Πώς αρχίζει η εξέγερση για την ελληνική ανεξαρτησία

Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Δυο Πρίγκιπες στην Ελληνική Επανάσταση. Επιστολές αυτόπτη μάρτυρα και ένα υπόμνημα του πρίγκιπα Γεωργίου Καντακουζηνού, μετάφραση των επιστολών και του υπομνήματος: Χρίστος Μ. Οικονόμου, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και εκδόσεις Ασίνη, Αθήνα 2016, σελ. 414 Εισαγωγική διευκρίνιση Το κείμενο που ακολουθεί δεν είναι βιβλιοκρισία. Δεν εννοώ ότι αποφεύγει την κριτική αποτίμηση, αλλά ότι η επιστημονική κριτική παρουσίαση του βιβλίου απαιτεί να είναι ο βιβλιοκριτής ιστορικός και μάλιστα ειδικός στην ιστορική περίοδο της ελληνικής επανάστασης. Και δεν είμαι ιστορικός. Η ανάγνωση του βιβλίου ωστόσο κινητοποίησε δύο προσωπικές εμπειρίες που στάθηκαν τα κίνητρα για τη συγγραφή αυτής της παρουσίασης. Πρόκειται για τη σχέση μου ως κοινωνιολόγου με την ιστορική επιστήμη και για την εμπειρία μου ως δασκάλας επί 35 χρόνια απέναντι στην έντονα αρνητική αντιμετώπιση της ιστορίας από τους φοιτητές και τις φοιτήτριές μου. Η σχέση με την ιστορική επιστήμη είναι η ακόλουθη. Την επιστημονική μου ζωή απασχόλησαν βασικά δύο πεδία έρευνας, η κοινωνιολογία της εκπαίδευσης και η κοινωνιολογία της γλώσσας. Ξεκινώντας εδώ και πάνω από 40 χρόνια την προσπάθεια να κατανοήσω διάφορα φαινόμενα σχετικά με τη γλώσσα της εκπαίδευσης της περιόδου από το τέλος του εμφυλίου έως τη μεταπολίτευση, για μεγάλο χρονικό διάστημα διαπίστωνα ότι κάθε απόπειρα ερμηνείας έμοιαζε έργο αξεπέραστο. Χαρακτηριστικό είναι ότι η περιδιάβαση ανάμεσα σε απορίες, αντιφάσεις και ερωτήματα σχεδόν από μόνη της με έστρεφε προς την ιστορία του ζητήματος. Με άλλα λόγια, η μαθητεία στην επιστημονική έρευνα με οδήγησε στη διαπίστωση ότι είναι αδύνατο να συγκροτηθεί σε επιστημονικό αντικείμενο το θέμα της σχολικής γλώσσας κοινωνιολογικά και συγχρονικά, πράγμα που με ανάγκασε σχεδόν να στραφώ προς την ιστορία της εκπαίδευσης και την ιστορία του λεγόμενου γλωσσικού ζητήματος. Από αυτή τη σχέση με την ιστορική επιστήμη έχω εμπειρικά και ύστερα θεωρητικά τεκμηριώσει ότι είναι θεμελιώδης η σημασία της, ότι η ιστορική διάσταση είναι προϋπόθεση για να καταλήξει κανείς σε ερμηνείες των σύγχρονων φαινομένων, δηλαδή ότι η γνώση της ιστορίας και η εκμάθηση της μεθοδολογίας της είναι ακρογωνιαίος λίθος για όλες τις κοινωνικές επιστήμες. Η σχετική με τα παραπάνω εμπειρία από τους φοιτητές και τις φοιτήτριές μου αφορά τα ακόλουθα. Η άγνοια της ιστορίας ήταν ένα από τα σταθερά γνωρίσματα των κατά τεκμήριο εγγραμματισμένων νέων (των φοιτητών) στην πλειονότητά τους. Γνώριζαν χρονολογίες ιστορικών συμβάντων και ονόματα, ιδίως βασιλιάδων, πολιτικών ηγετών και στρατηγών. Οι συντριπτικά περισσότεροι/ες όμως είχαν μεγάλη σύγχυση απέναντι στον ιστορικό χρόνο, τους/τις χαρακτήριζε εντυπωσιακή δυσκολία να τοποθετήσουν συμβάντα ή ιστορικά πρόσωπα στους αιώνες, ακόμα και τον όρο ελληνικό κράτος (δηλαδή η μνεία στο ελληνικό κράτος δεν ανακαλούσε αυτόματα την περίοδο που ξεκινάει μετά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα). Παράλληλα αγνοούσαν την έννοια της ιστορικής εξέλιξης καθώς απουσίαζαν από το μυαλό τους οι έννοιες της ιστορικής συνέχειας και αλλαγής. Έτσι αναπόφευκτα η αναφορά στο παρελθόν δεν τους ανακαλούσε σχεδόν ποτέ την ιδέα των διαφορών ανά εποχές ανάμεσα στις μορφές κοινωνικής οργάνωσης, στους τρόπους σκέψης και τις αξίες, στις αντιλήψεις για τον κόσμο κτλ. Επιπλέον οι περισσότεροι/ες αντιστέκονταν στην εκμάθηση της ιστορίας, καθώς με απέχθεια τη θυμόντουσαν από το λύκειο σαν ένα από τα πιο «δύσκολα» και κυρίως τα πιο «βαρετά» μαθήματα· αρκετοί/ές «βαρετά» εννοούσαν όχι την πλήξη αλλά την απουσία γνωστικής χρησιμότητας. Επειδή αυτό το θέμα, όχι τόσο της άγνοιας αλλά της απέχθειας των νέων προς την ιστορία με απασχόλησε και με βασανίζει ακόμα, ας μου επιτραπεί η παρεκτροπή να προσθέσω ότι διαβάζοντας το βιβλίο έκανα σε διάφορα σημεία φανταστικό διάλογο με φανταστικούς φοιτητές και φοιτήτριες. Τους υποδείκνυα αποσπάσματα για τα λίγα και ελλιπή πληροφοριακά δεδομένα που υπάρχουν π.χ. για τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας, πράγμα που οφείλεται στη συνωμοτική οργάνωση· τα μέλη επικοινωνούσαν με συνθηματική αλληλογραφία, δεν γνωρίζονταν μεταξύ τους παρά μόνο ανά δύο (ο «κατηχητής» με εκείνον που εμύησε στο «μεγάλο μυστικό») και έδιναν όρκο να κρατήσουν το μυστικό κτλ, έτσι δεν άφηναν ίχνη για να ξέρουμε αρκετά για τις ενέργειές τους. Και μαζί με αυτά την εξής λεπτομέρεια: αρκετές πληροφορίες που θα είχαν χαθεί γιατί οι πρωταγωνιστές τις απέκρυπταν με κάθε θυσία, τις γνωρίζει η βιβλιογραφία από τους «φακέλους», θα λέγαμε σήμερα, της αυστριακής ιδίως αστυνομίας που παρακολουθούσε στενά τους Φιλικούς. Στον φανταστικό διάλογο αυτόν τους έπειθα κιόλας πόσο γοητευτικά ενδιαφέρουσα είναι η ιστορία. Βασικό κίνητρο για αυτή την παρουσίαση λοιπόν είναι προφανώς η πρόθεση να αναδειχθεί η πρωτεύουσα σημασία που έχει η ιστορία ως επιστήμη-μάνα όλων των κοινωνικών επιστημών και το εν λόγω βιβλίο αποτελεί σπάνιο δείγμα αυτής της σημασίας. Είναι σπάνιο δείγμα γιατί η όποια επιστημονική εργασία στη δημόσια (δημοσιευμένη) μορφή της συνήθως παρουσιάζεται ως προς τα συμπεράσματα και τις ερμηνείες της πλήρης και τελική, καθώς παρακάμπτει τα κενά ή τις αμφιβολίες, προβάλλει τα ισχυρά της τεκμήρια και αναδεικνύει τις ερμηνευτικές κατακτήσεις. Το βιβλίο αυτό του Βασίλη Παναγιωτόπουλου κάνει το αντίθετο, έτσι ώστε βάσιμα μπορεί να το αποκαλέσει κανείς ιστορική μελέτη που συγχρόνως είναι «μάθημα» ιστορικής μεθοδολογίας. Η δομή του βιβλίου Τα περιεχόμενα χωρίζονται σε τρία μέρη, ένα από τα οποία (το δεύτερο) περιέχει δύο κείμενα, το ένα ανώνυμο και σε μορφή επιστολών που πιθανότατα είναι του Αλέξανδρου Καντακουζηνού (σ. 181-257) και το άλλο είναι υπόμνημα του αδελφού του Γεωργίου (σ. 259-296). Τα κείμενα των δύο Καντακουζηνών έχουν αρχειακή αξία, καθώς το σε επιστολική μορφή και αρχίζοντας από τον Ρήγα εξιστορεί την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας και ύστερα τη μετάβαση του Αλέξανδρου Καντακουζηνού στην Πελοπόννησο και τη συμμετοχή του στην επανάσταση δίπλα στον Δημήτριο Υψηλάντη, ενώ το άλλο, «νεόφερτο στην ελληνική βιβλιογραφία “Υπόμνημα” του Γεώργιου Καντακουζηνού» είναι «απολογία» για τη συμμετοχή του δίπλα στον Αλέξανδρο Υψηλάντη στην αποτυχημένη εξέγερση με την οποία αρχίζει η ελληνική επανάσταση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Τα δύο ιστορικά αυτά ντοκουμέντα αποτελούν την «αφορμή» μιας ιστορικής μελέτης, με τίτλο Οι Ελληνομολδαβοί αδελφοί Αλέξανδρος και Γεώργιος Καντακουζηνός στην Ελληνική Επανάσταση, σε τρία υποκεφάλαια (σ. 15-178) και ένα τέταρτο (σ. 299-394) που συνίσταται σε συστηματικά σχόλια στις παραπάνω εξιστορήσεις των δύο ιστορικών προσώπων. Ακολουθεί βιβλιογραφία και ευρετήριο ονομάτων και τοπωνυμίων. Η αναγνώσιμη ιστορική μεθοδολογία Ως προς τους αποδέκτες του το βιβλίο απευθύνεται κατά προτεραιότητα σε ιστορικούς και μάλιστα ειδικούς στην περίοδο της επανάστασης. Άλλωστε, όπως προλογικά διευκρινίζει ο συγγραφέας, δεν ασχολείται «με τα ίδια τα συμβάντα στα οποία με οποιοδήποτε τρόπο συμμετείχαν οι δύο αδελφοί αλλά μόνον με το σχολιασμό τους» (σ. 9). Μολονότι απευθύνεται σε ιστορικούς, άρα προνομιακούς γνώστες «των συμβάντων» της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου, διαβάζεται άνετα από τον μη ειδικό, προκαλώντας ενδιαφέρον για τα ερωτήματα και περιέργεια για τις αμφιβολίες και τα κενά πληροφόρησης. Ο «σχολιασμός» των συμβάντων είναι κριτική αποτίμηση ενός πλήθους από δαιδαλώδεις ιστορικές πληροφορίες και λεπτομέρειες, που άλλες ο συγγραφέας αξιολογεί ως έγκυρες, άλλες αναδεικνύει ελλιπείς που απαιτούν περαιτέρω έρευνα, άλλες εισηγείται ως αμφίβολες ή παραπλανητικές κ.ά. Συγκροτώντας έτσι ψηφίδα την ψηφίδα ένα ιστορικό μωσαϊκό που σταδιακά διαμορφώνει τις «εικόνες», συνθέτει την ιστορία της επανάστασης έμμεσα «διδάσκοντας» πώς γράφεται η επιστημονική ιστορία. Σε πολλά σημεία, σε καθεμία από τις προτεινόμενες ως αμφίβολες ή ελλιπείς πληροφορίες που απαιτούν βαθύτερη έρευνα ή νέα ερευνητική προσέγγιση εισηγείται υποθέσεις εργασίας, δηλαδή ερμηνείες που προτείνει προς επαλήθευση ή αναθεώρηση. Άλλωστε ρητά ονομάζει την επιστημονική έρευνα πορεία δίχως τέλος, ονομάζει τις ερμηνείες προσωρινές μέσα στην «αέναη διαδοχή των ερωτημάτων στην ιστορική ύλη», ονομάζει τη μελέτη του αυτή εδώ «εφήμερη όπως και τόσες άλλες άλλων που προηγήθηκαν όπως και εκείνες που θα ακολουθήσουν» και την περιγράφει ως εξής: Ας προστεθεί έτσι μια ακόμη στιγμιαία φωτογραφία στην αέναη διαδοχή των εικόνων, δηλαδή των ερωτημάτων που κάθε εποχή και κάθε γενεά απευθύνει στην ιστορική ύλη. Όσο για τις απαντήσεις, δεν έχω κάτι περισσότερο να πω, αυτές είναι πραγματικά δευτερεύουσα υπόθεση. (σ. 11) Η επαναλαμβανόμενη έννοια της προσωρινότητας των ερμηνειών δεν οφείλεται σε επιστημονική σεμνότητα, είναι ολοφάνερα μεθοδολογική αυστηρότητα. Αυτή κάνει την ανάγνωση να είναι ένα είδος μαθήματος μεθοδολογίας. Άλλωστε, οι πολλές επισημάνσεις πληροφοριακών κενών ή αμφίβολων δεδομένων ή ερμηνειών και οι «προσωρινές» ερμηνείες ή οι πολύ περισσότερες υποθέσεις εργασίας προς έρευνα για τη δημιουργία τελικών ερμηνειών (που κι αυτές θα είναι προσωρινές) δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι συνθέτουν έναν κατάλογο για μελλοντικές ιστορικές εργασίες και προτάσεις για θέματα διδακτορικών διατριβών για τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. Αυτές ειδικά τις τόσες προτάσεις με θέματα προς έρευνα θα τις αναδείξουν, φαντάζομαι, σε βιβλιοκρισίες ιστορικοί ειδικοί στο θέμα που παράλληλα διδάσκουν ιστορία. Ωστόσο, ας μου επιτραπεί να διαφωνήσω με το εξώφυλλο του βιβλίου, που είναι προφανές δείγμα επιστημονικής σεμνότητας, δίνει όμως μια τελείως λαθεμένη εικόνα του. Ο τίτλος: Δύο πρίγκιπες στην ελληνική επανάσταση: Επιστολές αυτόπτη μάρτυρα και ένα Υπόμνημα του Γεώργιου Καντακουζηνού, ακολουθείται από το όνομα του μεταφραστή των δύο αρχειακών κειμένων και από κάτω γράφεται: Εισαγωγή - σχόλια - επιμέλεια: Βασίλης Παναγιωτόπουλος. Το εξώφυλλο δηλαδή παρουσιάζει το βιβλίο σαν να ήταν το περιεχόμενό του ιστορική μελέτη που έγραψε ο Καντακουζηνός ή οι Καντακουζηνοί και όχι ο Παναγιωτόπουλος. Ποιοι ήταν οι αδελφοί Καντακουζηνοί Για τους δύο αυτούς ρώσους πρίγκιπες και «μεγαλογαιοκτήμονες μολδαβο-φαναριώτικης καταγωγής» που μυήθηκαν στη Φιλική Εταιρεία, πήραν μέρος στην εξέγερση για την ελληνική ανεξαρτησία αλλά σύντομα έφυγαν από «τα πεδία των μαχών», ωστόσο επέστρεψαν στην Ελλάδα, κράτος πλέον, «με εμφανή πρόθεση να ζήσουν ως Έλληνες», αλλά το σχέδιό τους δεν καρποφόρησε και έτσι έφυγαν εκ νέου και πέθαναν σε άλλους τόπους και με άλλη ταυτότητα από την ελληνική όπως και τα παιδιά και οι απόγονοί τους, για τα δύο λοιπόν αυτά ιστορικά πρόσωπα ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος, συνοψίζοντας ένα σύνολο δαιδαλώδες από πληροφορίες έγκυρες και άλλες πολλές ελλιπείς ή αμφισβητήσιμες, καταλήγει στην ακόλουθη βιογραφική σύνοψη: Οι αδελφοί Αλέξανδρος και Γεώργιος, γιοι του Ματθαίου Καντακουζηνού, Μολδαβού Βογιάρου και της Ραλούς, κόρης του Έλληνα Φαναριώτη ηγεμόνα της Μολδαβίας Γρηγορίου Καλλιμάχη, υπήρξαν μέλη μιας μολδαβο-φαναριώτικης οικογένειας που εκπατρίστηκε στη Ρωσία, απόχτησαν ρωσική παιδεία, αξιώματα και μεγάλες γαιοκτησίες και αδιαφορώντας για τις συνέπειες προσχώρησαν με ενθουσιασμό στον Αγώνα της ελληνικής ανεξαρτησίας. Ιδιαίτερα κατά τους πρώτους κρίσιμους μήνες βρέθηκαν στο πλευρό των Υψηλαντών, ο Γεώργιος Καντακουζηνός ως άμεσος συνεργάτης του Αλέξανδρου στις Ηγεμονίες και ο Αλέξανδρος Καντακουζηνός ως άμεσος επίσης συνεργάτης του Δημήτριου Υψηλάντη στην Πελοπόννησο. Αρκετά ενωρίς, μέσα στο 1821 αποχώρησαν και οι δύο από τα πεδία των μαχών και στη συνέχεια έως το τέλος του Αγώνα έζησαν ως εξόριστοι ρώσοι υπήκοοι στην κεντρική Ευρώπη, τον περισσότερο χρόνο στη Δρέσδη. Όλη αυτή την περίοδο διατήρησαν στενούς και σταθερούς δεσμούς με την ελληνική επανάσταση και τους πρωταγωνιστές της και φυσικά το ενδιαφέρον τους για την ανεξαρτησία της χώρας ήταν αμέριστο. «Επέστρεψαν» στην Ελλάδα, το 1828 ο Αλέξανδρος (δεύτερη φορά μετά το 1821) και το 1833 ο Γεώργιος (για πρώτη φορά), με εμφανή πρόθεση να ζήσουν ως Έλληνες και να σταδιοδρομήσουν στην Ελλάδα. Ο κάπως μεγαλύτερος σε ηλικία Αλέξανδρος [...] έζησε ως Έλληνας στην πρώιμη οθωνική Αθήνα, αλλά η ελληνική του εθνική ταυτότητα δεν μεταβιβάστηκε στα παιδιά του, τα οποία αμέσως μετά την αναχώρηση της οικογένειας από την Αθήνα και τον θάνατο του πατέρα [...] ακολούθησαν τις δικές τους κοσμοπολίτικες διαδρομές. Ο Γεώργιος Καντακουζηνός μετά από τρία χρόνια διαμονής στην Αθήνα αναχώρησε «αναιτίως» για το Ιάσιο. [...] Πέθανε ως Μολδαβός στη Βεσσαραβία [...]. Όλοι οι απόγονοί του έγιναν Ρώσοι και είχαν εξαιρετικές σταδιοδρομίες στη θετή τους πατρίδα. Μερικοί από αυτούς «έγιναν Ρουμάνοι μαζί με την προσάρτηση της Βεσσαραβίας στη Ρουμανία το 1920» [...]. (σ. 56) Το ελλιπές μωσαϊκό για τα αίτια των πράξεων των Καντακουζηνών Από την αποκατάσταση μεγάλου μέρους της βιογραφίας των δύο Καντακουζηνών που κατά το συγγραφέα δεν αντικαθιστά τις συστηματικές μονογραφίες (που έμμεσα προτείνει) για τα δύο αυτά ιστορικά πρόσωπα, την παρουσιάζει ως «μερικές αδρές γραμμές» που χαράσσει «στο μέτρο της περιορισμένης τεκμηρίωσης», αποκαλώντας τες «κάποιες βασικές ιδέες που, νομίζω, έχουν ικανά περιθώρια να αντέξουν σε κατοπινές αναθεωρήσεις» (σ. 56). Με άλλα λόγια, η εξιστόρηση της συμμετοχής των δύο Καντακουζηνών στην ελληνική επανάσταση, η πρώιμη αναχώρησή τους από τον «Αγώνα», η επάνοδός τους στην ανεξάρτητη πλέον Ελλάδα επί Καποδίστρια και η εκ νέου αναχώρησή τους που άφησε πίσω την ελληνική τους ταυτότητα είναι ως προς τα αίτια της διπλής αυτής αναχώρησης μια «εικόνα» ενός ιστορικού μωσαϊκού στο οποίο λείπουν διάφορες ψηφίδες που θα την ολοκλήρωναν με επάρκεια τεκμηρίωσης. Τα αίτια είναι έτσι ελλιπείς «εικόνες» που απαιτούν συμπλήρωση, ερμηνευτικές αιτιάσεις ισχυρές αλλά όχι επαρκείς για την πλήρη αιτιολόγηση που αναμφίβολα εμφανίζεται πολυσήμαντη και εξαρτώμενη από πολλούς παράγοντες που αλληλοσυνδέονται. Τα δύο αυτά ιστορικά πρόσωπα ανήκαν σε μια «μειοψηφική ομάδα», ήταν Ρώσοι και πρίγκιπες «μολδο/βλαχο-φαναριώτικης καταγωγής», που από τη διπλή τους αυτή καταγωγή έχουν μέσα στο κλίμα της εποχής «ελληνική πολιτιστική προδιάθεση» και έτσι «προσελκύονται από την προοπτική της ελληνικής ανεξαρτησίας» (σ. 42). Ο Γεώργιος Καντακουζηνός, χαλκογραφία. (Βλ. τα επιχειρήματα του Βασίλη Παναγιωτόπουλου στη σ. 258, τα οποία συνηγορούν υπέρ της άποψης του M.D. Strurdza ότι πρόκειται όντως για προσωπογραφία του Γ. Καντακουζηνού). Μερικά από αυτά τα αίτια της δεύτερης αναχώρησης (γιατί της πρώτης είναι πιο περίπλοκα και απαιτεί σελίδες η σύνοψή τους) είναι π.χ. ότι ξαναγυρίζοντας στην Ελλάδα μετά την ίδρυση κράτους προσδοκούν «κάποιο ρόλο στη νέα ορθολογική συγκρότηση του κράτους που προεξοφλούσε η διεθνής διπλωματική αναγνώριση και η διακυβέρνηση Καποδίστρια...» (σ. 41). Όμως στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος συνάντησαν ανταγωνιστική αντιπαλότητα από τον κοινωνικό περίγυρο και αντιμετώπισαν «γενικευμένα ειρωνικά σχόλια για τον τίτλο του πρίγκιπα» που κατείχαν, καθώς τους ονόμαζαν οι «Μολδοβάνοι πρίγκιπες», ενώ συγχρόνως αποσιωπούσαν την «εκ μητρός ελληνική καταγωγή τους» και έτσι η σταθερή και ειρωνική μνεία στον πριγκιπικό τους τίτλο «λειτουργούσε ως προσωπικός ψόγος» διπλός (σ. 54). Επίσης συνάντησαν δυσκολία να σταθούν «στην κορυφή της κοινωνικής ιεραρχίας στην ασφυκτική Αθήνα της εποχής». Ο σχολιασμός της πορείας τους που τελικά κατέληξε να ξαναγυρίσουν στη μολδαβική τους ταυτότητα και την προηγούμενη της επανάστασης ζωή τους, φαινόμενο που αφορά και άλλα ιστορικά πρόσωπα που αναφέρονται στο βιβλίο, είναι σχολιασμός σχετικός με τη διαμόρφωση αλλά και τη ρευστότητα των εθνικών ταυτοτήτων την εποχή της συγκρότησης του έθνους κράτους και είναι ο ακόλουθος. Μήπως όμως αυτός τελικά δεν είναι ο τρόπος συγκρότησης της εθνικής ταυτότητας, η παρουσία δηλαδή παραγόντων ποικίλης καταγωγής και προέλευσης που αλληλοσυμπληρώνονται θετικά και αποκρυσταλλώνονται ως εθνική ιδεολογία στις συνειδήσεις των ανθρώπων; Ιδεολογική και πολιτιστική ήταν η επιλογή της ελληνικής τους ταυτότητας. Τίποτε δεν εμπόδιζε να ακολουθήσει και η μολδαβική. Αυτή η διαδρομή είναι μια συναρπαστική διαδικασία. (σ. 55) Η ιστορική «τομή» της απόφασης για την εξέγερση Είναι χαρακτηριστικά ενδιαφέρουσα η αφήγηση που συνθέτει το μωσαϊκό της αλλαγής των συνθηκών που σηματοδοτούν ανακατατάξεις και νέους προσανατολισμούς. Καθοριστικές μεταξύ πολλών άλλων εισηγείται η μελέτη ότι είναι οι αλλαγές με την επιλογή τού επίσης ρώσου πρίγκιπα Αλέξανδρου Υψηλάντη ως αρχηγού της επανάστασης και μια «άτυπη» συνάντηση των ηγετικών μελών της Φιλικής Εταιρείας τον Οκτώβριο του 1820 όπου αποφασίστηκε η εξέγερση. Η οριστική απόφαση για την ελληνική επανάσταση πάρθηκε σ’ ένα λιμάνι του Δέλτα του Δούναβη, το Ισμαήλι της Βεσσαραβίας, στις αρχές Οκτωβρίου του 1820. Με τον όρο απόφαση δεν εννοώ τη συνολική μέσω της Φιλικής Εταιρίας εμπλοκή των Ελλήνων στην επαναστατική διαδικασία της εθνικής ανεξαρτησίας [...], αλλά την επιτελική πολιτική ενέργεια για το πέρασμα από την ιδεολογική και οργανωτική προετοιμασία στην άμεση ένοπλη εξέγερση. Εκεί, στο Ισμαήλι, κατά την άτυπη σύσκεψη ενός σημαντικού μέρους της ηγεσίας των Φιλικών και του Αλέξανδρου Υψηλάντη, πραγματοποιήθηκε η μεγάλη τομή, η μετάβαση από τον επαναστατικό σχεδιασμό στην επαναστατική πράξη. Ο Υψηλάντης ήταν ήδη εκλεγμένος αρχηγός με τον λιτό και κόσμιο τίτλο του «Γενικού Εφόρου» ή «Γενικού Επιτρόπου» της μυστικής και αοράτου «Υπέρτατης Αρχής της Εταιρείας των Φιλικών». Η συνέλευση του Ισμαηλίου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως το πρώτο πολυπρόσωπο «θεσμικό» όργανο της ελληνικής επανάστασης, αφού για πρώτη φορά, αν και με συνωμοτικό (επιλεκτικό) και όχι δημοκρατικό τρόπο, συγκροτήθηκε συνέλευση επωνύμων ηγετικών στελεχών της Εταιρείας, με τη συμμετοχή του «Γενικού Επιτρόπου»-Αρχιστρατήγου και με σκοπό τη συλλογική επεξεργασία της μεγάλης απόφασης. Στο Ισμαήλι της Βεσσαραβίας τα πρόσωπα, από ιδανικές φιγούρες της συνθηματικής αλληλογραφίας, πήραν τη φυσική τους υπόσταση. Εκεί οι περισσότεροι συναντήθηκαν για πρώτη φορά. (σ. 65) Παρόμοια τομή αποτέλεσε και η ανάθεση της αρχηγίας στον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Η Φιλική Εταιρεία αλλάζει μορφή. Από μυστική, «συνωμοτική» οργάνωση με στόχο την «εθνική ευαισθητοποίηση» στο όραμα της ανεξαρτησίας, με βασικό μέλημά της να προστατεύσει το «μεγάλο μυστικό» από την αυστριακή ιδίως αστυνομία που παρακολουθεί στενά, η Εταιρεία γίνεται μια πολεμική ηγεσία που απροκάλυπτα πλέον ετοιμάζει την ένοπλη εξέγερση. [Με την αρχηγία Αλέξανδρου Υψηλάντη] συγκροτείται ένας νέου τύπου (επιχειρησιακός) επαναστατικός μηχανισμός, συναφής αλλά όχι ταυτόσημος με τον εμπειρικά εγκαθιδρυμένο συνωμοτικό-οργανωτικό μηχανισμό της Φιλικής Εταιρείας. Εκείνος χαρακτηριζόταν ασφαλώς από εξίσου ισχυρή πίστη προς το σκοπούμενο, από λιγότερο εμφατικές τελετουργίες και από μια λαϊκή σεμνότητα που ολοκληρωνόταν από το δισταγμό και την αυτοσυγκράτηση που προκαλούσε η εξ αντικειμένου αβέβαιη προοπτική της εξέγερσης. Τώρα τα πράγματα ήταν διαφορετικά. [... Σ]υγκροτείται μια νέου τύπου πολεμική ηγεσία αφιερωμένη αποκλειστικά στην διενέργεια της εξέγερσης, σε αντίθεση με τον παραδοσιακό μηχανισμό της Φιλικής Εταιρείας που αποσκοπούσε στην εθνική ευαισθητοποίηση και στην προετοιμασία της εξέγερσης, αλλά δεσμευόταν ιδιαίτερα από την υπέρτατη ευθύνη διαφύλαξης του μυστικού και την ανυποχώρητη προσπάθεια διατήρησης της συνωμοτικότητας. Οι πρίγκιπες αδελφοί Υψηλάντη, οι πρίγκιπες αδελφοί Καντακουζηνοί, ο ηγεμόνας της Μολδαβίας Μιχαήλ Σούτσος και ο πρώτος συνεργάτης του Ιακωβάκης Ρίζος-Νερουλός δεν συμμετείχαν πια στην ηθική ή υλική έστω προετοιμασία του Αγώνα, αλλά στην προετοιμασία της άμεσης διεξαγωγής του, ενόπλως και απροκαλύπτως. (σ. 24-25) Ο ρόλος του Δημήτριου Υψηλάντη Ένα παράδειγμα πολύ ενδεικτικό του τρόπου γραφής που προσπαθώ να αναδείξω είναι η σημασία που αποδίδει η μελέτη στο ρόλο που έπαιξε στην Πελοπόννησο ο Δημήτριος Υψηλάντης. Όταν ο αρχηγός πλέον των Φιλικών Αλέξανδρος Υψηλάντης, αντί του προβλεπόμενου σχεδίου να μεταβεί στην Πελοπόννησο ηγείται της εξέγερσης στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, στο Μοριά κατέβηκε ο αδελφός του Δημήτριος ως επίσημος αντιπρόσωπός του. Να σημειώσω εδώ παρενθετικά ότι το μέρος που η μελέτη σχολιάζει «τη διάβαση του Προύθου», τη διπλά αποτυχημένη στρατιωτικά και διπλωματικά εξέγερση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (σ. 117-171) και κυρίως η ανάλυση με τις έγκυρες πληροφορίες και τα πολύ περισσότερα ερωτήματα ως προς το γιατί ο Αλέξανδρος Υψηλάντης άλλαξε το σχέδιο της εξέγερσης, είναι μεγάλου ενδιαφέροντος, αλλά δεν συνοψίζεται σε μερικές παραγράφους. Ο Δημήτριος Υψηλάντης λοιπόν στην Πελοπόννησο· ένα πρώτο και σημαντικό θέμα είναι ότι βρέθηκε σε πολιτική σύγκρουση («αγώνας φθοροποιός που λίγα χρόνια αργότερα με άλλους πρωταγωνιστές εξελίχθηκε σε ανοιχτό εμφύλιο πόλεμο») με «την τοπική Πελοποννησιακή Γερουσία» και γενικότερα «το τοπικό δίκτυο προκρίτων, εκκλησιαστικών και άλλων φορέων της παραδοσιακής κοινοτικής εξουσίας». Βασική αιτία ήταν η «πολιτική γραμμή» του Υψηλάντη υπέρ «της συγκρότησης Εθνικής (δηλαδή υπερ-τοπικής) Συνέλευσης» (σ. 107). Και ιδού ο σχολιασμός: Στην επαναστατημένη Ελλάδα και αρχικά στην Πελοπόννησο, τα μέλη των πριγκιπικών οικογενειών [...] δεν εκφράσανε τη βαλκανική διάσταση της ελληνικής επανάστασης αλλά με την παρουσία τους ενίσχυσαν το σύγχρονο πολιτικό και εθνικό νόημα του Αγώνα και αντιστάθηκαν στον ξεπερασμένο τοπικισμό/κοινοτισμό των πελοποννησίων προκρίτων. Αλλά δεν ήταν μόνοι. Δίπλα τους και μέσα από τον δικό τους άλλης καταγωγής ριζοσπαστισμό συμπαρατάχθηκαν οι πρωτοπόροι Φιλικοί και άλλοι νεώτεροι αγωνιστές, οι «ανυποχώρητοι» [...] που όλοι μαζί διεμβόλισαν την κοινοτική αρχοντική δομή των πελοποννησίων προκρίτων και οδήγησαν την επανάσταση από την κοινοτική-τοπική στην εθνική-κρατική οργάνωση. (σ. 112) Ο Υψηλάντης «διηύθυνε επιτυχώς την πολιορκία [της Τριπολιτσάς] έως τις παραμονές της άλωσης», αλλά «αυτή η υπηρεσία του, ήδη υποτιμημένη στην ιστοριογραφική αρένα των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, επικαλύφθηκε και αργότερα από την αναμφισβήτητα ισχυρή ηγετική παρουσία του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στον οποίο πιστώθηκε εξ ολοκλήρου το εμβληματικό για τη συνολική ιστορία του Αγώνα γεγονός της πολιορκίας και της άλωσης της Τριπολιτσάς, της “καθέδρας” της οθωμανικής διοίκησης, του πασαλικιού του Μοριά». (σ. 106-7) Καθώς όμως ο Υψηλάντης επέμενε «για τη σύγκλιση Εθνικής Συνέλευσης» που ήταν «σταθερά επανερχόμενο σημείο τριβής με την Πελοποννησιακή Γερουσία», του προτάθηκε αποστολή στον Κορινθιακό και απομακρύνθηκε από την πολιορκούμενη Τριπολιτσά. Η απομάκρυνσή του αυτή έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Και τούτο γιατί η αντίληψη του Υψηλάντη ήταν η «παράδοση των φρουρίων να γίνεται στο όνομα του έθνους και όχι στο όνομα των πολιορκητών ή των τοπικών θεσμών όπως η Πελοποννησιακή Γερουσία». Ήθελε με άλλα λόγια «νομιμότητα» στον πόλεμο που διεξαγόταν, «δηλαδή παράδοση του φρουρίου στους πολιορκητές με διαπραγμάτευση και συμφωνία, διάσωση κατά τα συμφωνηθέντα των πολιορκημένων Οθωμανών, πληθυσμού και ενόπλων, αλλά και απομάκρυνσή τους από τα ελληνικά εδάφη». Η απομάκρυνσή του έτσι, που ήταν «ίσως προϊόν τεχνάσματος των πολιορκητών της Τριπολιτσάς πελοποννησίων προκρίτων και των συμπολεμιστών και στρατιωτικών (του Κολοκοτρώνη συναινούντος)», εκτός από δική του «λαθεμένη εκτίμηση των πραγμάτων», είχε αποτέλεσμα «την εξόντωση των πολιορκημένων» μετά την άλωση. Όταν ο Υψηλάντης «έφτασε στην Τριπολιτσά και συνέβαλε στην αποκατάσταση της τάξης, ήταν πλέον αργά. Το κακό είχε επισκιάσει τη μεγάλη νίκη». (σ. 108) Ο διάλογος με τη βιβλιογραφία για τον Καποδίστρια Με τη στάση του Καποδίστρια απέναντι στην απόφαση της εξέγερσης στην Πελοπόννησο τα σχολιαζόμενα θέματα είναι πολλά, όπως π.χ. η άρνηση και μάλιστα δύο φορές του Καποδίστρια να δεχθεί την πρόταση να είναι ο ίδιος επικεφαλής αρχηγός της επανάστασης, η αποδοχή του ωστόσο της επιλογής του Αλέξανδρου Υψηλάντη ως Αρχηγού, η έγκριση του σχεδίου της εξέγερσης που παρουσίασε ο Υψηλάντης στον Καποδίστρια και η μεταγενέστερη καταδίκη από τον Καποδίστρια της εξέγερσης στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, η αποτροπή του Υψηλάντη από τον Καποδίστρια να κοινοποιήσει τα επαναστατικά σχέδιά του στον Τσάρο κ.ά. Θα περιοριστώ σε μέρος από τρία. Ο συγγραφέας, για την αποδοχή της επιλογής του Αλέξανδρου Υψηλάντη ως Αρχηγού της εξέγερσης, εισηγείται ότι αυτή η πράξη του Καποδίστρια δεν είναι, όπως την παρουσιάζει η βιβλιογραφία, αυτονόητη αλλά αντίθετα έχει μεγάλη σημασία. Η σύμφωνη γνώμη του Καποδίστρια [...] για την ανάθεση της αρχηγίας στον Υψηλάντη μπορεί να επαναλαμβάνεται στη βιβλιογραφία μας ως κάτι το φυσιολογικό και αναμενόμενο, ως ένας ακόμη κρίκος στην προνοιακά προσδιορισμένη αλυσίδα της εθνικής αναγέννησης, στην πραγματικότητα όμως, αν αληθεύει, είναι σπουδαία και συνειδητή πολιτική πράξη, αφετηρία μιας νέας εθνικής πραγματικότητας. Η σημασία της πράξης αυτής προφανώς ξεπερνάει τα όρια του πατριωτικού αυτονόητου [...] είναι [πράξη που] πρέπει να θεωρηθεί ως δείγμα άμεσης εμπλοκής του [Καποδίστρια], με τον δικό του τρόπο ασφαλώς, στην προπαρασκευή του Αγώνα και έμπρακτης στήριξής του, κάτι που έκανε και σε όλη της διάρκεια της ελληνικής επανάστασης. Μοναδική εξαίρεση σε αυτή τη συμπεριφορά αποτελεί η καταδίκη, υπό την εμφανή ιδιότητα του υπουργού του Τσάρου, της εξέγερσης των Ηγεμονιών. (σ. 124-5) Για την αποτροπή του Υψηλάντη να κοινοποιήσει τα επαναστατικά σχέδιά του στον Τσάρο, που η βιβλιογραφία παρουσιάζει κατακριτικά για τον Καποδίστρια, σχολιάζει τα ακόλουθα. Στην [...] ομάδα των έγκυρων πληροφοριών για τις προεπαναστατικές σχέσεις Καποδίστρια-Υψηλάντη ανήκει και εκείνη που θέλει τον Καποδίστρια να μη συναινεί με την ιδέα του Υψηλάντη να ζητήσει ακρόαση από τον Τσάρο και μάλιστα να τον αποτρέπει από την υποβολή του αιτήματος. Σύμφωνα μάλιστα με μερικές πιο «αντικαποδιστριακές» εκδοχές της ίδιας πληροφορίας, ο Καποδίστριας εμφανίζεται να «απαγορεύει» στον Υψηλάντη μια τέτοια συνάντηση. Αν και η πληροφορία αυτή, η «υπόδειξη» δηλαδή προς τον Υψηλάντη κυκλοφόρησε πριν δολοφονηθεί ο Καποδίστριας, απ’ όσο γνωρίζω δεν διαψεύσθηκε ούτε από τον ίδιο ούτε από κάποιο συγγενικό ή φιλικό του πρόσωπο. Το ζήτημα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και κρυμμένες όψεις που αξίζει να τις διερευνήσουμε. Εννοώ δηλαδή ότι το νόημα του αιτήματος παρουσίασης του Υψηλάντη στον Τσάρο είναι προφανές (ενημέρωση και επίκληση βοήθειας), αντίθετα εκείνο που δεν είναι προφανές είναι το βαθύτερο νόημα της αποτρεπτικής κίνησης του Καποδίστρια, όπως μπορούμε να το κατανοήσουμε εμείς σήμερα μέσα στα συμφραζόμενα της εποχής. (σ. 135) Νομίζω λοιπόν ότι ο Καποδίστριας αποτρέποντας την παρουσίαση του Υψηλάντη στον Τσάρο προβαίνει σε μια πράξη σκοπιμότητας και όχι σε κάποιο είδος περιορισμού του δικαιώματος ή της δυνατότητας του Υψηλάντη να επικοινωνήσει με τον αυτοκράτορα. [...] [Υ]ποδηλώνει για μια ακόμη φορά τη συνεχιζόμενη και βαθύτερη εμπλοκή του Καποδίστρια στην επαναστατική διαδικασία. Με άλλα λόγια, σε αυτή την περίπτωση ο Καποδίστριας λειτούργησε ως πολιτικός μέντορας του Υψηλάντη, τον οποίο προσπάθησε να προστατεύσει (καθώς και την ελληνική επανάσταση στο σύνολό της) από μια πρώιμη και ρητή άρνηση του Τσάρου η οποία, λόγω του είδους των προσωπικών σχέσεων και των τριών (Τσάρου-Καποδίστρια-Υψηλάντη), θα ήταν καταστροφική για την εξέλιξη των πραγμάτων. Θα ακινητοποιούσε δηλαδή τον Υψηλάντη και τον Καποδίστρια ως ηθικά δεσμευμένους απέναντι στον αυτοκράτορα, με όσες συνέπειες θα είχε κάτι τέτοιο στην ελληνική υπόθεση. «Υπόδειξη» λοιπόν ή «απαγόρευση» έχει μικρή σημασία, γιατί στα ανώτατα κλιμάκια της ρωσικής αυτοκρατορικής ιεραρχίας, όπου ένας ρώσος στρατηγός (Υψηλάντης) συνομιλεί με τον υπουργό των Εξωτερικών της Ρωσίας (Καποδίστρια), ποιο άλλο νόημα εκτός της «απαγόρευσης» μπορεί να έχει η «υπόδειξη» να μην κοινοποιηθεί στον Τσάρο το εγχείρημα που είναι το αντικείμενο της ενημέρωσης; Ακόμη, στο ίδιο πολιτικο-διπλωματικό περιβάλλον, στον κατεξοχήν χώρο των αποσιωπήσεων και των υπονοουμένων, ποιο μπορεί να είναι το βαθύτερο νόημα της «υπόδειξης» (απαγόρευσης βέβαια) αλλά χωρίς καταγγελία του ανατρεπτικού σκοπουμένου και με την προφανή εγγύηση της εχεμύθειας; Νομίζω ότι στην κίνηση αυτή μπορούμε να ανιχνεύσουμε την πρόθεση και κυρίως τη δέσμευση του Καποδίστρια να λειτουργήσει ως «διάμεσος» ανάμεσα στον Τσάρο και το εγχείρημα, δηλαδή την επερχόμενη ελληνική επανάσταση, στην Ελλάδα βέβαια. (σ. 136-7) Ας κλείσω αυτή την παρουσίαση με το σχολιασμό της άρνησης του Καποδίστρια να γίνει αρχηγός της επανάστασης. Το σχολιασμό της συνοδεύει μια από τις πολλές υποθέσεις εργασίας, δηλαδή ερμηνείες που προτείνει προς επαλήθευση ή αναθεώρηση, την οποία επέλεξα ανάμεσα σε άλλες εξίσου ή πιο ενδιαφέρουσες, επειδή είναι (για μένα τουλάχιστον) συγκινητική εξαιτίας της έκφρασης «για πρακτικούς λόγους». Το ερώτημα είναι γιατί ο δεύτερος επικεφαλής της Φιλικής Εταιρείας Εμμανουήλ Ξάνθος (μετά το θάνατο του Νικόλαου Σκουφά) κάνει στον Ιωάννη Καποδίστρια πρόταση να ηγηθεί της εξέγερσης, εφόσον αυτή η πρόταση είχε ξαναγίνει προηγουμένως από τον Νικόλαο Γαλάτη επί ηγεσίας Νικολάου Σκουφά και ο Καποδίστριας την είχε ήδη αρνηθεί. Ιδού ο σχολιασμός: Είναι ενδιαφέρον ότι σε πολύ πρώιμη φάση του έργου των κατηχήσεων, στα τέλη του 1816, ο Σκουφάς προσβλέπει με την αποστολή Γαλάτη στην ανάθεση της αρχηγίας στον Καποδίστρια. Η ενέργεια αυτή έχει σιωπηρώς απαξιωθεί στην ιστοριογραφία μας ως τυχοδιωκτική παρεκτροπή του Γαλάτη και «ως παιδικό αμάρτημα» της ηγεσίας Νικολάου Σκουφά, χωρίς αναφορά στην ταχεία επανάληψη της ίδιας ενέργειας και από τη διάδοχο ηγεσία [...]. Πράγματι, μετά το φιάσκο Γαλάτη και μετά το θάνατο του Σκουφά, η «Υπέρτατη Αρχή» αρκετά νωρίς και πάλι, αρχές 1818, ενεργεί πανομοιότυπα και αποπειράται εκ νέου την ανάθεση της αρχηγίας στον αρνηθέντα ήδη Καποδίστρια. Το ζήτημα είναι θεμελιώδες και ελπίζω να γίνει στο μέλλον πεδίο νέων ερευνών. Εν είδει προκαταβολής στη μελλοντική αυτή συζήτηση, στην οποία για λόγους πρακτικούς δεν θα λάβω μέρος, θέλω να καταθέσω εν απουσία τελικής άποψης την ακόλουθη ερώτηση: μήπως οι ηγετικοί Φιλικοί έβλεπαν στη Φιλόμουσο Εταιρεία της Βιέννης τη φανερή όψη μιας μυστικής κίνησης με την οποία ήθελαν να επικοινωνήσουν ή και να ενταχθούν; Άλλωστε αυτή δεν ήταν και η λαϊκή πρόσληψη της Φιλομούσου και αργότερα και εν μέρει της Φιλικής: πατρονία Τσάρου - ηγεσία Καποδίστρια; (σ. 121)

Πώς αρχίζει η εξέγερση για την ελληνική ανεξαρτησία

Σύνδεση