ειδικότερα. Το βιβλίο χαρτογραφεί την πορεία της ζωής του δημιουργού, προσεγγίζοντας και ερμηνεύοντας εμπεριστατωμένα την πολύπτυχη δουλειά του, στην οποία δεσπόζουν μεν η ποιητική του παραγωγή και η εκφρασμένη με δοκιμιακή γλώσσα αντιμοντερνιστική πολεμική του, ωστόσο και το εμποτισμένο με αυτοβιογραφικά στοιχεία αφηγηματικό έργο του Κοτζιούλα, καθώς και οι καρποί της θεατρογραφίας του και, κυρίως, της μεταφραστικής πρακτικής του, συγκροτούν αξιοσημείωτα δείγματα της συγγραφικής του ποιότητας. Η Αθηνά Βογιατζόγλου μελέτησε με ειλικρινή αγάπη αλλά και με επιστημονική νηφαλιότητα τη σύνθετη και ποικιλόμορφη συνεισφορά του Κοτζιούλα, χωρίς να εκπέσει σε άκριτη υμνολογία και χωρίς να υποκύψει στον πειρασμό μιας επιφανειακής κριτικής : κατέδειξε τις ανατάσεις αλλά και τα τραύματα της βασανισμένης ζωής του, το ταλέντο του, την εμβρίθεια και την ευαισθησία του, αλλά δεν αποσιώπησε και τις δυσλειτουργικές συνιστώσες της πνευματικής του δραστηριότητας, οι οποίες κατά κύριο λόγο αφορούν τον μαχητικό αλλά και παρωχημένο κριτικό μανιχαϊσμό του, ο οποίος δαιμονοποιούσε σαν ιδεολογικά και καλλιτεχνικά ύποπτη κάθε επαφή με την νεωτερικότητα. Η συγγραφέας έδωσε μία μελέτη αναφοράς, την οποία περαίωσε με συναισθηματική θέρμη και με υψηλόβαθμη ερευνητική αρτιότητα, κατορθώνοντας, γεγονός σπάνιο για επιστημονική μονογραφία, να μας δώσει μία φιλολογική πραγματεία που διαβάζεται και σαν ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα με ποιητικές κορυφώσεις.

Επανασύνδεση με τον Γιώργο Κοτζιούλα

Σύνδεση