Γιώργος Κοτζιούλας, μία ρωμαλέα ποιητική φωνή

Το ότι το Αρχείο Κοτζιούλα στεγάζεται πλέον στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και το ότι εντός του 2015 θα εκδοθεί[1] η μελέτη της Αθηνάς Βογιατζόγλου, που φωτίζει πολύπλευρα το έργο του συγγραφέα, είναι γεγονότα ελπιδοφόρα. Όχι μόνον γιατί αυξάνονται οι ερευνητικές δυνατότητες και εμπλουτίζεται ο χώρος των νεοελληνικών φιλολογικών σπουδών, αλλά και επειδή εδραιώνεται η θέση ενός λογοτέχνη, που φρονούμε πως είναι σημαντικότερος από όσο εν γένει πιστεύεται. Ο Γιώργος Κοτζιούλας (Πλατανούσα Άρτας, 1909 - Αθήνα, 1956) ήταν ποιητής, μεταφραστής, θεατρικός συγγραφέας, πεζογράφος και κριτικός.[2] Φοίτησε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εργάστηκε ως διορθωτής κειμένων και μεταφραστής. Το 1934 προσβλήθηκε από φυματίωση. Στη διάρκεια της Κατοχής, εντάχθηκε στο ΕΑΜ και ακολουθώντας την ομάδα του Άρη Βελουχιώτη έλαβε μέρος στη διοργάνωση θεατρικών παραστάσεων της Λαϊκής Σκηνής της VIII Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Στα γράμματα εμφανίστηκε το 1924, δημοσιεύοντας ποιήματα στην εφημερίδα των Ιωαννίνων Ηπειρωτική Ηχώ. Ποιητικές συλλογές: Εφήμερα (1932), Σιγανή φωτιά (1938), Η δεύτερη ζωή (1938), Ο γρίφος (1938), Τρία ποιήματα προπολεμικά (1946), Ο Άρης (1946), Οι πρώτοι του Αγώνα (1946), Φυγή στη φύση (1952), Ηπειρώτικα (1954). Πεζογραφήματα: Το κακό συναπάντημα κι άλλα διηγήματα (1939), Θεσσαλικό παζάρι (1945), κ.ά. Μελέτες: Ο Στράτης Μυριβήλης και η πολεμική λογοτεχνία (1931), «Συγχρονισμένη ποίηση» (1937), «Πού τραβάει η ποίηση;» (1950), «Η σχολή του Καρυωτάκη και ο κύκλος των ομογενών» (1952), κ.ά. Μετέφρασε στα νέα ελληνικά πολλά κείμενα από τα αρχαία ελληνικά[3] και από ξένες γλώσσες. Μετά τον θάνατό του εκδόθηκαν τρεις τόμοι με τα Άπαντά του (1956-1959, επανέκδοση από τις εκδόσεις Δίφρος το 2013), τα οποία παρά τον τίτλο τους είναι ελλιπή, το επιβλητικό χρονικό Όταν ήμουν με τον Άρη (Θεμέλιο, 1965), ο τόμος Θέατρο στα βουνά (Θεμέλιο,1976), ο οποίος περιλαμβάνει θεατρικά έργα που έγραψε κατά την περίοδο της Κατοχής, και μια σειρά πεζών του εκτός Απάντων (Πικρή ζωή και άλλα πεζογραφήματα, επιμ. Σωτηρία Μελετίου, εκδ. Νηρέας, 2014). Ο Κοτζιούλας ως ποιητής υπήρξε άριστος τεχνίτης του παραδοσιακού στίχου. Εκκινεί με λυρική και σε γενικές γραμμές μελαγχολική ποίηση που θυμίζει το κλίμα των νεοσυμβολιστών του Μεσοπολέμου, ενώ δεν λείπουν από τους στίχους του και οι σποραδικοί σαρκαστικοί υποτονισμοί καρυωτακικής προέλευσης.[4] Τα αγωνιστικής κατεύθυνσης ποιήματά του απέρρευσαν από την πολιτική του στράτευση, αλλά και αυτά θεμελιώνονται στον παραδοσιακό ρυθμό και στην έμμετρη στιχουργία. Ο Κοτζιούλας ουδέποτε συμβιβάστηκε με την ερμητικότητα του ποιητικού μοντερνισμού, τον οποίο τεχνοτροπικά προώθησαν σπουδαίοι συνομήλικοί του ποιητές. Ο μαχητικός αντιμοντερνισμός του,[5] ο οποίος εκφράστηκε και σε επίπεδο κριτικό και θεωρητικό, τον βοήθησε να εμβαθύνει στις παραδοσιακές ρυθμικά φόρμες και εκλαμβάνοντάς τες σαν αποκλειστικό πεδίο άσκησης της ποιητικής του πρακτικής, κατέκτησε έναν προσωπικής κοπής ποιητικό ρεαλισμό, μπολιασμένο με εύχυμη γλωσσική λαϊκότητα και θεματικά προσδιορισμένο με ορίζουσες, που η παλαιότερη παραδοσιακή ποίησή μας δεν είχε προωθήσει. «Δεν μπόρεσε ποτέ του να πολιτογραφηθεί Αθηναίος κι έμεινε ως το τέλος απροσάρμοστος, το ίδιο πρωτόγονο γνήσιο παιδί της ορεινής πατρίδας του».[6] Όπως φαίνεται και από τον αυτοβιογραφικό τόνο πολλών κειμένων του αλλά και από την αλληλογραφία του,[7] οι βιοτικές συνθήκες κάτω από τις οποίες έζησε και δημιούργησε ήταν πολύ αντίξοες. «Τα χειρόγραφά του, τα περισσότερα γραμμένα με μολύβι και σε πυκνές αράδες, για να γίνεται οικονομία στο χαρτί που έλειπε, μαρτυρούν από μόνα τους κάτω από πόσο δύσκολες και ιδιόμορφες συνθήκες γράφτηκαν τα έργα αυτά»[8]. Ας δούμε ένα ποίημα του Κοτζιούλα, δημοσιευμένο στο τέλος της δεκαετίας του ’30: ΤΟΠΙΟ Στο δάσος μέσα που γυρνώ βρήκα προχτές μια κούνια, που θα την απαράτησαν από το καλοκαίρι. Άνθρωπος τώρα πού και πού νά ’ρθει σ’ αυτά τα μέρη, τώρα έχουν φύγει τα πουλιά και μήτε ακούς κουδούνια. Τα λιγοστά κυκλάμινα τά ’χει η βροχή ξασπρίσει και μοναχά τα καστανά κεδρόμηλα έχουν μείνει. αχ, με τ’ απόβροχο έβγαιναν κάποτε κι άγριοι κρίνοι, μα τώρα ποιος θα τα δεχτεί και ποιος θα τα μυρίσει; Όμως εδώ θα πιάστηκαν γυναίκειες απαλάμες, εδώ θα σφίχτηκαν γοφοί γραμμένοι με κοντύλι. Ακόμα, ακόμ’ ακούγονται τα γέλια (γεια σας, φίλοι!) στο ίσιωμα πέρα χόρευαν τ’ αγόρια με τις ντάμες. Και λόγια τόσα αλλάχτηκαν, τα πήρε ο αέρας, όλα. Γι’ αυτό είναι λύπη να πατάς το χώμα ετούτο απ’ όπου σβηστήκανε κι οι πιο νωπές πατημασιές του ανθρώπου. – Μα εμένα μου χαμογελούν δυο μάτια φεγγοβόλα. Ο εμπλουτισμός του ερημικού εξοχικού τοπίου με τη σεξουαλική συνδήλωση των σφιγμένων γυναικείων γοφών και με τη ρωγμή του τελευταίου στίχου, από την οποία εισχωρεί δυναμικά το φως, δείχνει ότι ο ποιητής έχει αποκολληθεί από το νεοσυμβολιστικό τέλμα της ανέλπιδης ποιητικής θλίψης. Πάντως, ο Μανόλης Αναγνωστάκης φαίνεται πως είχε νιώσει τη λειτουργικότητα ακόμη και του νεοσυμβολιστικού - αφετηριακού σταδίου της ποίησης του Κοτζιούλα, γι’ αυτό τον ανθολογεί με οκτώ ποιήματα στη Χαμηλή φωνή του (Νεφέλη, 1990), με περισσότερα δηλαδή από εκείνα με τα οποία ανθολογεί τον Λάμπρο Πορφύρα (3), τον Κώστα Ουράνη (5), την Μαρία Πολυδούρη (2), τον Καίσαρα Εμμανουήλ (3) ή και άλλους γνωστότερους από τον Κοτζιούλα παραδοσιακούς ποιητές μας. Ο Γιώργος Κοτζιούλας. Δεξιά επιστολή του Κ.Π. Καβάφη προς τον Κοτζιούλα, με ημερομηνία 5 Σεπτεμβρίου 1928. Η ποιητική σύνθεση Οι πρώτοι του Αγώνα (εκδόσεις Α. Καραβία, 1946) αποτελείται από δεκαπέντε σονέτα. Το ιταλογενές δεκατετράστιχο με τον προκαθορισμένο στροφικό διαχωρισμό (4+4+3+3) είχε συνδεθεί στο πλαίσιο της νεοελληνικής σονετογραφίας[9] με τον χαμηλό τόνο της λυρικής ευγένειας και με τη στοιχειοθέτηση ενός απαλού κλίματος υπαρξιακής μελαγχολίας (ορισμένα υψηλού τόνου σονέτα, σαν αυτά των Πατρίδων του Κωστή Παλαμά, συνιστούν εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα). Ο Κοτζιούλας ανανεώνει το σονέτο και τον δεκατρισύλλαβο στίχο, ανεβάζοντας τους τόνους, αξιοποιώντας έναν ποιητικό ρεαλισμό λαϊκότροπα εκφρασμένο και τιμώντας ποιητικά δεκατέσσερις καπετάνιους και μία αντάρτισσα του ΕΛΑΣ: ΚΑΠΕΤΑΝ ΚΟΖΑΚΑΣ Με το στανιό βαστούσες του αίματος την πύρα μαζί με την αψιά περφάνεια σου της νιότης ώσπου σ’ αντρείων χορό μπήκες να φέρεις γύρα, ζωσμένος τ’ άρματα, ξεφαντωτής στρατιώτης. Χωρίς να σου απολείπει από τα γένια η ψείρα στην επανάσταση πιστός και στο σκοπό της, ριχνόσουν πάντα μπρος, απάνου σ’ όλα, βίρα, κι έτρεμε ο στρατηγός που σ’ άκουγε ο προδότης. Στην Ήπειρο φτασμένος όποτ’ ακουγόσουν, γύρευαν οι κιοτήδες τόπο να τρυπώσουν κι έλεες: αμάν! το πελεκούδι θα καεί. Τώρα στης φυλακής τα σίδερα όπου ρέβεις, περσότερο μ’ αυτό στα μάτια μου τρανεύεις, ζαβέ του αγώνα μας, αράθυμε νταή. Εάν αυτή η ποίηση έβρισκε ευρύτερη αποδοχή στον καιρό της, θα αποτελούσε ένα ευεργετικό σοκ για την έμμετρη ρυθμολογία. Η θαλερή ηχοφθογγολογική και γλωσσική της αρματωσιά θα μπορούσε να ανανεώσει την έμμετρη έκφραση της δεκαετίας του ’40, η οποία παρέμενε ως επί το πλείστον εγκλωβισμένη σε «αμφιλύκες», «ρόδινα σύννεφα» και «χρυσαφένιες πεταλούδες», ενόσω, βέβαια, το νεωτερικό ελευθερόστιχο τμήμα της νεοελληνικής ποιητικής έκφρασης εξελισσόταν δημιουργικά. Παρά τα περί του αντιθέτου υποστηριζόμενα, ένα έργο που είναι στενά δεμένο με την ιστορική στιγμή και τα κοινωνικά δρώμενα του χρόνου παραγωγής του, ενδέχεται να κερδίσει το στοίχημα με τον χρόνο και να πλατύνει με όρους διαχρονίας. ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ ΤΩΝ ΑΥΣΤΡΑΛΩΝ ΣΤΟ ΚΑΛΑΜΑΚΙ ΑΝΗΜΕΡΑ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΜΑΣ ΓΙΟΡΤΗ Πούθε ξεφύτρωσαν εδώ στ’ άδροσο περιγιάλι τόσ’ άνθια μ’ ίδιο πλέξιμο και σάμπως από γύψο; Ξέκοψα απ’ το σεργιάνημα κι ήρθα σ’ εσάς να σκύψω που η πάχνη κιόλα σκέπασε της μνήμης το κρουστάλλι. Αν-νόουν- άγνωστο, κι εδώ κι εκεί και παραπέρα. τι ξένοι αλλόκοτοι, άφησαν για μας τα κόκκαλά τους κι ουδέ το λιγοσύλλαβο δεν ξέρουμε όνομά τους πρώτα αναστήματα που δεν τα ξαναβλέπει η μέρα. Κι ούτε οι μανάδες, ακριβούς οπού τους είχαν, ούτε ρούσες αρραβωνιαστικές ταίρι τους πια θα ιδούνε. κάτι για τ’ άστρα από της γης τα βάθη τραγουδούνε και μόνο εσείς, ακοίμητα τριζόνια, τους ακούτε. Τύχη ζηλέψαν ηρωική του αιθέρα αυτοί οι κουρσάροι που Σαλαμίνα πλεύρισαν και πιάσαν Μαραθώνα. Καλοκαιριά παντοτινή μάς διώχνει το χειμώνα, μας φέρνουν κι απ’ τα πέλαγα χαιρετισμούς οι γλάροι. Πολεμιστές αλλόφερτοι, βρήκατε εδώ τα Ηλύσια. Μα νάν’ αλήθεια, το χωράει ο νους κι η αντρίκεια γνώμη, ως εσείς οι θαλασσόλυκοι κι εσείς οι ουρανοδρόμοι, πως φέρνατε από τότε, λεν, ετούτα μας τ’ αλύσια; 26.3.47 Γνωστός ο τόπος του συμμαχικού νεκροταφείου, όπου έχουν ενταφιαστεί κυρίως στρατιώτες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας, που έπεσαν ηρωικά υπερασπίζοντας την ελευθερία αλλά και την Ελλάδα, κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η αυξημένη δραματικότητα των στίχων οικοδομείται από ποικίλα στοιχεία (από την εμπνευσμένη χρήση του «unknown» έως και την πυκνή διαδοχή περιγραφών, συναισθημάτων και σκέψεων), με αποτέλεσμα το ποίημα να εκπέμπει τέτοια συγκινησιακή ένταση, στον βαθμό της οποίας λίγα ποιήματα της δεκαετίας του ’40 (είτε παραδοσιακά είτε νεωτερικά) μπορούν να φτάσουν. Το τραγούδι των νεκρών που το ακούνε μόνο τα «ακοίμητα τριζόνια», η εύφημη αποτύπωση της ιδιότητας του ναύτη και του αεροπόρου («θαλασσόλυκοι», «ουρανοδρόμοι») και πολλά άλλα προικίζουν τους στίχους με συναισθηματική θέρμη για την αναγνώριση της θυσίας, αλλά δεν αποκρύπτουν την πολιτική εκτίμηση ενός αριστερού για τον ρόλο της Βρετανικής Κοινοπολιτείας στα νεοελληνικά δρώμενα, τόσο κατά τη διάρκεια όσο και μετά τη λήξη του Πολέμου. Είναι αξιοθαύμαστο το πώς ο Κοτζιούλας αξιοποιώντας την ευαισθησία του και τη ρυθμική ρώμη της ποιητικής ιδιοσυγκρασίας του μπορούσε να φτιάξει καλά ποιήματα από εκ πρώτης όψεως αντιποιητικά υλικά (στην πραγματικότητα κανένα υλικό δεν είναι αντιποιητικό, σημασία έχει ο τρόπος που το υλικό ρυθμικά αναπλάθεται από τον δημιουργό): αρκεί να θυμηθούμε το ποίημα «Στου Γέρου μας το ξόδι», ποίημα που ανασύρθηκε από την αφάνεια από την Άντεια Φραντζή[10] και πράγματι αξίζει τον κριτικό έπαινο,[11] στο οποίο παράγεται ποίηση υψηλής ποιότητας με θεματικό υλικό το ποιοι παρευρέθηκαν στην κηδεία του Γιώργη Σιάντου. Βέβαια, ποιήματα βασισμένα σε αυτό που συνοπτικά θα λέγαμε «κατάλογος ονομάτων ή πραγμάτων» εντοπίζονται πολλά και καλά στο πλαίσιο της ελληνικής γραμματείας. Συγκροτείται μία παράδοση που περιλαμβάνει ακόμη και τον Όμηρο (Β Ιλιάδας, κ.ά.), ενώ συσσωματώνει σχετικά ποιήματα των Καισάριου Δαπόντε («Κανών περιεκτικός πολλών εξαιρέτων πραγμάτων»), Αριστοτέλη Βαλαωρίτη (Αθανάσης Διάκος: «Άσμα τέταρτον - Αποκάλυψις»), Οδυσσέα Ελύτη («Δοξαστικόν» από το Άξιον εστί), Τάκη Σινόπουλου (Νεκρόδειπνος), Μανόλη Αναγνωστάκη (εγγραφές από Το περιθώριο ’68-’69), Μάρκου Μέσκου («Τα σκυλιά» από τις Ελεγείες) και άλλων, αλλά το μαστορικό «Στου Γέρου μας το ξόδι» του Κοτζιούλα είναι από τα καλύτερα. Οι Γ. Κοτζιούλας, Νίκος Εγγονόπουλος, Έλλη Παπαδημητρίου, Ελένη Μυριβήλη (;), Στράτης Μυριβήλης. Πικέρμι το 1934. Κάτω, από αριστερά: Λιλίκα Νάκου, Γ. Κοτζιούλας με τη γυναίκα του και τον γιο τους, Μαρία Ιορδανίδου. Εκάλη 1952. Η μαχητική φλόγα των αντιμοντερνιστικών δοκιμίων του τελευταίου δεν μπορεί να κρύψει το ότι αυτά εδράζονταν σε έναν παρωχημένο κριτικό μανιχαϊσμό, που δαιμονοποιούσε σαν ιδεολογικά και καλλιτεχνικά ύποπτη κάθε επαφή με την νεωτερικότητα. Από την άλλη, η συγκεκριμένη θεωρητική και κριτική ροπή του ποιητή αφενός τον βοήθησε να εμβαθύνει, να εκλεπτύνει και να ανανεώσει την παραδοσιακή προσωπική ποιητική του και αφετέρου του επέτρεψε να διαμορφώσει οξυδερκείς παρατηρήσεις, κρίνοντας παραδοσιακούς ομοτέχνους του. Δείγματος χάριν: διαβλέπει και κρίνει θετικά και την πολιτική πτυχή της ποίησης του Καββαδία, πολύ πριν σκιαγραφηθεί Ο πολιτικός Νίκος Καββαδίας[12] και όταν ακόμη βάραινε τον ποιητή η ετικέτα του «εξωτισμού», ενώ στοιχειοθετεί την καλλιτεχνική εξέλιξη του ποιητή ανάμεσα στο Μαραμπού και στο Πούσι, εξέλιξη που ευκρινέστερα ψηλαφήθηκε πολλά χρόνια αργότερα[13]: «Ποια διαφορά παρουσιάζουν τα παλιά ποιήματα απ’ τα καινούργια του; Υπάρχει καμιά τέτοια εξέλιξη ανάμεσα στο “Μαραμπού” και στο “Πούσι”; Ο ποιητής μας βρίσκεται ακόμα στο δρόμο της ανόδου του. Και προχωρεί αβίαστα, χωρίς να κουράζεται. Ό,τι στερείται ίσως σ’ επιφάνεια, σε φιγούρα, το κερδίζει σε βάθος, σε πυκνότητα. Ο στίχος του από αφηγηματικός και ανεκδοτικός, να πούμε, που ήταν στην αρχή, έγινε πια μεστός και περιληπτικός, γεμάτος από λυρική ουσία. Οι εικόνες δεν πλατειάζουν, συνδέονται ελλειπτικά. Και η ματαιοσπουδία, πιθανό, της καινοφάνειας υποχώρησε πια σε μια βαθειά θεώρηση των εγκοσμίων. Ο Κόλιας, το αδέξιο παιδί, που έπαιζε άλλοτε με τους στίχους, μελετάει τώρα σοβαρά το ριζικό των ανθρώπων. Σε ξαφνικές αναλαμπές, παρουσιάζει μπροστά μας απίθανα τοπία, δράματα ψυχών, έναν κόσμο που παραδέρνει στο πάθος και στην αμαρτία. […] Ποιητής που τραγούδησε άλλοτε τόσο γοητευτικά έναν απλό θαλασσινό, το “νορβηγό πιλότο” Νάγκελ Χάρμπορ, ποιητής που μοιρολογάει τώρα με τέτοια συγκίνηση τον ισπανό τροβαδούρο Φεντερίκο Λόρκα, το δολοφονημένο απ’ το Φράνκο, ένας τέτοιος ποιητής, λέω, ανήκει ολόψυχα στον κεφάτο πολεμιστή, το λαό μας».[14] Η παρακάτω φράση γράφτηκε για κείμενο-μαρτυρία, αλλά θα μπορούσε να αφορά ολόκληρο το έργο του συγγραφέα, περιλαμβανομένης και της ποιητικής παραγωγής του: «Φρονώ πως η αλήθεια, όταν λέγεται καθαρή, ποτέ δεν ζημιώνει. Αν το γραφτό μου δεν έχει άλλη αξία, κανένας ας μην του αρνηθεί τουλάχιστο την αξιοπιστία».[15] Όπως σημειώσαμε και αλλού, ο Γιώργος Κοτζιούλας ήταν contra tempo στην ποίηση του καιρού του (χρονολογικά ανήκε στη γενιά του ’30), γι’ αυτό έμεινε παραγνωρισμένος από τη φιλολογία και την κριτική, παρ’ όλη τη συναισθηματική καθαρότητα, τη ρυθμική επάρκεια και τη νοηματική στιβαρότητα της δουλειάς του.[16] Αριστερός, φτωχός, χτυπημένος από τις συγκυρίες και την ασθένεια, ηθικά πεντακάθαρος και απέχοντας από τους ελιγμούς για κοινωνική ανέλιξη και καλλιτεχνική αποδοχή, έφυγε με το παράπονο,[17] χωρίς να έχει κλείσει ούτε μισόν αιώνα ζωής. Από το ποιητικό έργο του Γιώργου Κοτζιούλα: ΣΤΡΟΦΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΣΥΓΚΡΙΤΟ Ο Αλέξαντρος Παπαδιαμάντης η μεγάλη ψυχή, δεν είχε, λεν όσοι είδαν, να φορέσει λουρί, γι’ αυτό κι εκείνος έδενε τη μέση μ’ ένα σκοινί, σα διακονιάρης. Όταν πάλι τού ’διναν τσάι ευρωπαϊκό σε σπίτι ξένο, δεν τό ’παιρνε, γιατί δεν τό ’χε μαθημένο. Φεύγοντας ύστερη φορά για τ’ ακρογιάλι (πενήντα περασμένα κι είχε καταπέσει) τον πήρε το παράπονο, έκλαιε, πώς να μη μπορέσει τ’ αγόρι τ’ αδερφού του κάπου να το βάλει. «Αχ, όπως ήρθα στην πατρίδα μου πηγαίνω» κρυφοτρεμούλιαζε τ’ αχείλι πικραμένο. Τίποτε δεν τους λείπει αυτών που γράφουν τώρα. κι όμως τη χάρη ποιος την έφτασε εκεινού; Κανένας άλλος, όση και να πάρει φόρα, δε σώνει το χαλκά να πιάσει τ’ ουρανού. Πάνω: Γαλάτεια Καζαντζάκη, Κώστας Βάρναλης (με την πλάτη), Γιώργος Κοτζιούλας, Σταύρος Τσακίρης, Έλλη Αλεξίου, Μάρκος Αυγέρης. Δεξαμενή 1941. Κάτω: ο Γ. Κοτζιούλας με τη Σόνια, την Έλλη και τον Ντίνο Στεφανίδη, το 1947. ΑΦΕΛΕΙΑ Όποτε μου καπνίσει, εκεί που πάω στη στράτα, για κάνα ορεχτικό στης εξοχής τα μέρη, φτάνει να ιδώ και δίχως άλλο χασομέρι γλιστρώ καθώς ο τρυποφράχτος μες στα βάτα. Περνώντας από κει για τη δουλειά οι χωριάτες αργούν το βήμα και κοιτάν με περιέργεια, που γρατσουνίζει κιόλας κάποτε τα χέρια, γραμματιζούμενος, σου λέει, και με γραβάτες. Εγώ, ένας κύριος ευγενής από την πόλη, να τρώω αμούρες! Τι παράξενο κι ετούτο, σα να μην είχα ιδεί ποτέ μου τέτοιο φρούτο, που βγαίνει δίχως κέντρωμα ούτε περιβόλι. Μα δεν το κάνω αυτό, αδελφέ μου, εγώ γι’ αστεία, παρά γιατί μου αρέσει απ’ τα μικρά μου χρόνια, μήτ’ άλλαξα επειδή γυρνούσα στην Ομόνοια. Δε γούσταρα ποτέ τα ζαχαροπλαστεία. ΣΤΟΥ ΓΕΡΟΥ ΜΑΣ ΤΟ ΞΟΔΙ (απόσπασμα) Στου Γέρου μας το ξόδι έπρεπε νά ’ναι πίσω – Μούσα για βόηθα με κι εσύ να τους μετρήσω: – βοσκοί απ’ τα Χάσια του με τις μακριές αγκλίτσες, γελαδαραίοι με τις πλατύγυρές τους ντρίτσες, ζευγίτες απ’ τον κάμπο εκεί στη Θεσσαλία με της δουλειάς τους όλο χώμα τα εργαλεία, προβάλλοντας από λασπόχτιστα κονάκια σαν τις γουστέρες που γλιστράνε στα ρουπάκια, και καραγκούνες, ω, των βάλτων πεταλούδες, χαμοπετούμενες του τόπου καλιακούδες, λαός λασπιάδων που του αφέντη το κουρμπάτσι τον ζόριζε ως τα χτες πιο φρόνιμα να κάτσει, μα αρμόζει ξέχωρη μέσα στους άλλους θέση (γιατί και του ιδιανού πολύ θα τού ’χε αρέσει) για τους όμοιούς του οπού και της καρδιάς τα φύλλα καμμένα του καπνού θα τά ’χε η φαρμακίλα, σα δε σηκώνονταν αυτός ανάμεσό τους πολέμαρχο να ιδείς καπνιάδων απ’ τους πρώτους […] ΑΝΘΡΩΠΟΜΑΖΩΜΑ[18] Σαν εκείνους τους σκασμένους που γενήκαν άρατοι, κι άλλοι τους, θροφή των όρνιων, μείναν στις λακκούβες μας σηκώσαν απ’ το στρώμα νύχτα οι τρισκατάρατοι και μας σάκιασαν οι μπόγιηδες τσούρμο μέσ’ στις κλούβες. Άιντε μωρέ παιδιά δεν είναι τίποτα ποιος θα σκιαχτεί από μας μούτρα ξετσίπωτα! Δίχως φταίξη, δίχως κρίση (βρε τους αλειτούργητους!) μέσ’ στις φυλακές μας ρίχνουν και στα ξερονήσια, καταπώς τούς ορμηνεύουν οι τρανοί οι κακούργοι τους που κοπιάσαν στην Ελλάδα φορτωμένοι αλύσια. Μωρ’ ξένα αφεντικά πότε μας άρεσαν; Όσοι άπλωσαν εδώ μας εμαγάρισαν. Έρχεται καιρός, αδέρφια, κι όλοι τον ξανοίγουνε που στην άφοβη γροθιά μας μπρος, την οργισμένη κι οι αλλόφερτοι ένας-ένας παν καπνός – θ α φ ύ γ ο υ ν ε – κι ούτε για σπορά δικός μας τύραννος δε μένει. Μ’ ανασυρμένα, βάι, μαχαιροθήκαρα τραβάμε το χορό πρωτοπαλήκαρα! [1] Από τις εκδόσεις Κίχλη. [2] Βλ. για βασικές πληροφορίες, Αλέξης Ζήρας, «Κοτζιούλας Γιώργος», Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Πρόσωπα - Έργα - Ρεύματα - Όροι, Πατάκη, Αθήνα 2007, σ. 1137-1138. [3] Βλ. Παναγιώτης Χ. Αθανασόπουλος, «Οι αρχαίες ελληνικές μεταφράσεις του Γιώργου Κοτζιούλα. Μια πρώτη προσέγγιση», Πρακτικά Α΄ Επιστημονικού Συνεδρίου για τα Τζουμέρκα, Ιωάννινα, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Τζουμέρκων, 2008, σ. 455-468, αναρτημένο και στο http://www.academia.edu/3213408/ [4] Βλ. Γιάννης Παπακώστας, «Κ. Γ. Καρυωτάκης - Γιώργος Κοτζιούλας: Σχέση διαλόγου», Η Λέξη, τχ. 141, 1997, σ. 591-599. [5] Εύστοχα έχει χαρακτηριστεί «μαχητικός και αντιμοντερνιστής», βλ. Αθηνά Βογιατζόγλου, «Γιώργος Κοτζιούλας», εφ. Η Αυγή (ένθετο: «Αναγνώσεις»), 26.2.2011. [6] Γιώργου Κοτζιούλα: Ανέκδοτα γράμματα, παρουσίαση - επιμέλεια - σημειώσεις: Ε. Χ. Γονατάς, Κείμενα, Αθήνα 1980, σ. 10. [7] Βλ. και «Αγαπητέ Κοτζιούλα». Η αλληλογραφία του ποιητή Γιώργου Κοτζιούλα (1927-1955), πρόλογος Γιάννης Παπακώστας, επιμ. Νάνση Μπαλτά, Οδυσσέας, Αθήνα 1994. [8] Κώστας Κουλουφάκος, «Σημείωμα του επιμελητή», στο Γιώργος Κοτζιούλας, Θέατρο στα βουνά, Θεμέλιο, Αθήνα 1976, σ. 477. [9] Βλ. πληροφοριακά, Μαρία Αθανασοπούλου, Το ελληνικό σονέτο (1895-1936): Μια μελέτη ποιητικής, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2011· Αλεξάνδρα Σαμουήλ, «Για μια ιστορία του νεοελληνικού σονέτου», Νέα Ευθύνη, τχ. 20 (Νοέμ.-Δεκ. 2013), σ. 614-623, κ.ά. [10] Βλ. Άντεια Φραντζή, «Τρεις σημειώσεις για τον Γιώργο Κοτζιούλα», μικρο-φιλολογικά, τχ. 7, (άνοιξη 2000), σ. 25-28. [11] Βλ. Νάσος Βαγενάς, «Η στιβαρή ποίηση του Γιώργου Κοτζιούλα», Κινούμενος στόχος. Κριτικά κείμενα, Πόλις, Αθήνα 2011, σ. 198-206, ιδίως σ. 203-206. [12] Βλ. Φίλιππος Φιλίππου, Ο πολιτικός Νίκος Καββαδίας, Άγρα, Αθήνα 2010. [13] Βλ. ενδεικτικά, Χρήστος Δανιήλ, Ξαναδιαβάζοντας τον Νίκο Καββαδία, Οδός Πανός, Αθήνα 2010. [14] Γιώργος Κοτζιούλας, «Ο ποιητής Ν. Καββαδίας», Νέοι Σταθμοί, τχ. 4 (Μάρτιος 1947), σ. 30. Ευχαριστούμε και από αυτήν τη θέση την αναπληρώτρια καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Αθηνά Βογιατζόγλου για την υπόδειξη και τη γνωστοποίηση του δυσεύρετου αυτού κειμένου. [15] Γ. Κοτζιούλας, Όταν ήμουν με τον Άρη. Αναμνήσεις, επιμέλεια κειμένου: Κώστας Κουλουφάκος, Θεμέλιο, Αθήνα 21974, σ. 3. [16]Δημήτρης Κόκορης, «Γιώργος Κοτζιούλας», στο Ποιητικά πορτρέτα: βιοθεωρία, τεχνική, εργογραφία, ενδεικτική βιβλιογραφία, αναρτημένο από 27-12-2010 και στο diapolitismos.net, σ. 37-38. [17] Βλ. Λιλίκα Νάκου, Οι παραγνωρισμένοι. Ο ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας. Η ζωγράφος Ερασμία Μπερτσά. Η λαογράφος Ειρήνη Σπανδωνίδου. Η ζωή και το έργο τους. Προσωπικές αναμνήσεις, Δωρικός, Αθήνα 1978, σ. 11-38. [18] Το ποίημα αυτό, όπως και το «Στου Γέρου μας το ξόδι», δεν περιλαμβάνεται στα Άπαντα του Γιώργου Κοτζιούλα. Βλ. εφημ. Ο Ρίζος της Δευτέρας, 18.8.1947.

Γιώργος Κοτζιούλας, μία ρωμαλέα ποιητική φωνή

Σύνδεση