Το Ολοκαύτωμα και η μικροϊστορία

Ρίκα Μπενβενίστε, Αυτοί που επέζησαν. Αντίσταση, εκτόπιση, επιστροφή. Θεσσαλονικείς Εβραίοι στη δεκαετία του 1940, Πόλις, Αθήνα 2014, σελ. 444 Το βιβλίο της Ρίκας Μπενβενίστε αποτελεί κατά τη γνώμη μου την πιο πρωτότυπη και ουσιαστική συμβολή στην ιστορία του Ολοκαυτώματος των Εβραίων στην Ελλάδα. Η συγγραφέας, καθηγήτρια Ιστορίας της Μεσαιωνικής Ευρώπης στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, έχει δώσει πλούσιο έργο στον τομέα της.[1] Όμως ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 ασχολήθηκε εντατικά με την έρευνα του Ολοκαυτώματος, συμμετείχε στη διοργάνωση των πρώτων συνεδρίων και ημερίδων που έγιναν στην Ελλάδα για το θέμα αυτό και η ενασχόλησή της έγινε καθοριστική για τις τύχες αυτού του περιθωριακού ερευνητικού πεδίου όταν οργάνωσε στον Βόλο με την ερευνητική ομάδα της και τη συνεργασία διεθνών φορέων την εξαιρετική ηλεκτρονική βάση δεδομένων για την εμπειρία των Ελλήνων Εβραίων από το Ολοκαύτωμα.[2] Παράλληλα, από το 2005, συμμετείχε στην οργανωτική επιτροπή της Ομάδας για τη Μελέτη της Ιστορίας των Εβραίων της Ελλάδας που λειτούργησε στη Θεσσαλονίκη ως φυτώριο νέων ιστορικών και έδωσε το έναυσμα για την συστηματική έρευνα του Ολοκαυτώματος, την εκπόνηση διατριβών και την οργάνωση ημερίδων όπου για πρώτη φορά συζητήθηκαν σε βάθος κρίσιμα ζητήματα από τη σκοτεινή αυτή περίοδο, όπως η τύχη των εβραϊκών περιουσιών. Πιστεύω ότι μεγάλο μέρος της επιτυχίας του εγχειρήματος της Ρίκας Μπενβενίστε βρίσκεται στο γεγονός ότι η συγγραφέας έφτασε στην συγγραφή του βιβλίου εξοπλισμένη με τα θεωρητικά εργαλεία της ιστορικής ανθρωπολογίας και της κοινωνικής ιστορίας, ενώ παράλληλα γνώριζε όσο ελάχιστοι τις δυσκολίες που θα είχε ένα βιβλίο για το Ολοκαύτωμα. Είναι άλλωστε γνωστό ότι οι ιδιαιτερότητες του Ολοκαυτώματος έθεσαν σε δοκιμασία τα εργαλεία των ιστορικών: πόσο μπορεί ο ιστορικός με τα συνήθη μέσα που διαθέτει –έγγραφα, μαρτυρίες και ποικίλα τεκμήρια– να προσεγγίσει και να ερμηνεύσει ένα ιστορικό γεγονός που χαρακτηρίστηκε «αδιανόητο» και «μη περιγράψιμο»; Πόσο μπορεί με το υλικό αυτό να προχωρήσει σε μια σύνθεση που να αντιμετωπίζει ικανοποιητικά την ανάγκη για «αλήθεια» και τα προβλήματα που θέτει η αδιαφάνεια των γεγονότων; Τα ερωτήματα αυτά συζητήθηκαν διεξοδικά στο διεθνές συνέδριο που έγινε στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες το 1990, με τη συμμετοχή κορυφαίων ιστορικών, φιλοσόφων, αλλά και ανθρώπων της λογοτεχνικής θεωρίας, και μεταξύ άλλων τους Saul Friendländer, Hayden White, Carlo Ginzburg, Perry Anderson, Geoffrey Hartmann.[3] Τότε έγινε σαφές ότι τα συνήθη μέσα δεν αρκούν για να προχωρήσει ο ερευνητής από τις απρόσωπες δομές στις ανθρώπινες υπάρξεις που υπήρξαν θύματα αυτής της γενοκτονίας, και ότι πρέπει να εισδύσει στις «μικρές» ιστορίες τους που συνθέτουν την μεγαλύτερη τραγωδία του 20ού αιώνα. Το βιβλίο της Μπενβενίστε ξεκινά ακριβώς από την προσπάθεια να διαμορφώσει μια διαφορετική μεθοδολογική πρόταση για τη μελέτη του Ολοκαυτώματος. Σε όσα ακολουθούν θα προσπαθήσω να δείξω τα σημεία-κλειδιά αυτής της μεθόδου. Εξυπακούεται ότι η μέθοδος είναι βασικός συντελεστής, αλλά όχι ο μόνος, που επιτρέπει στις λέξεις του βιβλίου αυτού να αποκτούν σώμα και να περικυκλώνουν σε απόσταση αναπνοής το «μη περιγράψιμο». Οι μεγάλες «μικρές» ιστορίες Η συγγραφέας για το βιβλίο της επέλεξε τη μέθοδο της μικροϊστορικής προσέγγισης, την οποία παρουσιάζει στην εισαγωγή. Η μικροϊστορία, σημειώνει η συγγραφέας, «εξετάζει την ένταση ανάμεσα στο γενικό και το ειδικό κι εδώ το γενικό είναι ο πόλεμος, ενώ το ειδικό είναι η ιστορία μιας οικογένειας ή μιας ομάδας». Υποστηρίζει ότι μια τέτοια προσέγγιση μας επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα την πολυπλοκότητα του γενικού πλαισίου, και για να το επιτύχει παρακολούθησε τις διαδρομές ατόμων και μικρών ομάδων υπό διωγμό, ρίχνοντας φως στις κοινές εμπειρίες τους, στις επιλογές που τους ανοίγονταν σε μια δεδομένη στιγμή, για αντίσταση ή διάσωση, –δυο έννοιες οι οποίες στην περίπτωση του Ολοκαυτώματος συχνά ταυτίζονται–, στα μέσα που διέθεταν για να ακολουθήσουν αυτές τις επιλογές, καθώς και στο αποτέλεσμα των επιλογών τους, το οποίο, όπως ορθά παρατηρεί η συγγραφέας, δεν μπορούσαν βέβαια να γνωρίζουν εκ των προτέρων (σ. 16). Όλα αυτά ως ερευνητικό πρόταγμα είναι εξαίρετα. Όμως ο υποψιασμένος αναγνώστης, εκείνος που γνωρίζει έστω και λίγο τις δαιδαλώδεις πραγματικότητες του Ολοκαυτώματος, δεν μπορεί παρά να αισθανθεί δέος: πώς ο ιστορικός θα μπει σ’ αυτόν τον λαβύρινθο των διαδρομών, των επιλογών, των εμπειριών έστω και μιας συγκεκριμένης ολιγάριθμης ομάδας; Επιπλέον το γεγονός ότι για τους διωκόμενους ο κανόνας ήταν ο θάνατος, και ότι ο παράγων τύχη, όπως προκύπτει από τις μαρτυρίες των επιζώντων, έπαιζε πρωτεύοντα ρόλο, σίγουρα δεν διευκολύνει τα πράγματα. Αριστερά: Οικογένειες Εβραίων, με τα μωρά τους στα καρότσια, διαδηλώνουν στο Λάντσμπεργκ. Δεξιά: Διαδήλωση Ελλήνων Εβραίων στο Φέλνταφινγκ. Ζητούν να ανοίξουν οι πύλες της Παλαιστίνης. Ωστόσο η συγγραφέας μάς δείχνει ότι η αντιμετώπιση του δαιδαλώδους από τον ιστορικό είναι εφικτή, αλλά προϋποθέτει στρατηγικές εξίσου πολυμέτωπες: στροφές, επιστροφές και κυκλωτικές κινήσεις, με ένα ατέλειωτο μπρος-πίσω, σε ένα υλικό που περιλαμβάνει έγγραφα, αφηγήσεις, κείμενα εμπειρίας και στοχασμού, επίσημη και ιδιωτική αλληλογραφία, ημερολόγια και σημειώματα, ακόμη και από το οικείο περιβάλλον της – και αυτό ίσως είναι μια πολύ δύσκολη στιγμή για τη συγγραφέα. Επιπλέον, όλο αυτό το υλικό υποβάλλεται σε συνεχή σύγκριση, ανακυκλούμενη και ανατροφοδοτούμενη. Η Ρίκα Μπενβενίστε χειρίζεται τη μέθοδο της μικροϊστορίας παραδειγματικά. Το βιβλίο της είναι ένα μάθημα για τον νέο ιστορικό, για το τι πρέπει να θεωρήσει ως υλικό του, πού και πώς να το ψάξει, και τι μπορεί να κάνει με αυτό. Όμως το βιβλίο αυτό είναι ένα μάθημα και για τον αναγνώστη, διότι του δείχνει πώς πρέπει να ανοίγεται στην ανάγνωση της ιστορίας, τι να προσδοκά από αυτήν και από τον ιστορικό: όχι μόνο την πανοραμική κατόπτευση του ιστορικού γεγονότος, αλλά τη διείσδυση στις πτυχές του. Όχι μόνο μια απάντηση στο ερώτημα τι έγινε, αλλά και πώς το βίωσαν οι άνθρωποι που το έζησαν, πώς αισθάνθηκαν, τι σκέφτηκαν, πώς λειτούργησαν όχι μόνο ως μέλη μιας ομάδας αλλά ως άτομα. Ο αναγνώστης, με άλλα λόγια, καλείται να αναπροσαρμόσει τις αναγνωστικές του συνήθειες. Για όλους αυτούς τους λόγους σκέφτομαι ότι το εγχείρημα αυτού του βιβλίου ήταν ένα δύσκολο στοίχημα που κερδήθηκε. Εβραίοι της Θεσσαλονίκης στην Αντίσταση Το βιβλίο αποτελείται από τρία μέρη με διαφορετικό άξονα. Ο διαχωρισμός αυτός επιτρέπει να αναδειχθούν βασικές πλευρές της γενοκτονίας των Εβραίων. Στο πρώτο μέρος η ιστορικός εξετάζει το ζήτημα της αντίστασης. Σχετικά με τους Εβραίους στην Αντίσταση, έχουν μέχρι σήμερα ασχοληθεί και άλλοι ιστορικοί και ερευνητές. Αναφέρω ενδεικτικά τους Michael Matsas, Steven Bowman, Ιακώβ Σιμπή και Καρίνα Λάμψα, Οντέτ Βαρόν.[4] Οι Εβραίοι αντάρτες από όλη την Ελλάδα ήσαν περίπου 1000, ανάμεσα στους 30.000 αντάρτες του ΕΛΑΣ. Σ’ αυτούς δεν γίνονται αναφορές στον παράνομο τύπο, διότι χρησιμοποιούσαν χριστιανικά ονόματα. Το υλικό που διαθέτουμε είναι κυρίως οι προφορικές μαρτυρίες, και ελάχιστες γραπτές – σημειώνω την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αυτοβιογραφική αφήγηση του Μωυσή Μπουρλά.[5] Όμως η έρευνα μέχρι σήμερα αφορούσε τους Εβραίους κυρίως από άλλες περιοχές της Ελλάδας, Αθήνα, Βόλο, Γιάννενα, όπου επικρατούσαν εντελώς διαφορετικές συνθήκες από αυτές της Θεσσαλονίκης, με τον κίνδυνο ότι εάν δεν γίνουν προσεκτικές συγκρίσεις των διαφορετικών διαδρομών, υπάρχει ο κίνδυνος των γενικεύσεων, των μακρινών πλάνων. Η Ρίκα Μπενβενίστε αποφεύγει τους κινδύνους της γενίκευσης. Στόχος της είναι να διερευνήσει σε βάθος την κατάσταση του Εβραίου «αντιστασιακού» υπό συνθήκες φυλετικού διωγμού. Για τον λόγο αυτόν παρακολουθεί τη ζωή είκοσι Εβραίων Θεσσαλονικιών ανταρτών από τη στιγμή που βγήκαν στο βουνό, τη δράση τους, τη συμμετοχή τους σε μάχες, τη σχέση τους με τους άλλους μη Εβραίους αντάρτες, μέχρι την επιστροφή τους στη Θεσσαλονίκη. Χρησιμοποιεί τις μαρτυρίες τους, το ημερολόγιο του πατέρα της Ντικ Μπενβενίστε, προφορικές συνεντεύξεις, ενώ παράλληλα ανιχνεύει την εικόνα των Εβραίων ανταρτών στις αφηγήσεις των μη Εβραίων, όπως ο Μάρκος Βαφειάδης (σ. 53) και ο Πάνος Δημητρίου (σ. 54). Κατοικία στο στρατόπεδο εκτοπισμένων στο Φέλνταφινγκ. «Εκτός από το ότι ξέρουν ότι δεν αντιμετωπίζουν πλέον τον κίνδυνο των θαλάμων αερίων…δεν βλέπουν και δεν υπάρχει μεγάλη αλλαγή...» (Έκθεση της αμερικανικής επιτροπής Χάρισον). Μια από τις επιδιώξεις στο κεφάλαιο αυτό, όπως άλλωστε και στα επόμενα, είναι να οριοθετηθεί η πληθυσμιακή σύνθεση του χώρου μέσα στον οποίο συγκρούστηκαν Έλληνες και Γερμανοί ναζί, ενός χώρου κατοικημένου από ετερόκλητες κοινωνικές ομάδες, ιδεολογικά, ταξικά, ηλικιακά, με διαφορετική ιστορία μέσα στον ελλαδικό χώρο – αριστεροί, δεξιοί και ακροδεξιοί, Ελασίτες και Παοτζήδες, δοσίλογοι και μαυραγορίτες, αξιόμαχοι και άμαχοι, νέοι, ηλικιωμένοι και παιδιά. Χάρη στην έρευνα της Ρίκας Μπενβενίστε, που επεκτείνεται γενικότερα στην αντίσταση την περίοδο της Κατοχής, στην οργάνωση και τη δράση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και άλλων ομάδων, προκύπτουν νέα πολύτιμα, αναξιοποίητα στοιχεία, όπως μια προκήρυξη της Εθνικής Αλληλεγγύης για την τραγωδία των Εβραίων της Θεσσαλονίκης που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1943 και απευθύνει έκκληση για τη διάσωσή τους (σ. 52). Αυτά τα στοιχεία μάς υποχρεώνουν να σκεφτούμε εάν ο διωγμός των Ελληνοεβραίων πέρασε στη συνείδηση ως «Ελληνικό πρόβλημα». Η προσωπική μου άποψη είναι ότι ο διωγμός των Εβραίων για ορισμένους Έλληνες ήταν ελληνικό πρόβλημα, για άλλους όχι –προφανώς εδώ τον λόγο έχει η έρευνα για τον αντισημιτισμό στην Ελλάδα. Είναι εξαιρετικά χρήσιμο για τον αναγνώστη το μέρος αυτού του κεφαλαίου στο οποίο η ιστορικός ασχολείται γενικά με το ζήτημα της Αντίστασης των Εβραίων στους ναζί σε όλη την Ευρώπη, και ειδικότερα με το ζήτημα της ευθύνης των εβραϊκών ηγεσιών. Το ζήτημα αυτό ανέκυψε στη δεκαετία του ’60, όταν η Χάνα Άρεντ και ο ιστορικός Ραούλ Χίλμπεργκ κατηγόρησαν τις εβραϊκές κοινοτικές ηγεσίες ανά την Ευρώπη ότι, με τη συμμετοχή στην κατασκευή των γκέτο κ.λπ., συνέδραμαν το έργο των ναζί. Οι Άρεντ και Χίλμπεργκ υποστήριξαν ότι εάν οι κοινότητες έμεναν ανοργάνωτες και τα μέλη τους ελεύθερα, ίσως, μέσα στο χάος, ο συνολικός αριθμός των θυμάτων να ήταν μικρότερος, και ότι οι κοινοτικοί ηγέτες, ακόμη και με τις καλύτερες προθέσεις, μεταβλήθηκαν σε γρανάζι της καταστροφικής ναζιστικής μηχανής. Με αυτά ακριβώς τα επιχειρήματα κατηγορήθηκαν και οι ηγέτες της εβραϊκής κοινότητας Θεσσαλονίκης – στη Θεσσαλονίκη ο ραβίνος Κόρετς και στα Γιάννενα ο Σαμπεθάι Καμπιλής. Η συγγραφέας παρουσιάζει με εξονυχιστική έρευνα και ενάργεια την μεγάλη και συχνά έντονη επιστημονική διαμάχη γύρω από αυτό το ζήτημα, που μπήκε στην ατζέντα της επιστημονικής κοινότητας για πρώτη φορά σε ειδικό συνέδριο που έγινε το 1968 στο Γιαντ Βασέμ, και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Ξεκινά ορθά από την ιδιαίτερα σημαντική παράμετρο του εθνικισμού και του αντισημιτισμού στις κατεχόμενες χώρες και από το γεγονός ότι οι ηγέτες των εβραϊκών κοινοτήτων εκπροσωπούσαν μια μειονότητα σε εντελώς εχθρικό περιβάλλον, που καθόριζε εν πολλοίς τις αποφάσεις τους. Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι ηγέτες είχαν άγνοια του σχεδίου της τελικής λύσης και ήσαν και οι ίδιοι θύματα της παραπλανητικής τακτικής των ναζί.[6] Προσωπικά υποστηρίζω την άποψη ότι όταν μιλάμε για οτιδήποτε αφορά το Ολοκαύτωμα η γενίκευση είναι ο μεγαλύτερος εχθρός. Οι συνθήκες στη χώρα στην οποία ζούσαν οι διωκόμενοι πολίτες εβραϊκού θρησκεύματος, η πολιτική ζωή, ο παράγων του αντισημιτισμού, παίζουν καθοριστικό ρόλο. Ασφαλώς δεν ήταν ίδιες οι συνθήκες για τους 50.000 Εβραίους της Θεσσαλονίκης –δηλαδή για το 1/5 του πληθυσμού– και για τους μόλις 4.000 της Αθήνας. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μας δίνει η περίπτωση της Πολωνίας, όπου οι Εβραίοι που θέλησαν να ενταχθούν στην εθνικιστική αντίσταση της χώρας αντιμετώπισαν την άρνηση, διότι η οργάνωση, αντισημιτική στη βάση της, δεν ήθελε να δεχθεί Εβραίους στους κόλπους της. Είναι σαφές ότι δεν έφτανε μόνο να θέλουν οι διωκόμενοι Εβραίοι να μπουν σε μια αντιστασιακή οργάνωση, έπρεπε να τους θέλουν και οι άλλοι. Σχετικά με την περίπτωση των Θεσσαλονικιών Εβραίων, η συγγραφέας ρίχνει φως στα παρακάτω ερωτήματα: κάτω από ποιες συνθήκες οι είκοσι νέοι Θεσσαλονικείς Εβραίοι παίρνουν την απόφαση να φύγουν στο βουνό; Πόσο συγκυριακός είναι ο χαρακτήρας αυτής της απόφασης; Ποιο είναι το κοινωνικό προφίλ των νέων ανδρών, ποια τα ρίσκα και τα διλήμματα της δραπέτευσης. Πόσο μετράει ο κίνδυνος που διατρέχει η οικογένεια, εάν λάβουμε υπόψη μας ότι ο αντάρτης δεν μπορούσε να πάρει μαζί του άλλα μέλη της οικογένειας, συνεπώς άφηνε πίσω του τους ηλικιωμένους, τις έγκυες, τα βρέφη ή τα μικρά παιδιά, που ήσαν ήδη σε κατάσταση περιθωριοποίησης και διωγμού, δηλαδή σε πολύ χειρότερη μοίρα από ό,τι οι οικογένειες των μη Εβραίων ανταρτών, που είχαν πιο βέβαιη τη συμπαράσταση της γειτονιάς. Γίνεται εμφανές ότι λόγω των συνθηκών και του τρόπου οργάνωσης της γενοκτονίας από τους ναζί, οι δυνατότητες μαζικής αντίστασης ελαχιστοποιούνταν. Εκείνοι που εντέλει βγήκαν στο βουνό δεν ήσαν όλοι στρατευμένοι στην Αριστερά, όμως ταύτισαν τις ελπίδες τους με αυτές του ΕΑΜ και πολέμησαν στις τάξεις του. Πολλοί, που ήταν οργανωμένοι αριστεροί όπως ο Μωυσής Μπουρλάς, ακολούθησαν τη μοίρα των συντρόφων τους και βρέθηκαν στη Μακρόνησο. Ο Νταβίντ Μπρούδο δικάστηκε τρεις φορές και πέρασε πολλά χρόνια σε φυλακές και στην εξορία. Μάλιστα, όταν το 1951-53 έγιναν διαπραγματεύσεις, που κατέληξαν σε μια ειδική συμφωνία μεταξύ Ισραήλ και Ελλάδας να ελευθερωθούν οι τριάντα Εβραίοι Μακρονησιώτες και να πάνε στο Ισραήλ, μόνο πέντε δέχθηκαν.[7] Οι υπόλοιποι Εβραίοι αντάρτες θα κληθούν να υπηρετήσουν στον Εθνικό Στρατό. Αυτό ίσχυε και για εκείνους τους ελάχιστους επιζώντες που γύρισαν από το Άουσβιτς. Ουσιώδες σ’ αυτό το κεφάλαιο είναι ότι αποδομεί τα στερεοτυπικά ερωτήματα του τύπου «γιατί τόσο λίγοι Εβραίοι αντιστάθηκαν», γιατί «πήγαν σαν πρόβατα επί σφαγή». Η συγγραφέας δείχνει ότι, σε σχέση με τις αντίξοες συνθήκες, πολλοί ήταν οι Εβραίοι ανά την Ευρώπη που αντιστάθηκαν: 25.000 ενώθηκαν με τους παρτιζάνους στα δάση της δυτικής Πολωνίας, 15.000 πολέμησαν στη δυτική Λευκορωσία, 2.500 συμμετείχαν στην εξέγερση στη Σλοβακία, 10.000 πολέμησαν στη Λιθουανία, 20.000 στο πλευρό των σοβιετικών παρτιζάνων. Θα προσθέσω και τη δραστήρια συμμετοχή των Ελλήνων Εβραίων στην ανατίναξη του κρεματορίου ΙΙΙ στο Άουσβιτς, ένα γεγονός που διεκδικούν οι Πολωνοί πολιτικοί κρατούμενοι, αλλά έχουμε σημαντικές μαρτυρίες για τη συμμετοχή Ελλήνων Εβραίων, όπως αυτή του Μαρσέλ Νατζαρή, που έγραψε το χρονικό του για το Άουσβιτς, για το «ειδικό κομμάντο» των κρεματορίων και για την εξέγερση στα κρεματόρια το 1946.[8] Οι αφηγήσεις των Θεσσαλονικιών Εβραίων ανταρτών που αναφέρονται στην επιστροφή τους και τη ζωή τους τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, την περίοδο του εμφυλίου, μας επιτρέπουν να κατανοήσουμε καλύτερα την πολυπλοκότητα των επιλογών και τη «μοναξιά» τους, όπως σημειώνει η Μπενβενίστε, και ανατρέπει την όποια εικόνα θα μπορούσε να έχει κανείς για μια «επιστροφή στην ομαλότητα». Η ιστορικός στο κεφάλαιο αυτό, όπως και στα επόμενα, εξετάζει τη σημασία εκείνου που θα μπορούσε να ονομαστεί επιστροφή στην «κανονική ζωή», που δεν ήταν άλλο από μια επίφαση, διότι όλα ήσαν άκρως προβληματικά: η εξεύρεση στέγης ήταν δύσκολη, η διαδικασία της ανάκτησης της ιδιωτικής ακίνητης περιουσίας εξαιρετικά χρονοβόρα, ενώ επιπλέον απαιτούσε αγώνα με τη γραφειοκρατία και λεφτά για δικηγόρο, και η μόνη διέξοδος για λίγη χαρά και ελπίδα και για την καταπολέμηση της τρομερής μοναξιάς των νέων και ορφανεμένων ανθρώπων ήταν ο γάμος. Στην πραγματικότητα, εκείνοι που επέζησαν κάτω από την επίφαση της κανονικής ζωής «πενθούσαν» (σ. 111). Η Ευρώπη των στρατοπέδων για «ελεύθερους» επιζώντες Το δεύτερο μέρος του βιβλίου έχει τον χαρακτηριστικό τίτλο: «Τι να κάνουμε στην Ελλάδα. Ποιος μας περιμένει εκεί;». Εδώ η ιστορικός ερευνά την περίπτωση μιας ομάδας Θεσσαλονικιών Εβραίων από το Άουσβιτς, που μετά την απελευθέρωση από τους συμμάχους δεν επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη αλλά παρέμειναν στη Βαυαρία σε στρατόπεδα για Displaced Persons, γνωστά ως στρατόπεδα DPs. Η ιστορία αυτών των στρατοπέδων είναι μια σελίδα για την οποία ελάχιστα έχουν γραφτεί στην Ελλάδα, και αποτελεί κυριολεκτικά ένα έδαφος ανεξερεύνητο. Θα πρέπει στο σημείο αυτό να σημειώσω ότι στις προφορικές μαρτυρίες των Εβραίων της Θεσσαλονίκης το ζήτημα εκείνων που δεν ήθελαν να γυρίσουν στην Ελλάδα επανέρχεται με διάφορους τρόπους, και πάντα με προβλημάτιζε. Για τη φάση αυτή είναι χαρακτηριστική η περίπτωση του Σολομών Χαγουέλ, ο οποίος όταν βρέθηκε ελεύθερος πια στο Μόναχο προσπαθούσε με άλλους επιζώντες από τη Θεσσαλονίκη να βρει ένα σπίτι και δουλειά. Λέει: «Είχαμε αποφασίσει να βρούμε κάποια επιχείρηση για να εγκατασταθούμε στη Γερμανία».[9] Όμως τελικά αποφασίζει να γυρίσει για να βρει το κοριτσάκι του που ήταν νεογέννητο όταν τον συνέλαβαν και το είχε δώσει να το κρύψουν. Και ο Μωσέ Χαλέγουα, ο μετέπειτα ραβίνος της Κοινότητας, που η απελευθέρωση τον βρήκε κάπου στην Αυστρία, λέει: «Έτσι ελευθερωθήκαμε και γυρνούσαμε σαν μεθυσμένοι στο δρόμο, χωρίς να ξέρουμε τι να κάνουμε». Ο Χαλέγουα γύρισε στη Θεσσαλονίκη για να βρει τη γυναίκα του. Εκεί έμαθε ότι και αυτή όπως και όλοι οι συγγενείς του, εκατόν είκοσι άτομα, είχαν εξοντωθεί. «Ήρθα στη Θεσσαλονίκη, και σήμερα βρίσκομαι σ’ αυτά τα χάλια... Έπρεπε ή να φύγω στο Ισραήλ, στον αδελφό μου τον άλλο... Ύστερα εδώ η τζόιντ μας έδινε φαΐ».[10] Ο Χαγουέλ και ο Χαλέγουα επέστρεψαν γιατί είχαν την ελπίδα ότι θα βρουν ένα μέλος της οικογένειάς τους. Όμως ήσαν πολλοί εκείνοι που δεν ήθελαν να γυρίσουν στη Θεσσαλονίκη, κυρίως εκείνοι που γνώριζαν ότι όλη η οικογένειά τους ξεκληρίστηκε στα στρατόπεδα. Γι’ αυτούς η μόνη ελπίδα ήταν η μετανάστευση στις ΗΠΑ ή την Παλαιστίνη, γιατί πολλοί είχαν συγγενείς που είχαν εγκατασταθεί εκεί πριν από τον πόλεμο, αλλά αυτό ήταν κάτι εξαιρετικά δύσκολο για νομικούς λόγους. Μέχρι τότε ανοιγόταν μπροστά τους μια περίοδος αναμονής. Η λύση που έδωσαν οι σύμμαχοι ήταν να οργανώσουν στρατόπεδα για την στέγασή τους σε ολόκληρη τη Γερμανία, την Αυστρία και την Ιταλία, σε παλιές στρατοπεδικές εγκαταστάσεις, κατασκηνώσεις, σχολεία, ξενοδοχεία, βίλες, γνωστά ως στρατόπεδα για DPs. Τις προβληματικές συνθήκες στα στρατόπεδα αυτά έχουν διασώσει πολλοί συγγραφείς, κι ανάμεσά τους ο Πρίμο Λέβι. Τις ιδιαίτερες τραγικές συνθήκες, ειδικά για τις πολλές χιλιάδες των ορφανών παιδιών, περιγράφει ο Άρον Άππελφελντ που έζησε λίγους μήνες σε τέτοια στρατόπεδα στην Ιταλία σε ηλικία 13 χρονών, μέχρι τη μετανάστευσή του στο Ισραήλ.[11] Σ’ αυτά τα στρατόπεδα δεν στεγάστηκαν μόνο εκτοπισμένοι επιζώντες, τέως αιχμάλωτοι των ναζί, αλλά κι ένας ολόκληρος πληθυσμός ανθρώπων που είχαν μετακινηθεί από τις χώρες τους στη διάρκεια και στο τέλος του πολέμου, και ξεπερνούσε τα 10.000.000.[12] Σε αυτούς συγκαταλέγονταν οι στρατολογημένοι εργάτες από τους ναζί, εθελοντές και μη –μόνο από την Ελλάδα έφυγαν το 1942 γύρω στις 11.700–, οι πολιτικοί φυγάδες που φοβούνταν να γυρίσουν στις πατρίδες τους με τον φόβο της φυλάκισης για δοσιλογισμό, εκείνοι που έφυγαν από τις πατρίδες τους μετά την επέλαση των σοβιετικών στρατευμάτων, Πολωνοί, Ουκρανοί και Λιθουανοί, φοβούμενοι βιαιοπραγίες, βιασμούς και εθνοκαθάρσεις. Ήσαν ακόμη Κροάτες, Σέρβοι και Σλοβένοι που έφυγαν φοβούμενοι τον Τίτο. Μέχρι το τέλος του 1945 υπήρχαν εκατοντάδες τέτοια στρατόπεδα, παρά τις προσπάθειες των οργανώσεων όπως η UNRRA για επαναπατρισμό. Το 1952 αυτά τα στρατόπεδα έκλεισαν εκτός από δύο, το Föhrenwald που έκλεισε το 1957 και το Wels το 1959. Από το 1945 μέχρι το 1952 περισσότεροι από 250.000 Εβραίοι που ήθελαν να μεταναστεύσουν έζησαν σε τέτοια στρατόπεδα στη Γερμανία, Αυστρία και Ιταλία. Μέχρι το 1948 στην Παλαιστίνη είχαν πάει 50.000 επιζώντες νόμιμα ή παράνομα. Από το 1948 μέχρι το 1950 το νεοϊδρυθέν κράτος του Ισραήλ δέχτηκε πάνω από 652.000.[13] Αυτήν ακριβώς τη φάση του δράματος μελετά η Μπενβενίστε ξεκινώντας από ένα έγγραφο που βρήκε στην Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης και επιχειρώντας μια έρευνα με ελαφρώς αστυνομική υφή. Το έγγραφο αυτό περιείχε μια λίστα με 73 ονόματα Θεσσαλονικιών DPs που βρίσκονταν το φθινόπωρο του 1946 στη Βαυαρία, στο στρατόπεδο Φέλνταφινγκ. Τη λίστα είχε συντάξει ο ραβίνος των Ελλήνων Εβραίων της Γερμανίας, και την έστειλε στην Κοινότητα για να ενημερωθούν οι τυχόν επιζώντες συγγενείς των 73. Ποιοι ήσαν αυτοί, γιατί βρέθηκαν εκεί, γιατί δεν είχαν επιστρέψει; Η ιστορικός, ακολουθώντας τα ίχνη τους, ξετυλίγει το νήμα των στρατοπέδων DPs με εξονυχιστική έρευνα. Οι 73 Εβραίοι είχαν ακολουθήσει κοινή διαδρομή. Στο Άουσβιτς είχαν επιλεγεί μαζί με περίπου 300 για να πάνε στη Βαρσοβία να καθαρίσουν τα ερείπια του γκέτο. Εκεί, πολλοί χάθηκαν από τις κακουχίες. Όσοι επέζησαν μεταφέρθηκαν στο Νταχάου κι εκεί απελευθερώθηκαν από τους Αμερικανούς και μεταφέρθηκαν σε ένα από τα στρατόπεδα για DPs, στο Φέλνταφινγκ, κοντά στο Μόναχο, την Πρωτομαγιά του 1945. Έλληνες Εβραίοι με τα παιδιά τους, σε ώρα ανάπαυλας, στο Φέλνταφινγκ. Στα στρατόπεδα των εκτοπισμένων έγιναν πολλές γεννήσεις. Η συγγραφέας διαβάζει προσεκτικά επίσημα έγγραφα, εκθέσεις υπευθύνων, ποικίλα δημοσιεύματα στον Τύπο από εκπροσώπους όλων των χωρών, ακούει τις προφορικές μαρτυρίες και, μέσα από όλο αυτό το υλικό, συνθέτει μια συγκλονιστική εικόνα για την κατάσταση των επιζώντων Εβραίων μετά την απελευθέρωσή τους από τα στρατόπεδα εξόντωσης: κυκλοφορούσαν στους δρόμους των γερμανικών πόλεων με κουρελιασμένα ρούχα, κρατώντας στο χέρι κάτι, μια παλιά βαλίτσα, ένα κουτί, ένα δέμα με τα λιγοστά τους υπάρχοντα, βαδίζοντας σε μικρές ομάδες, ζητώντας κάτι να φάνε, κάπου να στεγαστούν. «Όλους τους περιβάλλει μια ανησυχητική ξενότητα. Αποξενωμένοι και ολομόναχοι, καθώς η μοίρα τους μοιάζει να μην αφορά όσους στέκονται γύρω τους. Εξορισμένοι από ό,τι κάποτε τους χάριζε εμπιστοσύνη, από ό,τι πίστευαν, διωγμένοι από την ιστορία της ίδιας της ζωής τους». (σ. 136) Και το χειρότερο είναι ότι «μερικές φορές, η καχυποψία δεν θα λείπει ούτε από τις σχέσεις τους με τους δικούς τους, καθώς μια διαβάθμιση βασάνων, μια ιεραρχία πόνου, έρχεται πότε-πότε να δηλητηριάσει την επιθυμία μιας κανονικής ζωής. Μα τι θα πει κανονική ζωή; Θυμός, πόνος, μοναξιά, ευθύνες, ελπίδα, είναι συναισθήματα που διαδέχονται ατέρμονα το ένα το άλλο». (σ. 137) Το περιβάλλον γύρω τους ήταν εχθρικό. Οι πολίτες τους αντιμετώπιζαν με καχυποψία, ως κίνδυνο για τη δημόσια ασφάλεια και υγεία και συνέχιζαν να προβάλουν σ’ αυτούς τα αρνητικά στερεότυπα του Εβραίου: εγκληματίες, κομμουνιστές, εκμεταλλευτές κ.λπ. «Η αγωνία και οι ταπεινώσεις που υπέστησαν άνοιξαν ένα τεράστιο χάσμα ανάμεσα σ’ αυτούς και την υπόλοιπη ανθρωπότητα». (σ. 175-176) Στο κεφάλαιο αυτό, μέσα από την έρευνα για τους DPs από άλλες χώρες και από την Ελλάδα, καθώς και για τα ζητήματα οργάνωσης, αναφύονται οι ζοφερές πραγματικότητες της επιβίωσης που θα περιγράψει ο γιατρός Ζάλμαν Γκρίνμπεργκ στη συγκλονιστική ομιλία του προς τους επιζώντες, στα γερμανικά που είχαν γίνει κοινή γλώσσα τους: «Είμαστε ελεύθεροι τώρα, αλλά δεν ξέρουμε πώς ή με τι ν’ αρχίσουμε τις ελεύθερες αλλά κακότυχες ζωές μας» (σ. 173). Όμως οι «κακότυχες ζωές» συνεχίζονταν, κι άρχιζε η προσπάθεια για οργάνωση, κυρίως από τους διανοούμενους, τους επιστήμονες, τους καλλιτέχνες. Στην κατεχόμενη Γερμανία οι Εβραίοι απέκτησαν το στάτους μιας «εξωεδαφικής συλλογικότητας» με πολιτικές και μεταναστευτικές διεκδικήσεις, επισημαίνει η Μπενβενίστε Η Γερμανία έγινε για τους Εβραίους ο τόπος μιας ιδιαίτερης «κουλτούρας της εξορίας». Αυτοοργανώνονταν με τα δικά τους σχολεία, νοσοκομεία, δικαστήρια, πολιτικά κόμματα, καλλιτεχνικές εκδηλώσεις (σ. 189). Στις 25 Ιουλίου 1945 θα πραγματοποιήσουν στο Σαιντ-Οτίλιεν την πρώτη Σύνοδο των εκπροσώπων των επιζώντων Εβραίων, όπου συμμετείχαν 94 εκπρόσωποι 40.000 Εβραίων από 46 κέντρα στη Γερμανία και την Αυστρία. Από τον Νοέμβριο του 1945 θα ιδρυθεί η «Κεντρική Ιστορική Επιτροπή», η οποία συντονίζει την πρώτη συλλογή μαρτυριών για τις διώξεις, αλλά και τη συλλογή τραγουδιών και έργων τέχνης από τα στρατόπεδα. Οι Έλληνες Εβραίοι στη Βαυαρία, στα τέλη Απριλίου του 1947, θα ιδρύσουν στην αμερικανική ζώνη κατοχής την «Ομοσπονδία των Εβραίων της Ελλάδας και Λατινικής Καταγωγής» με έδρα το Φέλνταφινγκ. Η κατάστασή τους δεν είναι καλή, και η θέση τους στο στρατόπεδο, ανάμεσα στους ανατολικοευρωπαίους και Πολωνούς, λόγω της διαφορετικής γλώσσας και νοοτροπίας, θα αντιμετωπιστεί με εχθρότητα, που συχνά θα καταλήξει σε συγκρούσεις με έντονο χαρακτήρα. Σ’ αυτό το σημαντικό κεφάλαιο του βιβλίου η ιστορικός δείχνει την πολυπλοκότητα της ιστορίας των Εβραίων DPs, που κρέμεται ανάμεσα σε Γερμανούς και συμμάχους, ανάμεσα στην Ελλάδα, το Ισραήλ και την Αμερική, και συσχετίζει την επιλογή αυτών των ανθρώπων να μην επιστρέψουν στην Ελλάδα με το συνεχές της μετανάστευσης των Εβραίων της Θεσσαλονίκης τα χρόνια του μεσοπολέμου, αλλά και στη μεταπολεμική εποχή, έως και τη δεκαετία του ’50. Και καταλήγει ότι «η ιστορία των DPs κλονίζει την αντίληψή μας ότι ο κανόνας είναι το «ρίζωμα» και η «σταθερότητα» (σ. 238-239). Η Ισραηλιτική Κοινότητα της Θεσσαλονίκης ανακοινώνει στην εφημερίδα Ισραηλιτικό Βήμα της 25ης Οκτωβρίου 1946 τα ονόματα επιζώντων Θεσσαλονικιών Εβραίων στο Φέλνταφινγκ. Για να ξέρουν οι συγγενείς και οι φίλοι ότι είναι ζωντανοί. Θα προέτρεπα όσους ασχολούνται με ζητήματα ταυτότητας να διαβάσουν προσεκτικά αυτό το κεφάλαιο, στο οποίο το βασικό ζήτημα είναι οι μετατροπές της έννοιας «πατρίδα» μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν οι λέξεις «γενέτειρα» ή «γενέθλια πόλη» γίνονται σύμβολα πόνου και πένθους, γιατί το πιο πολύτιμο που είχαν εκεί οι επιζώντες είχε μεταβληθεί σε στάχτη και καπνό. Το κεφάλαιο αυτό αποτελεί προοίμιο ή επίλογο στα σπουδαία μυθιστορήματα του Ζέμπαλντ, τον Αούστερλιτς και τους Ξεριζωμένους. Η οικογένεια του Μπενίκο Σαλτιέλ Στο τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου της η ιστορικός επικεντρώνεται στην ιστορία μιας και μόνης οικογένειας την περίοδο της κατοχής και των εκτοπίσεων, που τα μέλη της ενώνει όχι μόνο η κοινή τύχη ή η σύμπτωση, όπως τις προηγούμενες ομάδες. Το κεφάλαιο αυτό γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον ως προς τους χειρισμούς του και τις δυσκολίες του, εάν λάβουμε υπόψη μας ότι η οικογένεια που εξετάζει είναι η δική της: ο Μπενίκο και η Βαλερί Σαλτιέλ ήσαν οι παππούδες από τη μεριά της μητέρας της, Ζιζής, η οποία παντρεύτηκε το 1949 τον Ντικ Μπενβενίστε. Εδώ η ιστορικός ανοίγει το ιδιωτικό στο δημόσιο και χρησιμοποιεί οικογενειακά κειμήλια, προσωπικά αντικείμενα, γράμματα από το συρτάρι. Η έρευνα γύρω από τις τύχες της οικογένειας από το 1941 και μετά, οι προσπάθειες για επιβίωση, η διάσωση και η ιστορία της επιστροφής τους, στηριγμένη σε πλούσιο υλικό, κυρίως αλληλογραφία, φωτίζει καίρια ζητήματα με διαφορετικό φως. Ένα από αυτά ήταν οι καθημερινές συνθήκες διαβίωσης στην κατεχόμενη Θεσσαλονίκη, αλλά και οι δυσκολίες που αντιμετώπιζαν στο ζήτημα της διατροφής εκείνοι οι Εβραίοι Θεσσαλονικείς που κατάφεραν να διαφύγουν στην Αθήνα και βρέθηκαν αντιμέτωποι με την πείνα, χωρίς τη στοιχειώδη βοήθεια του περιβάλλοντος. Σύμφωνα με την πλέον αξιόπιστη μαρτυρία για εκείνη την περίοδο, τα Απομνημονεύματα του Γιομτώβ Γιακοέλ, νομικού και τέως συμβούλου της Ισραηλιτικής Κοινότητας, ο οποίος το 1943 κατέφυγε και κρύφτηκε και ο ίδιος στην Αθήνα, εκείνοι που έφυγαν το 1941 από τη Θεσσαλονίκη ήταν γύρω στους 5.000, όμως οι περισσότεροι στις αρχές του 1942 επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη.[14] Σύμφωνα με τον Γιακοέλ η απόφαση για την επιστροφή οφειλόταν στο ότι αισθάνονταν σχετική ασφάλεια διότι δεν είχαν επιβληθεί ακόμη τα αυστηρά φυλετικά μέτρα, κάτι που έγινε μόνο από το τέλος Δεκεμβρίου του 1942. Και όμως προκύπτει ότι η απάντηση βρίσκεται αλλού, και είναι η πείνα. Στην Αθήνα οι Θεσσαλονικείς Εβραίοι πρόσφυγες κινδύνευαν να λιμοκτονήσουν, κάτι που ο Γιακοέλ ίσως δεν γνώριζε ή δεν ήθελε να γράψει, για λόγους αστικής αξιοπρέπειας. Είναι καίρια η παρατήρηση της ιστορικού ότι αυτό που έχει σημασία δεν ήταν ο βαθμός σοβαρότητας ή αυστηρότητας των μέτρων που ελήφθησαν εναντίον των Εβραίων αμέσως μετά την έναρξη της γερμανικής κατοχής στη Θεσσαλονίκη, αλλά το γεγονός ότι οι άνθρωποι, μέσα στη δίνη του πολέμου, προσαρμόζονταν εύκολα σ’ αυτά και έτσι οι φυλετικές διακρίσεις μετατρέπονταν σε «κανονικότητες». Πάντα με αφορμή το υλικό που αφορά τη συγκεκριμένη οικογένεια, –ο Μπενίκο Σαλτιέλ ήταν μέλος του κοινοτικού συμβουλίου το 1941-2– εξετάζονται διεξοδικά η στάση και οι αποφάσεις της εβραϊκής ηγεσίας και του ραβίνου Κόρετς, καθώς και το ζήτημα της ευθύνης του. Το κεφάλαιο παρουσιάζει πρόσθετο ενδιαφέρον διότι η οικογένεια του Μπενίκο Σαλτιέλ εκτοπίστηκε όχι στο Άουσβιτς αλλά στο Μπέργκεν- Μπέλσεν, και με τον τρόπο αυτό καλύπτεται ένα ακόμη κενό της ελληνικής ιστοριογραφίας, καθώς ελάχιστα γράφτηκαν για το συγκεκριμένο στρατόπεδο όπου εκτοπίστηκαν οι κάτοχοι ισπανικού διαβατηρίου και οι λεγόμενοι «προύχοντες» ή «προνομιούχοι» – οι οποίοι στην πλειονότητά τους πέθαναν από τύφο και ασιτία. Στην λεπτομερέστατη παρουσίαση της οργάνωσης του στρατοπέδου Μπέργκεν Μπέλσεν, η συγγραφέας διασταυρώνει, όπως και στα προηγούμενα κεφάλαια, υλικό από τη διεθνή βιβλιογραφία, κι εδώ χρησιμοποιεί τις μαρτυρίες της Hanna Levy από το Σαράγεβο και του Ολλανδού Abel Herzberg. Τέλος, το κεφάλαιο κλείνει με τη διερεύνηση και την εμβριθή παρουσίαση των ζητημάτων που ανέκυψαν κατά την επιστροφή των Ελλήνων Εβραίων στη Θεσσαλονίκη, όπου ακολούθησαν οι τρομακτικές δυσκολίες επανεγκατάστασης και αναπροσαρμογής σε μια «κανονική» ζωή, δηλαδή μια ζωή επικεντρωμένη στο πένθος και στη «διαχείριση του τραύματος». Θα κλείσω επιστρέφοντας στα εργαλεία του δικού μου πεδίου, της λογοτεχνικής θεωρίας, και ειδικότερα της θεωρίας της πρόσληψης που στηρίζεται κατά βάσιν στο ότι η συγγραφή και η ανάγνωση ενός βιβλίου προϋποθέτει ένα ολόκληρο σύστημα επικοινωνίας, στο οποίο συμπεριλαμβάνονται ο συγγραφέας, ο αναγνώστης, ο εκδότης και ο κριτικός, οι οποίοι διαμορφώνουν τις τρέχουσες αντιλήψεις, τις κρατούσες ιδέες, αλλά και τις αναγνωστικές συνήθειες. Επικαλούμαι αυτή τη θεωρία διότι το βιβλίο της Μπενβενίστε δημοσιεύτηκε σε μια στιγμή που το Ολοκαύτωμα είναι πλέον θέμα προς εκμετάλλευση σε όλα τα mass media, ενώ δίνει υλικό για εμπορικές επιτυχίες στην τηλεόραση και στον κινηματογράφο. Διαβάζοντας το βιβλίο διαπίστωσα ότι η μέθοδος της μικροϊστορίας, όπως την εφαρμόζει τόσο επινοητικά και εμπνευσμένα η συγγραφέας, ανατρέπει σε βάθος τις κρατούσες αναγνωστικές συνήθειες του καταναλωτή της ιστορίας. Ανοίγοντας το πεδίο στις ατομικές φωνές και στην μικρή ομάδα, το βιβλίο αυτό βγάζει τον αναγνώστη από την όποια ανάγνωση ρουτίνας, υπονομεύει τις προσδοκίες για μια συνήθη –έστω ενδελεχή και διακριβωμένη– αφήγηση των ιστορικών γεγονότων και τον εισάγει στον χώρο της πολυφωνικότητας, της πολυεστιακής και πολυεπίπεδης ανάγνωσης του κόσμου. Κι ακόμη καθιστά τον αναγνώστη συνειδητό και ενεργό, ή δραστήριο, διότι του δίνει έναν μίτο που ο ίδιος πρέπει να ξετυλίξει, του θέτει ερωτήματα που πρέπει να επεξεργαστεί. Ο αναγνώστης του βιβλίου βγαίνει από την διαδικασία της ανάγνωσης όχι μόνο πιο πλούσιος σε γνώσεις, όχι πιο φωτισμένος αλλά πιο φωτεινός, πιο ανοιχτός, για να σκεφτεί τους άλλους και τον εαυτό σε έναν κόσμο βίας, βαρβαρότητας, προκαταλήψεων και στερεοτύπων που ενθαρρύνουν κάθε είδους φρικαλεότητα στις κοινωνίες μας. Είναι ένα βιβλίο που ανήκει στο μέλλον, γιατί είναι πολλοί ακόμη οι ξεριζωμένοι που περιπλανώνται στην Ευρώπη, με κατεστραμμένες γενέθλιες πόλεις, σε αναζήτηση πατρίδας. [1] Ρίκα Μπενβενίστε, Εβραίοι ταξιδιώτες τον Μεσαίωνα (Νεφέλη, 2000), Της ίδιας: Από τους βαρβάρους στους μοντέρνους: Κοινωνική ιστορία και ιστοριογραφικά προβλήματα της μεσαιωνικής Δύσης (Πόλις, 2007). [2] Πρόκειται για το ερευνητικό πρόγραμμα: Η εμπειρία των Εβραίων της Ελλάδας στις οπτικοακουστικές μαρτυρίες για το Ολοκαύτωμα, στην ηλεκτρονική διεύθυνση gjst.ha.uth.gr/el/history.php [3] Saul Friendländer (επιμ.), Probing the Limits of Representation. Nazism and the Final Solution, Harvard University Press, Καίμπριτζ και Λονδίνο, 1992. [4] Joseph Matsas, “The participation of the Greek Jews in the national resistance, 1940-1944”, Journal of the Hellenic Diaspora, 17 (1991), σ. 55-68· Michael Matsas, The Illusion of Safety. The Story of the Greek Jews During the Second World War, Pella Publishing Company, 1997· Steven Bowman, Η αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα, μετάφραση Ι. Μπενμαγιόρ, ΚΙΣ, Αθήνα 2012· Καρίνα Λάμψα και Ιακώβ Σιμπή, Η Διάσωση. Η σιωπή του κόσμου, η αντίσταση στα γκέτο και τα στρατόπεδα, οι Έλληνες Εβραίοι στα χρόνια της Κατοχής, Καπόν, Αθήνα 2012· Οντέτ Βαρόν-Βασάρ, Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης, Εστία, Αθήνα 2012. [5] Μωυσής Μιχαήλ Μπουρλάς, Έλληνας, Εβραίος και αριστερός, επιμ. Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, Νησίδες, Θεσσαλονίκη 2000. [6] Isaiah Trunk, Judenrat: The Jewish Councils in Eastern Europe Under Nazi Occupation, Stein and Day, Νέα Υόρκη 1977. Βλ. επίσης Μαρκ Λίλα, “Η υπεράσπιση ενός Εβραίου συνεργάτη των ναζί”, ARB, τχ. 47, Ιαν. 2014 (“The Defense of a Jewish Collaborator”, NYRB, 5 Δεκ. 2013)· Μαρκ Λίλα, “Άρεντ και Άιχμαν: Η Νέα Αλήθεια”, ARB, τχ. 48, Φεβρ. 2014 (“Arendt & Eichmann: The New Truth”, NYRB, 21 Νοε. 2013)· Ιακώβ Σιμπή, “Ο Τελευταίος των Αδίκων και οι Αλπινιστές του Κακού”, ARB, τχ. 43, Σεπτ. 2013· Ιακώβ Σιμπή, “Χάνα Άρεντ – Η Εβραία”, ARB, τχ. 48, Φεβρ. 2014. [7] Amicam Nahmani, Israel, Turkey and Greece. Uneasy relations in the Eastern Mediterranean, Frank Cass and Co, Λονδίνο 1987. [8] Μαρσέλ Νατζαρή, Xρονικό 1941-1945, εισαγωγή Φ. Aμπατζοπούλου, έκδοση του Iδρύματος Eτς Aχαΐμ, Θεσσαλονίκη 1991. [9] Έρικα Κούνιο Αμαρίλιο και Αλμπέρτος Ναρ, Προφορικές μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης για το Ολοκαύτωμα, εισαγωγή-επιμέλεια Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, Θεσσαλονίκη, Ετς Χαΐμ και Παρατηρητής 1998. σ. 406-407. [10] Έρικα Κούνιο Αμαρίλιο και Αλμπέρτος Ναρ, Προφορικές μαρτυρίες…, ό.π., σ. 416-417. [11] Aharon Appelfeld, Ιστορία μιας ζωής, μετάφραση Μάγκυ Κοέν, Εστία, Αθήνα 2007. [12] Malcolm Proudfoot, European Refugees: 1939-52; A Study in Forced Population Movement, Northwestern University Press, Έβανστον, Ιλλινόις, 1956· Mark Wyman, DPSs: Europe’s Displaced Persons, 1945-1951, Ίθακα-Κορνέλ, 1998· Antony Beevor, Berlin: The Downfall 1945, Penguin Books, Λονδίνο 2002. [13] Στις ΗΠΑ το 1948 ο Τρούμαν υπέγραψε την πρώτη συμφωνία και δέχτηκε 200.000 και το 1950 άλλους 200.000 πρόσφυγες. Από αυτούς περίπου 147.000 ήσαν Εβραίοι, αλλά και 50.000 ήσαν Γερμανοί μετανάστες που ανήκαν στο German Volk. [14] O Γιακοέλ έγραψε τα «απομνημονεύματά» του στο κρησφύγετό του λίγο πριν τον εντοπίσουν και τον εκτελέσουν οι ναζί. Βλ. Γιακοέλ Γιομτώβ, Απομνημονεύματα 1941-1943, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1993.

Το Ολοκαύτωμα και η μικροϊστορία

Σύνδεση