«Λυπάμαι που ποτέ δεν είχα τη δική μου βιβλιοθήκη»

Varlam Shalamov, Οι βιβλιοθήκες μου, μτφρ. Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, Άγρα, Αθήνα 2014, σελ. 80 Το μικρό αυτοβιογραφικό κείμενο του Βαρλάμ Σαλάμοφ με τον τίτλο Οι βιβλιοθήκες μου, που κυκλοφορεί σε μετάφραση από τα ρωσικά της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ, από την πρώτη του κιόλας φράση «Δεν θυμάμαι να έμαθα ποτέ να διαβάζω…» ως την τελευταία «Λυπάμαι που ποτέ δεν είχα τη δική μου βιβλιοθήκη», ανάγει το βιβλίο και την ανάγνωση σε ύψιστη, θρησκευτικής σχεδόν βαρύτητας, αξία. Στη Σοβιετική Ένωση το βιβλίο ήταν εξ αρχής μέλημα και προτεραιότητα κρατική. Από την πρώτη στιγμή η επαναστατική κυβέρνηση είχε ως στόχο την εξάλειψη του αναλφαβητισμού και την προώθηση της ανάγνωσης. Εξίσου, όμως, σύντομα και ακολουθώντας τον άγραφο νόμο που θέλει τον συγγραφέα/ποιητή/ διανοούμενο πάντα αντιφρονούντα, σταθερά αντιεξουσιαστή, στην ΕΣΣΔ διαμορφώνονται δυο παράλληλα λογοτεχνικά ρεύματα: Ένα ρεύμα φανερό, επίσημο, κρατικοδίαιτο, χωρίς υλικές έγνοιες, με καλοθρεμμένους λογοτέχνες που έχουν πάντα εργασία, τιράζ των δεκάδων, αν όχι εκατοντάδων χιλιάδων αντιτύπων, διακοπές, φαγητό, εξουσία, και ένα ρεύμα υπόγειο, παράνομο, με συγγραφείς και ποιητές αποκλεισμένους, άνεργους, περιφρονημένους, να γράφουν «για το συρτάρι» ή να αφήνουν τα έργα τους να αναπαραχθούν ερήμην της λογοκρισίας από τους αναγνώστες, χέρι με χέρι, αντιγραφή στην αντιγραφή. Στη Ρωσία, αυτούς το ευρύ κοινό τους γνώρισε μετά την αλλαγή του καθεστώτος. Ο Σαλάμοφ ήταν ένας τέτοιος συγγραφέας, που μάλιστα ποτέ δεν είδε τα βιβλία του να κυκλοφορούν στην ΕΣΣΔ, δεν είχε καν την ευκαιρία να «κατρακυλήσει» από την αποδοχή στην παρανομία όπως άλλοι ομότεχνοί του.[1] «Σε δυο μέρη χωριζόταν πάντα η ζωή μου. Το πρώτο ήταν η τέχνη, η λογοτεχνία. Ήμουν πεπεισμένος πως η μοίρα μού είχε ορίσει να συμβάλω με τον δικό μου λόγο στη λογοτεχνία. Το δεύτερο ήταν η συμμετοχή στις κοινωνικές συγκρούσεις.»[2] Γιος παπά, ο Σαλάμοφ, πράγματι αφιέρωσε όλες του τις δημιουργικές δυνάμεις στη λογοτεχνία, ενώ πρωτοφυλακίστηκε ως αμετανόητος τροτσκιστής. Παρά την εικόνα που ενίοτε καλλιεργείται γι’ αυτόν, ο ίδιος ελάχιστα έως καθόλου επηρεάστηκε από τα ιδεώδη της χριστιανικής πίστης. Η ρωσική ορθοδοξία, που με τις αξίες της καθόρισε το έργο του Ντοστογιέφσκι και του Τολστόι, δεν του ενέπνεε παρά αδιαφορία, ενίοτε και εχθρότητα. Ο μύθος της ευλάβειας ως πολύτιμου χαρακτηριστικού του ρωσικού λαού εξόργιζε τον Σαλάμοφ. Για εκείνον, δεν ήταν τίποτα άλλο, παρά ένα ιδεολογικό κατασκεύασμα των προκατόχων του – όσων έφταναν να βρίσκουν θετικά στοιχεία ακόμα και στους εγκληματίες, στον υπόκοσμο, «διαφθείροντας» με αυτόν τον τρόπο τους αναγνώστες, διαπράττοντας ένα «παιδαγωγικό αμάρτημα, ένα λάθος, που το πληρώνουν ακριβά οι νέοι μας»[3] (Έψεγε έτσι και τον Ντοστογιέφσκι, παρ’ όλο που διάβαζε με λατρεία τα βιβλία του). Ο κόσμος του Σαλάμοφ, ο οποίος –ειρήσθω εν παρόδω– θεωρούσε τον εαυτό του ποιητή (η ποίησή του είναι ακόμα λιγότερο γνωστή από τα πεζογραφήματά του) και όχι συγγραφέα, είναι αποστομωτικά ρεαλιστικός, σκοτεινός, τρομακτικός, απάνθρωπος. Η περιγραφή του ψυχρή, αποστασιοποιημένη, χωρίς συναισθηματισμό, χωρίς ηθικολογικές κορώνες, δεν αφήνει περιθώρια ελπίδας – με μοναδική, ίσως, εξαίρεση, τη φύση. Οι αλλεπάλληλοι εγκλεισμοί του σε φυλακές και στρατόπεδα συγκέντρωσης, είκοσι χρόνια συνολικά, διαγράφουν μια σκοτεινή πορεία, χωρίς φωτεινές ρωγμές, μια πορεία μοναξιάς, περισυλλογής, πικρίας. «Η μοναξιά είναι η ιδανική κατάσταση του ανθρώπου, ο ιδανικός αριθμός είναι η μονάδα.»[4] Σε μια χώρα της αναγκαστικής «συλλογικότητας», σε μια χώρα της κολεκτίβας, των κομματικών συγκεντρώσεων, του άνωθεν προδιαγεγραμμένου γούστου, ως μόνη καταφυγή της κατατρεγμένης συνείδησης θριαμβεύει το βιβλίο. Τα βιβλία αποτελούν και τα ορόσημα της φυλακής, στο γκρίζο της απολυταρχικής και καταπιεσμένης κοινωνίας, στην εξορία, στο στρατόπεδο είναι οι συναντήσεις με τους λογοτεχνικούς ήρωες, με τα βιβλία, η κατοχή των οποίων για τον υπόδικο δεν είναι καθόλου αυτονόητη. Ο Σαλάμοφ ορίζει τον απώτερο στόχο της φυλάκισης και ειδικά της πολιτικής φυλάκισης ως το χάσμα «στην ανάγνωση, στη γνώση, στη διανόηση». Στην εξιστόρηση για τις «βιβλιοθήκες» του, ο συγγραφέας καταγράφει την συνεχή δίψα του για καλά βιβλία, κλασικά ή μη, παραθέτει ονόματα (ενίοτε γνωστά και ενίοτε άγνωστα στον έλληνα αναγνώστη), περιγράφει και ονομάζει με ευγνωμοσύνη ή με αντιπάθεια, ανθρώπους που εξασφάλισαν ή του απαγόρευσαν αντίστοιχα την πρόσβαση σε ό,τι ποθούσε πιο πολύ πάντα και παντού – στα βιβλία. Ο παθιασμένος αναγνώστης χρονολογεί την πορεία του βίου του ανάλογα με τα αναγνώσματά του. Οι χρονολογίες, έτσι, χάνουν τη βαρύτητά τους, βαρύτητα έχουν τα βιβλία που πέρασαν και σημάδεψαν τη ζωή μας: «Στη ζωή του κάθε μορφωμένου ανθρώπου υπάρχει ένα βιβλίο που έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μοίρα του. (…) Τα βιβλία είναι ό,τι καλύτερο έχουμε στη ζωή, είναι η αθανασία μας.» Το κείμενο Οι βιβλιοθήκες μου έχει τύχει πολύ καλής μεταχείρισης από τον έλληνα εκδότη: ο ίδιος αναφέρεται σε μια μικρή αφιέρωση στην αρχή του βιβλίου στην πρώτη ανάγνωσή του σε γαλλική μετάφραση, παρατίθεται ο διάλογος της γαλλίδας μεταφράστριας, υπάρχουν καλές παραπομπές σε σχετικά άγνωστα στον έλληνα αναγνώστη ονόματα (με ελάχιστες ανακρίβειες όπως π.χ. στην αναφορά στον Γκριν που τον παρουσιάζει ως «γνωστό για τα ρομαντικά του μυθιστορήματα και διηγήματα» – κάτι που δεν ισχύει), καθώς και μια σειρά πολύ διαφωτιστικών φωτογραφιών στο τέλος του βιβλίου. Πρόκειται για ένα μικρό κόσμημα. [1] “The Making of the State Writer” και “The Making of the State Reader” ονομάζει την πολύ λεπτομερή και συνταρακτική περιγραφή των συνθηκών λειτουργίας και εντέλει «παραγωγής» αποδεκτών και εξυπηρετικών στην εξουσία λογοτεχνών και αναγνωστών ο ρώσος σλαβολόγος Evgeny Dobrenko στις αντίστοιχες μονογραφίες του. [2] Σε άλλο αυτοβιογραφικό κείμενό του. [3] Στον πρόλογο των Ιστοριών από την Κολυμά. [4] Σε αυτοβιογραφικό κείμενό του.

«Λυπάμαι που ποτέ δεν είχα τη δική μου βιβλιοθήκη»

Σύνδεση