Το νεύμα του Απόλυτου

Ένας άνθρωπος είπε στο Σύμπαν: «Κύριε, υπάρχω!» «Παρά ταύτα», απάντησε το Σύμπαν, «αυτό δεν μου δημιουργεί καμιάν αίσθηση υποχρέωσης». Στήβεν Κρέιν Έχει κατά καιρούς ονομαστεί Υπέρτατο Είναι, Πρωταρχικό αίτιο, Λόγος, Άπειρο Φως, Δέντρο της ζωής, Άξονας του Κόσμου και πλήθος άλλα, σε όλες τις κουλτούρες. Το κυρίως ζήτημα, σε όλες τις κουλτούρες και πάλι, είναι η προσπέλασή Του – το τι σε φέρνει πιο κοντά Του, θεραπεύοντας ακαριαία τη μηδαμινότητά σου. Βρισκόμαστε έτσι κι αλλιώς μέσα σ’ Αυτό. Αλλά το βλέπουμε, σαφώς, ότι δεν είμαστε γι’ Αυτό τίποτε περισσότερο από ό,τι οι πεταλούδες, τα χόρτα ή οι βράχοι. Κι εκεί ξεκινάει το πρόβλημά μας, ως όντων με ενσυνείδητη ύπαρξη. Αποδίδουμε ενσυνείδητη ύπαρξη και σ’ Αυτό, προσδοκώντας το ενδιαφέρον Του και τη στοργή Του. Ένθερμες ιδεολογικές ή θρησκευτικές εντάξεις γίνονται, έτσι, το κλειδί για την εκμαίευση τέτοιων αισθημάτων από πλευράς Του. Ο ασκητής που στερείται κάθε σαρκική χαρά, το κομματικό μέλος που εγκαταλείπει κάθε προσωπική ζωή κι ακόμη περισσότερο εκείνος που ρίχνεται στη φωτιά για χάρη Του, σκοτώνοντας εχθρούς ή πεθαίνοντας, έχει κάθε λόγο να πιστεύει πως ζει, ιδίως σ’ αυτές τις οριακές στιγμές, την όδευση προς την πλήρη συνάντησή Του. Επιτυγχάνει «το άνοιγμα ενός ορίζοντα στο πεπερασμένο» ή «άμεση αποκάλυψη του Είναι», όπως το έχει πει ο Χάιντεγκερ για την πρωτοπορία των Ναζιστών. Ακόμη και αν λίγο πριν τυραννιόταν από αμφιβολίες –μήπως η αφοσίωσή του δεν είναι αρκετή ή μήπως ο δρόμος που διάλεξε δεν είναι ο πιο έγκυρος– με τη θυσία του την ώρα της φωτιάς διεκδικεί τη βεβαιότητα. Τη στιγμή που εκείνος τα δίνει όλα, στον ίλιγγο της θηριωδίας και της θυσίας, πρέπει και το Απόλυτο να κάνει ένα νεύμα προς το μέρος του. «Ο Αλλάχ είναι μεγάλος» ή «ο Λένιν είναι μεγάλος», απόδειξη το ότι σκοτώνοντας όσους αμφισβητούν κι άρα διαβρώνουν αυτό το μεγαλείο έρχεται ο μωαμεθανικός ή ο μαρξιστικός παράδεισος. Ιστορικά, μάλιστα, οι προσδοκίες των δυο παραδείσων μοιάζουν να εναλλάσσονται. Μόλις αμβλύνεται η μια ενεργοποιείται η άλλη. Η αρχή των σχετικών ρήξεων ίσως να βρίσκεται σε δυο αντίθετες συλλήψεις για τη δημιουργία του Κόσμου. Μία πιο κοντά στην αρχαιοελληνική του Ησίοδου –με ένα αρχικό Χάος απ’ το οποίο προκύπτουν τα πάντα: γαία, έρως, ουρανός, τιτάνες, κύκλωπες, εκατόγχειρες, ολύμπιοι θεοί και άνθρωποι– και μία πιο κοντά στην ιουδαιοχριστιανική της Βίβλου –με ένα Υπέρτατο Ον εκτός Χάους, το οποίο δίνει εντολή στο Χάος να σχηματοποιηθεί σε ήλιους, άστρα και έμβια όντα. Έτσι, για την πρώτη σύλληψη, τίποτε δεν κυριαρχεί απόλυτα, αφού ακόμη και οι θεοί, ως απότοκα του αρχικού Χάους, έχουν όρια στην ισχύ τους, ενώ για τη δεύτερη όλα καθορίζονται από το Υπέρτατο ον. Ανά πάσα στιγμή μπορεί να υπερβεί κάθε φυσικό νόμο, αφού το ίδιο τον δημιούργησε από το Χάος. Σε συνέπεια με την πρώτη σύλληψη, οι αρχαίοι Ρωμαίοι δεν είχαν πρόβλημα να περιλάβουν και τον θεό των χριστιανών στους δικούς τους, οι οποίοι, έτσι κι αλλιώς, συνάθροιζαν θεότητες διαφόρων προελεύσεων. Αντίθετα, για τη δεύτερη σύλληψη, κανείς άλλος θεός πλην ενός και μοναδικού δεν δικαιούται να υπάρχει, για τον απλό λόγο πως αν κάποια ακόμη θεότητα διαθέτει εγκυρότητα, το πανίσχυρο της μίας και μοναδικής τίθεται εν αμφιβόλω. Κι αν η ισχύς της έχει όρια, τότε μπορεί και να μην υφίσταται. Τον 17ο αιώνα στη Δύση, ο Πασκάλ πρότεινε να στοιχηματίσουμε στην ύπαρξή της, παίζοντας με χαρτοπαικτικές πιθανότητες και με τις εμμονές της εποχής και της τάξης του. Η Ανατολή, αντίθετα, ούτε με τον Γιαχβέ ούτε με τον Ιησού ούτε, βεβαίως, με τον Αλλάχ, δεν θέλησε να δεχθεί πιθανολογήσεις. Ζει και πεθαίνει μέσα στη βεβαιότητα. Στην ίδια κατεύθυνση, ήδη από την όψιμη Αναγέννηση αλλά ακόμη πιο πολύ μετά τη ναπολεόντεια εκστρατεία στην Αίγυπτο, η Δύση έσπευσε να γοητευτεί με τα μυστήρια, την τέχνη και την ολιστική φιλοσοφία της Ανατολής. Ο «οριενταλισμός» σφράγισε πολλά καλλιτεχνικά και ιδεολογικά ρεύματα, από τη ζωγραφική του Ενγκρ ή του Ντελακρουά μέχρι τις ταινίες με τον Ροδόλφο Βαλεντίνο κι από τις Θεοσοφικές εταιρείες για την επίτευξη επικοινωνίας με νεκρούς μέχρι τους προβληματισμούς του Μαρξ περί τον «ασιατικό τρόπο παραγωγής». Αντίθετα, η Ανατολή ποτέ δεν δέχτηκε να ενδώσει στην ορθολογιστική προσέγγιση της φύσης, στην εξειδίκευση των επιστημών, στην επαγωγική μέθοδο και τους ακριβείς πειραματισμούς ή στην μέσω εκλεγμένων αντιπροσώπων διοίκηση ενός λαϊκού κράτους και μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Δεν αποτελεί στατιστικό παράδοξο, έτσι, το ότι τα κομμουνιστικά καθεστώτα ευδοκίμησαν μόνο σε χώρες με παράδοση στον ανατολίτικο μυστικισμό. Διαισθητική προσέγγιση των πραγματικών συνθηκών, βουλησιαρχική στάση προς τα επερχόμενα και μετάθεση του Απόλυτου από το υπερβατικό στο εγκόσμιο οδήγησαν, εξίσου, σε εξολοθρεύσεις εχθρών και προσωπικές θυσίες εκατομμυρίων. Απλώς, εκεί, τη θέση της εκτέλεσης αιμοσταγών ιερών εντολών που προκαλούν το πολυπόθητο νεύμα του Απόλυτου την πήρε η επίσπευση της νομοτελειακής, υποτίθεται, κατίσχυσης ενός ιστορικού πεπρωμένου. Ίσως η κρίσιμη διαφορά συμπυκνώνεται στην αντιμετώπιση της ανομβρίας. Στην κοινή μακρινή παράδοση Ανατολής και Δύσης βρίσκονται οι ανθρωποθυσίες. Στον σχετικισμό της Δύσης όμως, αναζητήθηκαν σιγά-σιγά τρόποι παρέμβασης στα ίδια τα σύννεφα. Στην κουλτούρα της Ανατολής παρέμειναν οι λιτανείες ή οι χοροί της βροχής – το νεύμα του Απόλυτου.

Σύνδεση