Στο μυαλό του ενός ή της άλλης

Cordelia Fine, Delusions of Gender. How our minds, society and neurosexism create difference, W.W. Norton, 2011, 368 pp. John Gray, Men Are from Mars, Women Are from Venus, HarperCollins, 1993, 304 pp. Η διαφορά, ως έλλειψη ομοιότητας, ως απόσταση μεταξύ μεγεθών, ως αμφισβήτηση ή ως αντιδικία, είναι αυτή που γεννάει τα φυσικά, βιολογικά και κοινωνικά φαινόμενα, αλλά και αυτή που προκύπτει από τη δράση των φυσικών, βιολογικών και κοινωνικών παραγόντων. Είναι η αιτία και το αποτέλεσμα των ενοχλητικών και των θαυμαστών. Από τη διαφορά στα υποατομικά σωματίδια των συστατικών της αρχέγονης σούπας ή στην κίνηση των ουράνιων σωμάτων, μέχρι τη διαφορά δυναμικού στις πλευρές της κυτταρικής μεμβράνης των νευρικών κυττάρων και τη διαφορά στη φυσιολογία των ζώων και των φυτών ή των δύο φύλων, έχουμε άπειρους λόγους για να ευγνωμονούμε τη δημιουργική φύση της διαφοράς, την ίδια στιγμή που δυσανασχετούμε βάσιμα για την απόσταση που μας χωρίζει από το άλλο και το επιθυμητό. Επομένως, η μελέτη, η κατανόηση και η παρουσίαση των διαφορών του κόσμου μας, βιολογικών και κοινωνικών, αποτελεί αυτονόητη υποχρέωση όλων μας. Στις γραμμές που ακολουθούν επιχειρείται μία σύντομη αναφορά στη νευροβιολογική βάση των διαφορών φύλου. Η αναφορά αυτή γίνεται όχι για να προκαλέσει τις πιο βαθιές αγκυλώσεις και ανασφάλειες του καθενός μας, της ύπαρξής μας, ή για να υποβαθμίσει και συσκοτίσει την τεράστια συμβολή των πανίσχυρων κοινωνικών και πολιτισμικών παραγόντων στη διαμόρφωση της ανθρώπινης συγκρότησης και συμπεριφοράς, αλλά για να συμβάλει, στο μέτρο του δυνατού, στην κατανόηση και τον σεβασμό της νευρωνικής ιδιαιτερότητας των εναλλακτικών εκδοχών μας. Οι επιφυλάξεις για την αναζήτηση και τη μελέτη των διαφορών φύλου προέρχονται συνήθως από γυναίκες οι οποίες, ευαισθητοποιημένες στην διεκδίκηση ίσων κοινωνικών ευκαιριών και δικαιωμάτων, θεωρούν ακόμη και την επιστημονική διαπραγμάτευση του θέματος θρυαλλίδα για την ανατροπή της ισότητας των φύλων. Η θέση αυτή, ιστορικά και κοινωνικά κατανοητή, δεν λαμβάνει υπόψη τις ίδιες τις ανάγκες αυτών που ενδιαφέρεται να υπερασπίσει. Γιατί η ίδια η νευροβιολογία του γυναικείου οργανισμού έχει ανάγκη από εις βάθος και συνδυαστική έρευνα για τη μελέτη και την αντιμετώπιση των καθημερινών οργανικών και ψυχολογικών αναγκών των γυναικών. Είναι εξαιρετικά δηλωτικό ότι δύο βιβλία της προηγούμενης δεκαετίας με τίτλο Ο θηλυκός εγκέφαλος γράφηκαν από δύο γυναίκες επιστήμονες (ψυχολόγο και ψυχίατρο), οι οποίες ίδρυσαν και είχαν την ευθύνη καθημερινής λειτουργίας κέντρων κλινικής αντιμετώπισης και έρευνας των διαταραχών της ψυχικής υγείας των γυναικών[1]. Η αντίληψη ότι το φύλο δεν (πρέπει να) παίζει τον οποιοδήποτε ρόλο στην αντιμετώπιση των ανθρώπινων προβλημάτων είναι επιστημονικά λαθεμένη και θεραπευτικά επικίνδυνη. 1. [nature vs nurture] Ένα συνηθισμένο σημείο διχογνωμίας σχετικά με τις παρατηρούμενες διαφορές συμπεριφοράς και δεξιοτήτων των φύλων είναι το κατά πόσο οι διαφορές αυτές αντικατοπτρίζουν ένα ουσιαστικά διαφορετικό βιολογικό / γονιδιακό υπόστρωμα ή είναι κοινωνικό δημιούργημα. Το γνωστό δηλαδή δίλημμα «φύση ή ανατροφή» στην πιο χαρακτηριστική του μορφή. Οι ακραίοι υπερασπιστές των δύο ενδεχόμενων, όπως για παράδειγμα η Κορδίλια Φάιν και ο Τζον Γκρέυ, είτε ισχυρίζονται ότι «οι άνδρες είναι από τον Άρη και οι γυναίκες από την Αφροδίτη», είτε αναγνωρίζουν μόνο «ψευδαισθήσεις διαφοράς φύλων». Με αποτέλεσμα, οι οπαδοί της δεύτερης άποψης να κατηγορούν τους μελετητές των διαφορών φύλου για «νευροσεξισμό», οι δε τελευταίοι να αντιτείνουν στους κατήγορούς τους ότι συγχέουν σκόπιμα την επιστήμη με την πολιτική και ότι ο επιστήμονας που μελετάει τις διαφορές φύλου μπορεί να είναι ένθερμος υποστηρικτής των ίσων ευκαιριών και σταθερός πολέμιος κάθε μορφής κοινωνικής διάκρισης. Η (ιδεολογική) κλίση προς τη μία ή την άλλη άποψη είναι δικαίωμα του καθενός. Αρκεί όλοι να μην ξεχνούν, πρώτον, ότι η μακρά διαδικασία νευρωνικής συγκρότησης του κάθε ανθρώπου, από την πρώτη εμβρυϊκή στιγμή και εντεύθεν, είναι συνεχώς ανοικτή σε πάσης φύσεως επιρροές (εντός της μητρικής μήτρας και στο εξωτερικό περιβάλλον) και, δεύτερον, ότι η μελέτη (και) των διαφορών φύλου προϋποθέτει επιστημονικά ανεπίληπτες μεθοδολογικές προσεγγίσεις και κοινωνικά καλλιεργημένο επιστημολογικό πλαίσιο ερμηνείας. «Γυναίκα γίνεσαι, δεν γεννιέσαι», έλεγε η Σιμόν ντε Μπωβουάρ, με τον επιθετικό και αφοριστικό τρόπο των ιδεολογικά στρατευμένων. Την άποψη αυτή υιοθετούν πολλοί και πολλές. Η ειρωνεία είναι ότι η γυναικεία εκδοχή του ανθρώπου είναι αυτή με την οποία θα γεννιόταν ο καθένας μας εάν δεν παρενέβαιναν οι γνωστοί επιγενετικοί παράγοντες. Ας το έχουν διαρκώς υπόψη όσοι είναι απόλυτα βέβαιοι για την κοινωνική κατασκευή του φύλου. Αν είναι αλήθεια η κυρίαρχη σήμερα θεωρία, για να γίνει κάποιος άνδρας πρέπει με κάποιο τρόπο να αποθηλεοποιηθεί. Το καλούπι, δηλαδή, πάνω στο οποίο είναι χτισμένη η ανθρώπινη υπόσταση είναι το γυναικείο. Μετά γίνονται οι αναπόφευκτες προσθαφαιρέσεις. Η αναφορά στην άποψη της Σιμόν ντε Μπωβουάρ δεν γίνεται για να μηδενιστεί η σημασία των κοινωνικών διαμορφωτών και παρακολουθημάτων του φύλου, ή ακόμη περισσότερο γιατί αγνοώ τη διάκριση μεταξύ κοινωνικού και βιολογικού φύλου, αλλά για να υπογραμμίσω ότι η ανάδειξη και αναγνώριση της σημασίας μόνο των κοινωνικών-ψυχολογικών παραμέτρων του φύλου, και όχι των βιολογικών, μπορεί να προκαλεί άλλης τάξης και σημασίας καθημερινά προβλήματα σε αυτές/αυτούς που πιθανώς θα ήθελε να προστατεύσει. Εξηγούμαι αμέσως. Το 2014, ο αμερικανικός Οργανισμός Ελέγχου Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) αναγκάστηκε να εκδώσει ειδική οδηγία μείωσης στο μισό της συνιστώμενης δόσης ενός υπνωτικού χαπιού στις γυναίκες, οι οποίες για πολλά χρόνια παραπονούνταν ότι η λήψη του συγκεκριμένου φαρμάκου τις κρατούσε υπό την επήρειά του για αφύσικα μεγάλο διάστημα. Η νέα οδηγία ήταν αποτέλεσμα επιστημονικής διαπίστωσης ότι ο γυναικείος οργανισμός διασπά την υπνωτική ουσία πολύ βραδύτερα. Γνωρίζοντας αυτό, αλλά και ότι οι γυναίκες και οι άνδρες εμφανίζουν διαφορετική ευαισθησία σε πολλές νευρολογικές και ψυχικές διαταραχές[2] (για παράδειγμα, τα αγόρια κινδυνεύουν τέσσερις φορές περισσότερο να διαγνωσθούν με αυτισμό, ενώ τα κορίτσια αντιμετωπίζουν διπλάσιες περίπου πιθανότητες να διασταυρωθούν οι δρόμοι τους με την κατάθλιψη και το άγχος), έχουμε ισχυρούς λόγους να αναζητήσουμε και να αντιμετωπίσουμε, παράλληλα με την προσπάθεια έλεγχου των όποιων κοινωνικών παραμέτρων, και την ιδιαίτερη σχέση που μπορεί να έχει το διαφοροποιημένο νευροβιολογικό υπόστρωμα με την νόσο και τη θεραπεία. Η διαπίστωση διαφορετικής ευαισθησίας μεταξύ ανδρών και γυναικών σε αγχολυτικά, αντικαταθλιπτικά και αντιψυχωσικά φάρμακα, καθώς και στην εμφάνιση ανεπιθύμητων ενεργειών μετά από λήψη τέτοιων φαρμάκων (π. χ. συχνότερη εμφάνιση προβλημάτων δυσκινησίας σε γυναίκες μετά από λήψη αντιψυχωσικών) επιβάλλει όχι μόνο τη διαφοροποίηση των συνταγογραφούμενων ψυχοτρόπων φαρμάκων, αλλά και την προσαρμογή τους στο ορμονικό προφίλ του ασθενούς. Ένα από τα πιο επίμονα στοιχεία της πραγματικότητας που βιώνει συνεχώς το σώμα, ιδιαίτερα των γυναικών, είναι η αλληλοδιαδοχή ορμονικών κυμάτων. Οι ορμονικές αυτές τρικυμίες δεν αφορούν μόνο την περιφέρεια του σώματος. Αφορούν εξίσου και το νευρωνικό κέντρο. Η διακύμανση του επιπέδου των στεροειδών ορμονών κατά τη διάρκεια των επιμέρους φάσεων του καταμήνιου κύκλου των γυναικών επηρεάζει τον εγκέφαλο (πρωτίστως τη λειτουργία του ιπποκάμπου, του υποθαλάμου και της αμυγδαλής, και επομένως την ψυχική διάθεση, την αυτοεκτίμηση και τη σύνδεση με τους άλλους). Μετρήσεις της εγκεφαλικής δραστηριότητας, σε κατάσταση ηρεμίας ή κατά την επιτέλεση συγκεκριμένου έργου, αποκαλύπτουν διαφορές μεταξύ των δύο φύλων, ενώ τα χαρακτηριστικά της δραστηριότητας αυτής (= του ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος) αλλάζουν στις διάφορες φάσεις του γυναικείου καταμήνιου κύκλου, πράγμα που προφανώς δεν ξαφνιάζει τις γυναίκες. Διακυμάνσεις κατά τη διάρκεια των διαφόρων φάσεων του καταμήνιου κύκλου παρουσιάζουν και οι αισθητικές και γνωστικές επιδόσεις των γυναικών. Για παράδειγμα, η οπτική οξύτητα, η οσφρητική και η απτική ευαισθησία των γυναικών είναι μέγιστη αμέσως πριν ή κατά την ωοθυλακιορρηξία, ενώ η γυναικεία υπεροχή έναντι των ανδρών στην ανάλυση και χειρισμό γλωσσικού και οπτικού υλικού μεγιστοποιείται στη μέση ωχρινική φάση (20ή-22η ημέρα) του κύκλου. Αντίθετα, η γυναικεία υστέρηση στην ανάλυση του χώρου σχεδόν εξαφανίζεται κατά την αιμορραγική φάση του κύκλου. Και όπως είναι λογικό, αλλά και καλά γνωστό, οι περιοδικές ορμονικές διακυμάνσεις δεν επηρεάζουν μόνο τις φυσιολογικές διαδικασίες και δεξιότητες. Επηρεάζουν εξίσου και την εκδήλωση των ψυχικών διαταραχών. Γι’ αυτό και οι διακυμάνσεις των ψυχικών προβλημάτων παρακολουθούν σε μεγάλο βαθμό τις περιοδικές ορμονικές διακυμάνσεις στις γυναίκες. Εξάλλου, τα δύο φύλα, εκτός από διαφορετική ευαισθησία σε κάποιες ψυχικές νόσους, εμφανίζουν συχνά και διαφορετικά συμπτώματα όταν προσβάλλονται από αυτές. Η επίδραση πολιτισμικών ή/και βιολογικών παραγόντων στη διαφοροποίηση αυτή είναι αντικείμενο μελετών. Θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε ως εδώ τη βάση όσων θα ακολουθήσουν λέγοντας ότι οι άνθρωποι, φτιαγμένοι από τα ίδια βασικά υλικά και γαλουχημένοι από πλειάδα αντιφατικών παραγόντων, εκφράζουν και διεκδικούν μοναδικές συνθήκες ύπαρξης οι οποίες απαιτούν την αντιμετώπιση που τους αναλογεί στην υγεία και στην ασθένεια. 2. [η ιστορία από την αρχή] Ας προσπαθήσουμε όμως να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Την σχετικά κοντινή μας, βέβαια, αρχή. Η μελέτη της αναπτυξιακής διαδικασίας που δημιουργεί αρσενικό ή θηλυκό σώμα και εγκέφαλο αποκαλύπτει ότι η φυλετική διαφοροποίηση των γεννητικών αδένων και του εγκεφάλου εξελίσσονται σε διακριτές εμβρυϊκές περιόδους και γι’ αυτό μπορεί να επηρεαστούν η μία ανεξάρτητα από την άλλη (πράγμα το οποίο έχει τη σημασία του για κάποιες περιπτώσεις τρανσέξουαλ). Όπως είναι καλά γνωστό όλοι οι άνθρωποι έχουν στα κύτταρά τους 46 χρωμοσώματα, δύο από τα οποία είναι τα φυλετικά. Όποιοι από εμάς έχουν δύο χρωμοσώματα Χ είναι γενετικά γυναίκες, όποιοι έχουν ένα Χ και ένα Υ είναι γενετικά άνδρες, και όλη αυτή η συνταρακτική ή όχι διαφοροποίηση εξαρτήθηκε από το εάν το πρώτο σπερματοζωάριο του πατέρα μας που έφτασε στο ωάριο της μητέρας μας είχε το χρωμόσωμα Χ ή το Υ. Στην περίπτωση που είχε το χρωμόσωμα Υ, τότε κληρονομούμε εφ’ όρου ζωής το φυλο-καθοριστικό γονίδιο (SRY), το οποίο προκαλεί την παραγωγή της πρωτεΐνης καθορισμού των όρχεων και επομένως τη διαφοροποίηση των αρχικά διδύναμων εμβρυϊκών γονάδων σε όρχεις. Αντίθετα, η έλλειψή του στα γενετικά θηλυκά έμβρυα οδηγεί στην ανάπτυξη ωοθηκών. Μέχρι την 7η περίπου εμβρυϊκή εβδομάδα, οι γονάδες, οι εσωτερικοί πόροι και τα εξωτερικά γεννητικά όργανα είναι παρόμοια στα δύο φύλα. Στη συνέχεια όμως αρχίζουν, ως αποτέλεσμα της ύπαρξης ή μη της πρωτεΐνης SRY, να αναπτύσσονται είτε οι θηλυκές είτε οι αρσενικές καταβολές των γεννητικών οργάνων, και να υποπλάσσονται οι άλλες, με αποτέλεσμα να δημιουργείται σταδιακά στον εμβρυϊκό οργανισμό το ορμονικό περιβάλλον που αντιστοιχεί στις επικρατούσες γονάδες. Από τις ωοθήκες παράγονται κυρίως οιστρογόνα, και από τους όρχεις παράγονται κυρίως ανδρογόνα (τεστοστερόνη). Σύμφωνα με την κυρίαρχη σήμερα αντίληψη: Μετά την ανάπτυξη των όρχεων ή των ωοθηκών, η παρουσία αφθονίας ανδρογόνων (κυρίως τεστοστερόνης) ή η έλλειψη αυτών, κατά το δεύτερο ήμισυ της εμβρυϊκής ζωής, οδηγεί σε διαδοχικές διαφοροποιήσεις του εγκεφάλου, οι οποίες επηρεάζουν τη σεξουαλική ταυτότητα και τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Κατά την εφηβεία, τα εγκεφαλικά δίκτυα που οργανώθηκαν στην εμβρυϊκή ζωή θα ενεργοποιηθούν από τις ορμόνες του φύλου. 3. [η διαφορά εντός μου] Έχουν διαπιστωθεί διαφορές στον εγκέφαλο των δύο φύλων; Ναι. Για να είμαι όμως εξ αρχής σαφής, δεν έχουμε κατανοήσει ακόμη ούτε τη λειτουργική σημασία των ανατομικών διαφορών που έχουν εντοπιστεί, ούτε την ανατομο-φυσιολογική βάση όλων των διαφορών φύλου. Η γνωστή από την αρχαιότητα διαφορά βάρους μεταξύ του εγκεφάλου ανδρών και γυναικών υπάρχει ήδη από την ηλικία των δύο ετών. Φυλετικές διαφορές, από το μακροσκοπικό έως το υπερ-μικροσκοπικό επίπεδο, έχουν παρατηρηθεί στον εγκέφαλο των ενήλικων, πρώτα στον υποθάλαμο, που εμπλέκεται άμεσα στην εκδήλωση της σεξουαλικής/αναπαραγωγικής συμπεριφοράς, και εν συνεχεία σε άλλες εγκεφαλικές περιοχές. Η ομάδα του Ντικ Σβαμπ (Dick Swaab) από την Ολλανδία, επηρεασμένη από προηγούμενες σχετικές έρευνες σε πειραματόζωα[3], ήταν η πρώτη που περιέγραψε έναν φυλετικά δίμορφο πυρήνα στην πρόσθια υποθαλαμική-προοπτική περιοχή του εγκεφάλου[4], ο οποίος εμφανίζεται να είναι 2,5 φορές μεγαλύτερος στον άνδρα, αλλά μόνο μετά το 5ο έτος και μέχρι το 50ό της ηλικίας. Η διαφορά του μεγέθους εξαφανίζεται μεταξύ 50ού και 75ου έτους και… επανεμφανίζεται μετά το 75ο έτος. Και μόνο η περιγραφή αυτής της διακύμανσης υπογραμμίζει τη δυσκολία της επιστημονικής παρακολούθησης των εγκεφαλικών φυλετικών διαφορών και κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τις προσφερόμενες ιδεολογικές προσεγγίσεις/παραμορφώσεις του θέματος. Σε αυτό το πλαίσιο, η ερμηνεία και σειράς άλλων εγκεφαλικών διαφορών που είδαν το φως της δημοσιότητας είναι επιστημονικά εξαιρετικά επισφαλής και προβληματική. Ενδεικτική της πληθώρας των διαφορών φύλου που κατά καιρούς ανακοινώθηκαν στη διεθνή βιβλιογραφία είναι πρόσφατη αναδρομική ανάλυση όλων των μέχρι σήμερα δημοσιευμένων διαφορών στην ανάπτυξη της φαιής ουσίας επιμέρους περιοχών των εγκεφαλικών ημισφαιρίων ανδρών και γυναικών[5]. Διαπιστώθηκαν τόσο πολλές διαφορές που οποιαδήποτε προσπάθεια ερμηνείας τους είναι αδύνατη, όπως και η συσχέτισή τους με παρατηρούμενες γνωστικές/συμπεριφορικές διαφορές των δύο φύλων. Ενδιαφέρον βέβαια παρουσιάζει το γεγονός ότι διαφορές φύλου στον όγκο ή στην κυτταρική πυκνότητα παρατηρούνται και σε περιοχές (π.χ. αμυγδαλή, ιππόκαμπο, νήσο) οι οποίες εμπλέκονται σε φυλετικά διαφοροποιούμενες νευρο-ψυχιατρικές διαταραχές. 4. [δύο, τρεις ή περισσότεροι;] Τα όσα προηγήθηκαν δημιουργούν ίσως την πεποίθηση ότι υπάρχουν δύο ειδών εγκέφαλοι: ο αρσενικός και ο θηλυκός. Ίσως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Μία πρόσφατη μεγάλη μελέτη στην οποία εξετάστηκαν η φαιή ουσία, η λευκή ουσία και οι συνδέσεις διαφόρων περιοχών του εγκεφάλου σε 1400 άνδρες και γυναίκες, έδειξε ότι μπορεί να υπάρχουν μερικές περιοχές που τείνουν να είναι πιο αναπτυγμένες σε κάποιο φύλο (π.χ. αριστερός ιππόκαμπος στον άνδρα), αλλά δεν υπάρχουν μόνο δύο εναλλακτικοί τύποι εγκεφάλου, ένας αρσενικός και ένας θηλυκός[6]. Φτιάχνοντας οι ερευνητές ένα συνεχές από «θηλυκά» προς «αρσενικά» εγκεφαλικά χαρακτηριστικά, διαπίστωσαν ότι ο εγκέφαλος της συντριπτικής πλειονότητας των ανθρώπων είναι ένα μωσαϊκό «αρσενικών» και «θηλυκών» χαρακτηριστικών (μόνο ένα ποσοστό 0-8% του πληθυσμού έχει εγκέφαλο με αποκλειστικά «αρσενικά» ή «θηλυκά» χαρακτηριστικά). Σύμφωνα, μάλιστα, με ευρήματα από έρευνες σε πειραματόζωα, οι διαδικασίες θηλεοποίησης, αποθηλεοποίησης και αρρενοποίησης του εγκεφάλου είναι ανεξάρτητες και διακριτές διαδικασίες. Το 1991, ο νευροεπιστήμονας και ένθερμος μαχητής του δικαιώματός του στην ομοφυλοφιλία Σάιμον ΛεΒέ (Simon LeVay), δημοσίευσε μία εργασία στην οποία υποστήριζε, στηριζόμενος σε ευρήματα που προέκυψαν από νεκροτομικό υλικό, ότι ένας όχι πολύ ευδιάκριτος πυρήνας του πρόσθιου υποθαλάμου είναι μεγαλύτερος στους ετεροφυλόφιλους άνδρες από ό,τι είναι στους ομοφυλόφιλους άνδρες και στις γυναίκες. Ο ισχυρισμός αυτός δεν επιβεβαιώθηκε από άλλους ερευνητές, αλλά νέες μελέτες περιγράφουν την ύπαρξη άλλων διαφορών στην ανάπτυξη, τη συνδεσμολογία και τη συμμετρία διαφόρων περιοχών του εγκεφάλου (π.χ. υπερχιασματικός πυρήνας, πρόσθιος σύνδεσμος, αμυγδαλή) ετεροφυλόφιλων και ομοφυλόφιλων. Κάποιες μάλιστα από αυτές τις διαφορές συνδέθηκαν με πιθανολογούμενες συμπεριφορικές ιδιαιτερότητες. Για παράδειγμα, ο μεγαλύτερος υπερχιασματικός πυρήνας των ομοφυλόφιλων ανδρών συνδέθηκε με τη διαφοροποιημένη προσαρμογή/χρονισμό τους στον κύκλο ημέρας-νύχτας. Οι παράγοντες που καθορίζουν τον σεξουαλικό προσανατολισμό παραμένουν άγνωστοι. Ωστόσο, αντίθετα από ό,τι πιστευόταν[7] τις δεκαετίες του 1960 και 1970, η άποψη που εμφανίζεται να κυριαρχεί σήμερα είναι ότι ο σεξουαλικός προσανατολισμός καθορίζεται κατά τη διάρκεια της εμβρυϊκής ζωής και οι όποιοι κοινωνικοί παράγοντες είναι σχετικά ανίσχυροι να αναστρέψουν τον προγραμματισμένο σεξουαλικό προσανατολισμό. Αξίζει βέβαια πάντα να θυμόμαστε ότι η σχετική έρευνα είναι φορτισμένη, αν όχι πλημμυρισμένη[8], από ιδεολογικά προτάγματα. Η έρευνα έχει αναδείξει τη επίδραση προγεννητικών (γενετικών και ορμονικών) στον σεξουαλικό προσανατολισμό των ανθρώπων. Μελέτες σε ομοζυγωτικούς και σε ετεροζυγωτικούς διδύμους δείχνουν ότι στην ομοφυλοφιλία παίζει κάποιο ρόλο το γενετικό υπόβαθρο (μεγαλύτερο ποσοστό ομοφυλόφιλων σε μονοζυγωτικούς διδύμους). Ο ισχυρισμός όμως ότι για την ανδρική ομοφυλοφιλία είναι υπεύθυνο ένα γονίδιο (στο χρωμόσωμα Χ) διαψεύσθηκε. Επίσης, έχει αποδειχθεί ότι μη φυσιολογικά επίπεδα κάποιων ορμονών κατά τη διάρκεια της εμβρυϊκής ζωής μπορεί να αυξήσουν τις πιθανότητες ομοφυλοφιλίας ή αμφιφυλοφιλίας. Μια επαναλαμβανόμενη παρατήρηση είναι ότι οι πιθανότητες κάποιος άνδρας να είναι ομοφυλόφιλος είναι συνάρτηση του αριθμού των μεγαλύτερων αδελφών που έχει. Έχει υποστηριχθεί μάλιστα ότι κάθε μεγαλύτερος αδελφός ενός γενετικώς αρσενικού ατόμου αυξάνει κατά 33% τις πιθανότητες να είναι ομοφυλόφιλος, και ότι η ομοφυλοφιλία του 15% των ομοφυλόφιλων ανδρών μπορεί να αποδοθεί στην επίδραση της σειράς γέννησης! Σύμφωνα με την υπόθεση της μητρικής ανοσίας, που έχει διατυπωθεί για να εξηγηθεί η επίδραση της σειράς γέννησης των αδελφών στην εκδήλωση ομοφυλοφιλίας, η μητέρα αναπτύσσει σταδιακά ανοσία στις αρρενοποιητικές ορμόνες των αρσενικών εμβρύων και απενεργοποιεί τις αρρενοποιητικές ορμόνες των επόμενων αρσενικών εμβρύων της. 5. [συμπερασματικά] Μέχρι πρόσφατα υποθέταμε ότι η διαφοροποίηση του ανθρώπινου εγκεφάλου σε θηλυκό ή αρσενικό γίνεται μέσω ενός απόλυτου μηχανισμού, της επίδρασης της τεστοστερόνης. Σήμερα κυριαρχεί η άποψη ότι «αρσενικοί» και «θηλυκοί» εγκέφαλοι διαφέρουν με πολλούς τρόπους και ότι οι διαφορές αυτές αναπτύσσονται σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και με διαφορετικούς μηχανισμούς. Η αναπαραγωγική μας συμπεριφορά, αλλά και όλες οι άλλες που σχετίζονται με αυτήν, είναι αποτέλεσμα της αναπτυξιακής πλαστικότητας του εγκεφάλου. Γι’ αυτό κάποιοι εγκέφαλοι ίσως είναι «αρσενικοί» ως προς κάποιες παραμέτρους και «θηλυκοί» ως προς κάποιες άλλες. Η σπουδαία και αντισυμαβατική Χάνα Άρεντ δήλωσε κάποτε ότι δεν μπορούσε να ταυτιστεί με οποιονδήποτε λαό ή συλλογικότητα και ότι τους μόνους που μπορούσε να αγαπήσει ήταν οι φίλοι της. Ωστόσο, και φαινομενικά παραδόξως, θεωρούσε τη γυναικεία και την εβραϊκή ταυτότητά της «αδιαμφισβήτητα δεδομένα της ζωής της, φύσει και όχι νόμω, κάτι που δόθηκε και δεν έγινε»[9]. Με κίνδυνο να παρανοηθώ ακόμη παραπάνω από όσο ίσως κατόρθωσα μέχρις εδώ, θα προσυπογράψω την άποψή της για τη σχέση ατόμου και φύλου, επειδή σήμερα ξέρουμε ότι τα νευροβιολογικά δεδομένα της συγκρότησής μας περιλαμβάνουν αξεδιάλυτα κάθε είδους οργανική και περιβαλλοντική-πολιτισμική επιρροή που δεχθήκαμε από την πρώτη στιγμή της δημιουργίας μας. Το νευρικό μας σύστημα, αυτό που φυλάσσει και εκτελεί τις κληρονομημένες και τις επίκτητες οδηγίες-εντολές, είναι το αποτέλεσμα της εξέλιξης ενός γενετικού σχεδίου ανάπτυξης, το οποίο περιλαμβάνει προγραμματισμένες και απρογραμμάτιστες αλληλεπιδράσεις του νευρικού ιστού με το οργανικό και περιβαλλοντικό βίωμα. Το γενετικό/νευρωνικό μας υλικό προβλέπει αυτή την επιρροή και εξάρτηση για να γίνει λειτουργικό και να απελευθερωθεί από τον φυσικό προκαθορισμό της μη βιωμένης ύλης. Επομένως, η ανακάλυψη της σχέσης του φύλου μας με το μυαλό μας απαιτεί τον ίδιο σεβασμό που απαιτεί και η ελεύθερη και ισόρροπη ρύθμιση των κοινωνικών μας ρόλων. [1] Βλ. C. Darlington, The Female Brain, CRC Press 22009 και L. Brizendine, The Female Brain, Morgan Road Books, 2006. [2] Βλ. A.-M. Bao, D. F. Swaab, “Sexual differentiation of the human brain: Relation to gender identity, sexual orientation and neuropsychiatric disorders”, Frontiers in Neuroendocrinology, 2011, vol. 32 (2), 214–226. [3] Η αναφορά σε ευρήματα από πειραματόζωα καθιστά αναπόφευκτη την αντιμετώπιση του ερωτήματος εάν είναι δόκιμη η αξιοποίηση ευρημάτων από την έρευνα σε ζώα για την εξαγωγή συμπερασμάτων (και) για τη σεξουαλική συμπεριφορά του ανθρώπου. Η απάντηση που μπορεί να δοθεί είναι ότι όσο λάθος είναι να αγνοεί ο επιστήμονας τα μοναδικά γνωστικά και συναισθηματικά στοιχεία της ανθρώπινης σεξουαλικότητας, άλλο τόσο λάθος είναι να μη λαμβάνει υπόψη του όσα δεδομένα επαναλαμβάνονται με συνέπεια στο υπόλοιπο ζωικό βασίλειο. [4] Είναι ενδιαφέρον ότι αμφοτερόπλευρη βλάβη της έσω προοπτικής περιοχής του εγκεφάλου καταργεί την αρσενική σεξουαλική συμπεριφορά σε πολλά είδη θηλαστικών. Αντίθετα, στη διεκπεραίωση της θηλυκής σεξουαλικής συμπεριφοράς εμπλέκει μία άλλη περιοχή του εγκεφαλικού υποθαλάμου. [5] Βλ. AN. Ruigrok, G. Salimi-Khorshidi, MC. Lai, S. Baron-Cohen, MV. Lombardo, RJ. Tait, J. Suckling, “A meta-analysis of sex differences in human brain structure”, Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 2014, vol. 39, 34-50. [6] Βλ. D. Joel et al., “Sex beyond the genitalia: The human brain mosaic”, PNAS, 2015, vol. 112, 15468-15473. [7] Ενδεικτική των αντιλήψεων που κυριαρχούσαν τις δεκαετίες 1960-70 είναι η περίπτωση John/Joan/John: όταν κατά τη διάρκεια μίας χειρουργικής επέμβασης φίμωσης στους πρώτους μήνες της ζωής του John καταστράφηκε από λάθος το πέος του, οι γονείς του ακολούθησαν τη συμβουλή ενός διάσημου τότε γιατρού να αφαιρεθούν οι όρχεις, να αντιμετωπισθεί ως κορίτσι (Joan) και να χορηγηθούν στην εφηβεία οιστρογόνα προκειμένου να αποκτήσει θηλυκή ταυτότητα. Ο John όμως αρνιόταν πεισματικά να δεχθεί τη θηλυκή ταυτότητα ως παιδί και ως έφηβος και προσπάθησε ως άνδρας να δημιουργήσει οικογένεια, προτού βρει τραγική κατάληξη. [8] Για τους κινδύνους, τις υπερβολές και τις μεροληψίες που απαντούν στη νευροβιολογική έρευνα των φύλων βλ. C. Vidal, “Quand l'idéologie envahit la science du cerveau”, La Recherche, 2001, vol. 6, 75-79, και C. Vidal, “Cerveau, sexe et idéologie”, 2004, Diogène, vol. 208, 146-156. [9] Βλ. B. Cassin, Η νοσταλγία. Πότε λοιπόν είναι κανείς σπίτι του;, μτφρ. Σ. Ιγγλέση-Μαργέλλου), Μελάνι, Αθήνα 2015.

Στο μυαλό του ενός ή της άλλης

Σύνδεση