Ένα δαιμόνιο μαστόρεμα

Philip Kerr, The Lady from Zagreb, Quercus 2015, σελ. 415 «Κανείς δεν προτιμά τον ρεαλισμό, Μπέρνι. Όλοι έχουν αρκετόν στα σπίτια τους, όταν διαβάζουν τις εφημερίδες… Πίστεψέ με, ο ρεαλισμός κατέχει ελάχιστο ρόλο στο σύγχρονο μυθιστόρημα.» Φίλιπ Κερ[1] Στο τέλος του βιβλίου ο συγγραφέας αναγγέλλει για το 2016 μια ακόμη περιπέτεια του ήρωά του, Μπέρνι Γκούντερ, με τίτλο The Other Side of Silence (Η άλλη πλευρά της σιωπής). Θα πρόκειται για την 11η περιπέτεια ενός ήρωα που είχε κλείσει την καριέρα του το 1991, με τις τρεις φάσεις της περίφημης, πλέον, Τριλογίας του Βερολίνου.[2] Ως ντετέκτιβ του διαπρεπούς ξενοδοχείου Άντλον στο Βερολίνο του 1936 και τέως αστυνομικός επιθεωρητής, ο Μπέρνχαρντ (Μπέρνι) Γκούντερ εμφανίστηκε το 1989 σε μια περιπέτεια με τίτλο Οι βιολέτες του Μάρτη. Ακολούθησε το 1990 μια δεύτερη με τίτλο Ο χλομός εγκληματίας, όπου ο Γκούντερ επαναπροσλαμβανόταν στην αστυνομία υπό τις διαταγές του διαβόητου Ράινχαρντ Χάιντριχ στο Βερολίνο του 1938-39, παραμονές του πολέμου. Και μια τρίτη με τίτλο Ένα γερμανικό ρέκβιεμ, το 1991, η οποία έβρισκε τον Γκούντερ πενηντάχρονο πια, στο Βερολίνο του 1947, να έχει επιβιώσει κακήν κακώς από τα δεινά του πολέμου και να παλεύει ως ιδιωτικός ντετέκτιβ και πάλι, ανάμεσα στη ρωσική και την αμερικανική ζώνη κατοχής, να λύσει (τι άλλο;) το μυστήριο ενός φόνου. Η σειρά γνώρισε εξαιρετική επιτυχία και μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, μεταξύ των οποίων σε μια πολύ μέτρια ελληνική μετάφραση. Παρά τους ασήμαντους αναχρονισμούς της ως προς ορισμένα ονόματα δρόμων ή ιστορικά περιστατικά, τους οποίους επισήμαναν οι πιο σχολαστικοί, η καλοστημένη αναπαράσταση της εποχής, με τα ιστορικά πρόσωπα και τις συνθήκες ζωής στο Βερολίνο λίγο πριν τον πόλεμο κι αμέσως μετά τη λήξη του, έκαναν άκρως συναρπαστικές τις ανιχνεύσεις του ήρωα. Αντιναζιστής αστυνομικός στην καρδιά της ναζιστικής Γερμανίας, προσηλωμένος στη δημοκρατία της Βαϊμάρης αλλά υποχρεωμένος να φορά τη στολή των Ες-Ες, ήταν ένα εύρημα που απέδωσε εμπορικά, βασισμένο και στο σαρκαστικό ύφος της αφήγησης. Ο Μπέρνι Γκούντερ πρόβαλε ως γερμανός Φίλιπ Μάρλοου, να δρα την ίδια εποχή που ο Ρέιμοντ Τσάντλερ έγραφε τις περιπέτειες του δικού του πικρόχολου ιδιωτικού ντετέκτιβ, συμβάλλοντας στη δημιουργία του ανάλογου ύφους γραφής και καθιερώνοντας το λεγόμενο «νουάρ». Επί δεκαπέντε χρόνια, μεταξύ 1991 και 2006, ο Φίλιπ Κερ απόλαυσε την αυξανόμενη δόξα και την εμπορική επιτυχία αυτής της τριλογίας. Εγκατέλειψε άλλα μέσα βιοπορισμού και αφοσιώθηκε στη συγγραφή μυθιστορημάτων, δοκιμάζοντας νέους τύπους αφήγησης. Μερικά μελλοντολογικά έργα επιστημονικής-φαντασίας, βασισμένα στις γλωσσολογικές θεωρίες του Βιτγκενστάιν και στις παρενέργειες του διαδικτυακού κόσμου, αρκετά βιβλία για παιδιά σε μια σειρά με τίτλο «Τα παιδιά του λυχναριού», μια μάλλον ανόητη παρωδία περί θρησκευτικού φανατισμού στο θρίλερ Prayer (2013), ένα-δυο ακόμη θρίλερ και κάποια έργα εκτός μυθοπλασίας, όπως ένα για τη ρωσική μαφία. Ωστόσο, παρά την όχι ασήμαντη επιτυχία τους, κανένα από τα άλλα έργα δεν έφτασε σε δημοφιλία την Τριλογία του Βερολίνου. Ήταν φανερό πως ο Μπέρνι Γκούντερ έπρεπε να επανέλθει. Κι από το 2006 μέχρι το 2016, πιθανώς και παραπέρα, ο Κερ επινοεί μια ακόμη και μια ακόμη περιπέτεια με αυτόν τον ήρωα, περιμένοντας ότι το κοινό θα τον βαρεθεί ή ότι κάποιοι άλλοι από τους ήρωές του θα διαπρέψουν περισσότερο. Οι πρώτες δύο συνέχειες ήρθαν κάπως πιο εύλογα. Στο The One from the Other (2006) ο Μπέρνι Γκούντερ συνέχιζε να επιβιώνει στο Βερολίνο του 1949, ανάμεσα σε εγκληματίες ναζιστές που κρύβονταν και Άγγλους, Αμερικανούς ή Ρώσους που τους αναζητούσαν, όχι οπωσδήποτε για να τους τιμωρήσουν, ενώ στο A Quiet Flame (2008) ταξίδευε ως την Αργεντινή, όπου συναντούσε και το ζεύγος Περόν, για να κυνηγήσει φρικτούς εγκληματίες πολέμου κατηγορούμενος και ο ίδιος ως τέτοιος. Πρόκειται για δυο από τις καλύτερες περιπέτειές του, κατά τη γνώμη μου, στις οποίες αναδύεται η ατμόσφαιρα των απαρχών του Ψυχρού Πολέμου, όπως και ο αβυσσαλέος λαϊκισμός που κράτησε το ζεύγος Περόν στην εξουσία χάρη στα κλοπιμαία ναζιστών φυγάδων. Για να διατηρήσει όμως το κλίμα που του χάρισε τη μεγάλη επιτυχία και σε επόμενα μυθιστορήματα, ο ήρωας όφειλε να εξακολουθήσει να λύνει αστυνομικούς γρίφους στη ναζιστική Γερμανία, μολονότι είχε φτάσει στη δεκαετία του 1950 και είχε αφήσει κρίσιμα στίγματα των δραστηριοτήτων του κατά τις δυο προηγούμενες δεκαετίες. Εκεί αρχίζει ένα πράγματι δαιμόνιο μπρικολάζ. Με αξιοθαύμαστη οξύνοια, ο Κερ κατάφερε να γεφυρώνει περιπέτειες που είχε ήδη καταγράψει στο παρελθόν του ήρωά του με νέες που εντάσσονταν χρονολογικά κάπου ανάμεσα στις προηγούμενες, αποφεύγοντας αντιφάσεις ή ανακολουθίες ως προς τα ιστορικά γεγονότα. Όποιοι έχουν παρακολουθήσει όλο το «έπος Γκούντερ» πρέπει να μένουν εντυπωσιασμένοι από τις τρύπες που σκαλίζει κάθε τόσο ο συγγραφέας στο παρελθόν του ήρωα, ώστε να χωρά εκεί μέσα νέα επεισόδια, «παραβλεφθέντα» κατά κάποιο τρόπο, και να τα συνδυάζει με τα ήδη αφηγημένα. Στο 6ο της σειράς, το If the Dead Rise Not (2009), ο Γκούντερ βρίσκεται στην Κούβα του 1954, αλλά λύνει προβλήματα που του είχαν περισσέψει από το 1936 και τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου, όπου εκτυλίσσεται και πάλι μεγάλο μέρος της δράσης. Στο 7ο, το Field Gray (2010), εξακολουθεί να διατηρεί ένα πόδι στην Κούβα του ’54, θυμάται όμως και όσα είχε αντιμετωπίσει στο ρωσικό μέτωπο, σε συνδυασμό με εγκλήματα πολέμου στη νότια Γαλλία, τα οποία και συγκροτούν την κυρίως πλοκή. Στο 8ο, το Prague Fatale[3] (2011), μεταβαίνει τον Ιούνιο του 1942 στην Τσεχία για να λύσει τον γρίφο μιας δολοφονίας, αλλά η εκεί παρουσία του συμπίπτει με τη δολοφονία του Χάιντριχ και τα αποτρόπαια αντίποινα των Ναζί. Στο 9ο, το A Man Without Breath[4] (2013) και ίσως το λιγότερο επιτυχημένο του ως προς την πλοκή, έχει σταλεί το 1943 στο δάσος του Κατίν και στην εκταφή των πολωνών αξιωματικών που είχαν εκτελέσει οι Σοβιετικοί το 1940. Άρχιζε η υποχώρηση στο ρωσικό μέτωπο κι ο Χίτλερ επιχειρούσε να διασπάσει τους Συμμάχους κατηγορώντας τους Ρώσους για ένα από τα ελάχιστα εγκλήματα πολέμου που πράγματι δεν διέπραξε εκείνος αλλά ο Στάλιν. Ο Γκούντερ συμβάλλει στον εντοπισμό των υπευθύνων, όχι όμως τόσο αποτελεσματικά αφού, παρά τη σωρεία μαρτυριών και τεκμηρίων, το έγκλημα αναγνωρίσθηκε επισήμως μόλις το 1990. (Με μόνο το ΚΚΕ, σε όλη την υφήλιο, να επιμένει ως σήμερα στην εκδοχή του Στάλιν, περί μιας ακόμη ναζιστικής θηριωδίας.) Τέλος, στο 10ο και πολύ πρόσφατο (κυκλοφόρησε αρχές Απριλίου 2015 και δεν έχει μεταφραστεί ακόμη σε άλλη γλώσσα), ο Γκούντερ μπλέκει σε ένα μυστήριο που θυμίζει άμεσα την περίφημη Lady in the Lake, του Ρέιμοντ Τσάντλερ. Η δράση εκτυλίσσεται μεταξύ Βερολίνου και Ζυρίχης το καλοκαίρι του 1942, χωρίς ωστόσο να υπάρχει (όπως είναι εύλογο) κάποια νύξη για επεισόδια και πρόσωπα αυτής της περιόδου σε βιβλία που είχαν ήδη διεκτραγωδήσει πεπραγμένα αυτών των χρόνων. Αναπόφευκτο, αφού ακόμη και στα πιο αριστοτεχνικά μαστορέματα ο συγγραφέας αδυνατεί να αναπλάσει το παρελθόν των ηρώων του, όταν έχει ήδη παρουσιάσει μεταγενέστερες φάσεις της ζωής τους. Στον πυρήνα της πλοκής αυτής της τελευταίας (προς το παρόν) από τις δοκιμασίες του Μπέρνι Γκούντερ βρίσκεται ο μεγάλος του έρωτας με μιαν εκπάγλου καλλονής νεαρή ηθοποιό και μαθηματικό (!), την Ντάλια Ντρέσνερ. Κάτι ανάμεσα σε Πόλα Νέγκρι και Χέντυ Λαμάρ (από τις ντίβες της εποχής), η Ντάλια έχει καταστεί το αντικείμενο του πόθου του Γιόζεφ Γκέμπελς. Τόσο για να τη ρίξει στο κρεβάτι του όσο και να την κάνει πρωταγωνίστρια σε μιαν ακόμη από τις προπαγανδιστικές, αντισημιτικές ταινίες του. Σερβικής καταγωγής, ορφανή από μητέρα και παντρεμένη με πάμπλουτο ηλικιωμένο Ελβετό, η Ντάλια κινείται μεταξύ Ζυρίχης και Βερολίνου, μεταξύ συζυγικών και επαγγελματικών καθηκόντων. Για να δεχτεί όμως να πρωταγωνιστήσει στη συγκεκριμένη ταινία του Γκέμπελς απαιτεί από τον παντοδύναμο υπουργό να της βρει τον από χρόνια αγνοούμενο πατέρα της. Ο υπουργός απευθύνεται στο καλύτερο λαγωνικό της αστυνομίας –τον Μπέρνι– κι εκείνος, διαθέσιμος μετά τη δολοφονία του προϊσταμένου του Χάιντριχ στη Μοιραία Πράγα και οιστρηλατημένος από τον κεραυνοβόλο έρωτα, ρίχνεται στην προσπάθεια. Εντοπίζει τον πατέρα της Ντάλιας κάπου στη Μπάνια Λούκα, όπου και σπεύδει να τον συναντήσει. Εκεί, ανάμεσα σε φρικώδη μακελειά που εκτελεί εναντίον Εβραίων και Σέρβων η διαβόητη Ουστάσι, η οργάνωση Κροατών σφαγέων, καταφέρνει να επιδώσει στον πατέρα τις επιστολές εκκλήσεων της κόρης να ξαναβρεθούν. Φυσικά, όπως οφείλεται σε ένα καλό αστυνομικό μυθιστόρημα, τα πράγματα δεν έχουν όπως φαίνονται. Ο πατέρας δεν είναι ένας αφελής θρησκόληπτος, όπως παρουσιάζεται στην αρχή, η κόρη δεν είναι μόνο μια εικοσιπεντάχρονη ταλαντούχα ομορφιά, στερημένη από στοργή κι έτοιμη να ενδώσει στη γοητεία κάθε πατρικής φιγούρας, ούτε ο ελβετός σύζυγος ένας άπατρις παραδόπιστος. Αντίθετα, η ιστορία της ανεύρεσης του χαμένου πατέρα συνυφαίνεται με μια παλιότερη γνωριμία του Μπέρνι με Ελβετούς στο Βερολίνο του 1942 και με έναν φόνο με ημιτελή επίλυση, ο οποίος είχε παρουσιαστεί αναλυτικά στην αρχή του βιβλίου. Κάποια χαρακτηριστικά της πλοκής, όπως ήδη ανέφερα, παραπέμπουν άμεσα στην Κυρία στη λίμνη, του Τσάντλερ, γραμμένη ακριβώς το 1943. Ανάλογα έχει παίξει ο Κερ και με άλλες παραπομπές σε πασίγνωστα αστυνομικά, όπως με το Ποιος σκότωσε τον Ρότζερ Ακρόυντ της Άγκαθα Κρίστι, το οποίο στηρίζει όλη την τελική έκπληξη στη Μοιραία Πράγα. Αλλά το πιο ενδιαφέρον, εν προκειμένω, είναι πως Η κυρία από το Ζάγκρεμπ, καθώς εκτυλίσσεται μεταξύ 1942-43 και επεισοδίων που έχουν ήδη περιγραφεί σε προηγούμενες περιπέτειες του ήρωα, «κανιβαλίζει» τμήματα δοκιμασιών και πρόσωπα αυτών των περιπετειών. Επαναλαμβάνοντας έτσι μια τακτική που, κατά δήλωσή του, ακολούθησε και ο ίδιος ο Ρέιμοντ Τσάντλερ, όταν έδενε την πλοκή της Κυρίας στη λίμνη με τμήματα δράσης και πρόσωπα που είχε ήδη παρουσιάσει σε παλιότερα διηγήματά του. Τελικά, η οδηγία που η αγγλική παράδοση του 19ου αιώνα δίνει στις μελλόνυμφες –να φορούν «something old, something new, something borrowed, something blue, and a silver sixpence in the shoe»– ισχύει απολύτως και για τα αστυνομικά μυθιστορήματα. Ιδίως γι’ αυτά με τον Μπέρνι Γκούντερ. Διαθέτουν όλα «κάτι παλιό και κάτι νέο» από τις περιπέτειες του ίδιου ήρωα, «κάτι δανεικό» από τα κλασικά αστυνομικά και «κάτι σκούρο γαλάζιο», αν λογαριάσουμε την αυτοκτονική «blue mood» κάποιου με δημοκρατικά φρονήματα και στολή Ες-Ες. Όσο για το ασημένιο νόμισμα «στο παπούτσι», ο Κερ το εξασφαλίζει υπερπολλαπλάσιο στις τσέπες του, με την επιτυχία αυτών των βιβλίων του, και το αξίζει απολύτως. Πρόκειται για απολαυστικούς συνδυασμούς αστυνομικού και ιστορικού μυθιστορήματος, από τους καλύτερους που κυκλοφορούν, εν αφθονία πλέον. Θα πρόσθετα, μάλιστα, ότι εάν υπάρχει κάποια διαφορά μεταξύ αστυνομικής λογοτεχνίας της βόρειας ή κεντρικής Ευρώπης και της λεγόμενης «μεσογειακής» ή «βαλκάνιας», ίσως είναι η στροφή που έχει κάνει έντονα το κεντροευρωπαϊκό προς το ιστορικό μυθιστόρημα, ενώ τα «νοτιότερα» αστυνομικά επιμένουν στην κριτική της πολιτικής και κοινωνικής επικαιρότητας. Αφελείς αλλά εμπορικοί συγγραφείς της Τουρκίας, όπως ο Αχμέτ Ουμίτ, πολύ καλοί, όπως ο Τζελίλ Οκέρ, εξαίρετοι Σέρβοι, όπως η Μιριάνα Νοβακόβιτς, διάσημοι Ισπανοί ή Ιταλοί, όπως ο Μονταλμπάν και ο Καμιλλέρι, καθώς και ο Έλληνας Πέτρος Μάρκαρης, εννοούν να δώσουν με τα βιβλία τους εικόνες της ζωντανής κοινωνίας των χωρών τους. Αντίθετα, μεγάλο ποσοστό κεντροευρωπαίων, όπως η Έλις Πήτερς με τα μεσαιωνικά χρονικά του αδελφού Κάντφελ, ο Φρεντερίκ Λενορμάντ με τις ντετεκτιβίστικες επιδόσεις του Βολταίρου, ο Ρόμπερτ Γκόνταρ με θρίλερ που εκτυλίσσονται στην Ευρώπη του 19ου αιώνα, ο Τομ Ρομπ Σμιθ με το Παιδί 44 στη Ρωσία του 1930-50 ή ο Φίλιπ Κερ με τον Μπέρνι του και πάρα πολλοί άλλοι, κινούνται σε κοινωνίες και τοπία του παρελθόντος. Ως προς τα ποσοστά, έχω τη βεβαιότητα πως αυτές οι δυο διαφορετικές τάσεις ισχύουν απολύτως. Ως προς την αιτία τους, μπορεί ενδεχομένως να αποδοθεί σε μια μόνιμη σαγήνη του «εξωτισμού» προς το ευρωπαϊκό κοινό. Το έγκλημα έχει γίνει πολύ καθημερινό στις δυτικές κοινωνίες, για να συναρπάζει η ευφυής ανίχνευσή του. Χρειάζεται κάποια φαντασμαγορία για να συνεχίσει να θέλγει. Και, φυσικά, εξωτικό για το κεντροευρωπαϊκό κοινό είναι τόσο το ντόπιο παρελθόν όσο και η μεσογειακή ή βαλκάνια επικαιρότητα. Κάτι που εξηγεί και τη μεγάλη επιτυχία των Σκανδιναβών (με σωρηδόν μεταφραζόμενους σουηδούς και νορβηγούς συγγραφείς αστυνομικών) οι οποίοι, καίτοι εστιάζονται στην επικαιρότητα, προσφέρουν έναν ιδιότυπο εξωτισμό νοσηρότητας σε ατμόσφαιρα βόρειου σέλαος. Όπως κι αν έχει, το αστυνομικό μυθιστόρημα κάθε λογής, παρελθοντικό ή επίκαιρο, μοιάζει να διαθέτει πολύ μέλλον ακόμη. Ασφαλώς δεν πρόκειται για μεγάλη λογοτεχνία, όπως υμνείται στις μέρες μας (από εκεί που κάποτε υποβιβαζόταν σε «παραλογοτεχνία»). Οι ανιχνεύσεις όλων των ντετέκτιβ, καλογραμμένες ή προχειρογραμμένες, ιδιοφυείς ή παιδαριώδεις, παρωδούν την αναζήτηση νοήματος στη ζωή. Σε αυτό κυρίως εδράζεται η γοητεία τους. Αλλά η μεγάλη λογοτεχνία, όταν είναι πραγματικά μεγάλη, καταφέρνει να μας παρηγορεί για το ότι κάθε σχετική αναζήτηση παραμένει μάταιη. [1] Philip Kerr, The Lady from Zagreb, Quercus 2015, σ. 351. [2] Philip Kerr, Η τριλογία του Βερολίνου (Οι βιολέτες του Μάρτη. Ο χλομός εγκληματίας. Γερμανικό ρέκβιεμ), μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, Ντενίζ Ρώντα, Κέδρος, Αθήνα 2012. [3] Philip Kerr, Μοιραία Πράγα, μτφρ. Δημήτρης Αθηνάκης, Κέδρος, Αθήνα 2013. [4] Philip Kerr, Άνθρωπος χωρίς ανάσα, μτφρ. Ανδρέας Αποστολίδης, Κέδρος, Αθήνα 2014.

Σύνδεση