Ένας κόσμος με νόημα

Τζων Μακντάουελ, Ο νους και ο κόσμος, μετάφραση - εισαγωγή: Θάνος Σαμαρτζής, επίμετρο: Αριστείδης Μπαλτάς, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2013, σελ. 432 1. Η ιστορία της φιλοσοφίας χαρακτηρίζεται από σημαντικές απόπειρες γεφύρωσης του χάσματος ανάμεσα στον νου και τον κόσμο. Το έργο του Μακντάουελ έρχεται να μας δείξει ότι οι απόπειρες αυτές είναι καταδικασμένες σε αποτυχία, όχι γιατί αδυνατούν να ανεγείρουν περίτεχνες γέφυρες, αλλά επειδή δεν υφίσταται κανένα χάσμα το οποίο οφείλει να γεφυρωθεί. Η οπτική του Μακντάουελ είναι, ως εκ τούτου, αρκετά διαφορετική από των περισσότερων αναλυτικών φιλοσόφων: ενώ εκείνοι επιδιώκουν να φέρουν εις πέρας ό,τι αντιλαμβάνονται ως μέγιστη διανοητική υποχρέωση, ο Μακντάουελ επιχειρεί να δείξει ότι η αντίληψη αυτή είναι προϊόν μιας ψευδαίσθησης. Το ερώτημα που εγείρεται, βέβαια, είναι γιατί τόσοι ευφυείς στοχαστές να λειτουργούν υπό το κράτος μιας ψευδαίσθησης. Η απάντηση του Μακντάουελ είναι ότι θα μπορέσουμε να ερμηνεύσουμε ορθά την συγκεκριμένη διανοητική πλάνη μόνο όταν θα είμαστε σε θέση να σταθούμε με σεβασμό απέναντι στους λόγους που οδηγούν κάποιους στο να παραποιούν ή να αγνοούν βασικές συνισταμένες της ανθρώπινης εμπειρίας. «Το βασικό πράγμα που προσπαθώ να κάνω σε τούτο το βιβλίο», εξηγεί ο Μακντάουελ, είναι «να περιγράψω πώς πρέπει να νοήσουμε την ανθρώπινη εμπειρία» (σ. 42). Τα όσα κάνει, όμως, προχωρούν πολύ πέραν μιας απλής περιγραφής. Μέσα από την σχολαστική ανάλυση των διασημότερων ίσως επιχειρημάτων της Νεότερης Φιλοσοφίας, ο Μακντάουελ επανατοποθετεί θεμελιώδη ζητήματα της μεταφυσικής, της γνωσιολογίας και της ηθικής. 2. Ο κύριος κορμός του έργου αποτελείται από το κείμενο των περίφημων «John Locke Lectures», έναν κύκλο έξι διαλέξεων που ο Μακντάουελ έδωσε στην Οξφόρδη το εαρινό εξάμηνο του 1991. Η πρώτη δημοσίευση του Νους και Κόσμος το 1994 υπήρξε ένα εκδοτικό γεγονός που δεν άφησε ανεπηρέαστη καμία περιοχή της αναλυτικής φιλοσοφίας. Το 1996 ακολουθεί η δεύτερη έκδοση, με μία εισαγωγική επισκόπηση και τέσσερα παραρτήματα, στα οποία ο συγγραφέας επεξηγεί τμήματα του συλλογισμού του ή διευκρινίζει σημεία τα οποία πιθανόν να δώσουν λαβή σε παρερμηνείες. Η εξαιρετικά επιμελημένη ελληνική έκδοση προσφέρει στους αναγνώστες τρεις οδούς πρόσβασης στο κείμενο του Μακντάουελ: την Εισαγωγή του ίδιου του συγγραφέα, την εκτενή και κατατοπιστική εισαγωγή του μεταφραστή Θάνου Σαμαρτζή, και το διαυγές, στοχαστικό επίμετρο του Αριστείδη Μπαλτά για τον «Μακντάουελ στην Ελλάδα». Αντί άλλης εισαγωγικής παρουσίασης, θεωρώ χρήσιμο να αποδώσω συνοπτικά κάποιες θέσεις του Μακντάουελ που συγκροτούν το υπόβαθρο των όσων πραγματεύεται στις έξι διαλέξεις του. 3. Οι διαλέξεις αφενός ανακεφαλαιώνουν κι αφετέρου αναπτύσσουν μία πορεία στοχασμού που χαράσσεται συστηματικά από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, και βρίσκει αρχική έκφραση σε άρθρα όπου ο νεαρός Μακντάουελ καταθέτει μία σειρά καινοφανών προτάσεων σε τρία πεδία. Το πρώτο είναι ότι ο Μακντάουελ εδραιώνει τον εμμενή «αξιολογικό ρεαλισμό», σύμφωνα με τον οποίο οι αξίες είναι πραγματικές, δίχως να είναι υπερβατικές: συνιστούν μέρος του περιεχομένου κάθε έλλογης ηθικής ή αισθητικής εμπειρίας, είναι ορατές σε όποιον έχει την (πρακτική, διανοητική και συναισθηματική) ωριμότητα να τις αντιληφθεί, και αποτελούν αναπόφευκτο σημείο αναφοράς της κριτικής σκέψης σε κάθε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας που επιδέχεται την διάκριση μεταξύ του τι είναι ορθό και τι εσφαλμένο. Από μεθοδολογική άποψη, σημαντικό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο εδραιώνεται ο αξιολογικός ρεαλισμός. Ο Μακντάουελ δεν κατασκευάζει πρώτα μία θεωρία περί αξιών, από την οποία κατόπιν παραγάγει ηθικά ή αισθητικά συμπεράσματα, αλλά ξεκινά ερμηνεύοντας συγκεκριμένα ηθικά και αισθητικά φαινόμενα με τρόπο που καταδεικνύει ότι δεν υφίσταται κανένα οντολογικό ή γνωσιολογικό έρεισμα για να θεωρήσουμε τις έγκριτες αξιολογήσεις ως κάτι διαφορετικό απ’ ό,τι φαίνεται καταρχάς πως είναι: το αποτέλεσμα μιας ασκημένης αντίληψης υπαρκτών ποιοτήτων, οι οποίες δεν μπορούν να επινοηθούν κατά το δοκούν, και οι οποίες αποκαλύπτονται, είτε εξαίφνης, είτε κατόπιν σοβαρής ενασχόλησης με το εκάστοτε ηθικό ή αισθητικό ζήτημα. Το δεύτερο πεδίο είναι μεταφιλοσοφικό, αφορά δηλαδή τον τρόπο που η φιλοσοφία αντιλαμβάνεται τον ρόλο της. Σύμφωνα με τον Μακντάουελ, ο στόχος της φιλοσοφικής σκέψης δεν πρέπει να είναι η οικοδόμηση κάποιου συστήματος, αλλά η ειρήνευση των διανοητικών παθών που οδηγούν στο να αναζητούμε ένα, απρόσβλητο από την ιστορική διάσταση του ανθρώπου, μεταφυσικό καταφύγιο. Ειδικότερα, ο Μακντάουελ υποστηρίζει ότι οι όροι που διέπουν την ανθρώπινη επικοινωνία δεν μπορούν να αναχθούν ούτε σε κάτι που υπολείπεται της ανθρώπινης φύσης (λόγου χάριν, στην μηχανική επανάληψη ανακλαστικών αποκρίσεων σε ακατανόητα ερεθίσματα), ούτε σε κάτι που κείται πέραν αυτής (λόγου χάριν, στην ενόραση υπερβατικών κανόνων που υποτίθεται ότι προκαθορίζουν το νόημα κάθε γλωσσικής εκφοράς επί οιουδήποτε θέματος, και εκτός της μορφής ζωής των μελών μιας γλωσσικής κοινότητας). 4. Το τρίτο πεδίο στο οποίο κινείται η σκέψη του Μακντάουελ είναι η θεωρία του νοήματος. Πρόκειται για έναν τεχνικό ερευνητικό κλάδο, η μεθοδολογία του οποίου μας επιτρέπει να εξετάσουμε με λογική αυστηρότητα καίρια ζητήματα της φιλοσοφίας. Το πρόβλημα που απασχολεί τον Μακντάουελ είναι η δυνατότητα της σκέψης να συλλαμβάνει την ίδια την πραγματικότητα. Ο τρόπος που προσεγγίζει αυτό το θεμελιώδες ζήτημα είναι μέσω της σημασιολογικής ανάλυσης μοναδιαίων όρων, οι οποίοι αναφέρονται σε ένα και μόνο αντικείμενο – τέτοιοι όροι είναι οι καταδεικτικές εκφράσεις ή τα κύρια ονόματα. Ας σκεφτούμε το ακόλουθο παράδειγμα: «Αυτή η οθόνη χρειάζεται επειγόντως καθάρισμα», λέω στη φίλη μου καθώς πληκτρολογώ στον υπολογιστή τούτες τις γραμμές. Η έκφραση «αυτή η οθόνη» αναφέρεται εκείνη τη στιγμή στο αντικείμενο στο οποίο εγώ κι η ακροάτριά μου έχουμε στραμμένη την προσοχή μας. Αυτό στο οποίο αναφέρεται η έκφραση είναι κοινό και για τους δυο μας και δεν ανήκει αποκλειστικά στον καθένα μας: πρόκειται για αυτή την οθόνη, ένα αντικείμενο σε ένα ορισμένο σημείο του χώρου, το οποίο, ως τρισδιάστατο και ευμέγεθες, θα ήταν κάπως δύσκολο να βρισκόταν κυριολεκτικά, ας πούμε, μέσα σε ένα κεφάλι, είτε το δικό μου είτε της φίλης μου. Το αναφερόμενο αντικείμενο της καταδεικτικής έκφρασης «αυτή η οθόνη» είναι κάτι δημόσιο και κοινά προσβάσιμο. Ο τρόπος όμως που παρουσιάζεται αυτό το αντικείμενο σε μένα μπορεί να διαφέρει από τον τρόπο που παρουσιάζεται στη φίλη μου, τόσο εξαιτίας της διαφορετικής οπτικής γωνίας από την οποία μας γίνεται ορατό, όσο και λόγω του ότι οι ποικίλες συνδηλώσεις ή νοηματικές συσχετίσεις της έννοιας της «οθόνης» μπορεί να είναι διαφορετικές σε μένα απ’ ό,τι στη φίλη μου. Το νόημα της έκφρασης «αυτή η οθόνη», για μένα, ορίζεται από τον τρόπο που το αναφερόμενο αντικείμενο, αυτή η οθόνη, παρουσιάζεται σε μένα. Το περιεχόμενο τη σκέψης μου για αυτή την οθόνη έγκειται στον τρόπο που εννοώ το συγκεκριμένο αντικείμενο: αν δεν υπήρχε το συγκεκριμένο αντικείμενο, δεν θα υπήρχε και τρόπος με τον οποίο το αντικείμενο θα μου δινόταν, και συνεπώς, δεν θα υφίστατο νόημα το οποίο να περιέχει η σκέψη μου – θα επρόκειτο για μία σκέψη που δεν θα σκεπτόταν τίποτα, θα ήταν δηλαδή μία κενή σκέψη. Και εφόσον δεν μπορεί να υπάρχει μια κυριολεκτικά «κενή σκέψη», μια σκέψη στερούμενη κάθε περιεχομένου, δεν θα υπήρχε καν σκέψη. Η εξάρτηση πολλών σκέψεων από το αντικείμενο προς το οποίο κατευθύνονται, και το οποίο εννοούν με έναν ορισμένο τρόπο, καταδεικνύει για τον Μακντάουελ ότι αυτό που συλλαμβάνει η σκέψη είναι το ίδιο το αντικείμενο, εν απουσία του οποίου η εκάστοτε σκέψη θα στερείτο περιεχομένου. Η σκέψη αγκαλιάζει την πραγματικότητα, άπτεται των ίδιων των γεγονότων, κι όχι διαφόρων νοητικών υποκατάστατων που κατά καιρούς έχουν επινοηθεί προς επίλυση ψευδών γνωσιολογικών προβλημάτων. Όταν σκέπτομαι ότι αυτή η οθόνη χρειάζεται καθάρισμα δεν εννοώ πως κάποια ιδέα περί της οθόνης χρειάζεται καθάρισμα, ούτε ότι πρέπει να πάρω ένα πανί για να ξεσκονίσω κάποιο απείκασμα της οθόνης, ή οτιδήποτε άλλο έχει κατά καιρούς προταθεί προς επίλυση διαφόρων μεταφυσικών γρίφων: η πρότασή μου για αυτή την οθόνη εκφράζει μια κρίση που αφορά ένα δημόσιο αντικείμενο, εν απουσία του οποίου η εν λόγω κρίση θα στερείτο περιεχομένου. Τι είναι εκείνο όμως που μπορεί να οδηγεί κάποιους φιλοσόφους στο να θέτουν ως περιεχόμενο της σκέψης κάτι διαφορετικό από το ίδιο το αντικείμενο στο οποίο αναφέρεται; Μέρος της διάγνωσης που προτείνει ο Μακντάουελ θα μπορούσε να αποδοθεί, πολύ συνοπτικά, ως εξής. «Αυτή η οθόνη χρειάζεται επειγόντως καθάρισμα» αποτελεί μία κρίση για το πώς έχουν τα πράγματα. Η κρίση αυτή μπορεί να είναι ορθή ή εσφαλμένη – ορθή αν όντως τα πράγματα έχουν όπως δηλώνει, εσφαλμένη αν έχουν διαφορετικά. Ο τρόπος να το διαπιστώσουμε είναι να ελέγξουμε την ορθότητα της κρίσης εμπειρικά. Η εμπειρία αποτελεί για μας το δικαστήριο για το εάν ο νους συλλαμβάνει τον κόσμο, που δίνεται στις αισθήσεις μας, ορθά. Ο εμπειρικός κόσμος είναι αυτός που εντυπώνεται σε εμάς μέσω των αισθήσεών μας, και το εντύπωμά του οφείλει να αποτελεί τη βάση επί της οποίας αρθρώνεται κατόπιν η εκάστοτε κρίση μας. Το πρόβλημα όμως είναι πως (σύμφωνα με την θεώρηση που υιοθετούν αρκετοί φιλόσοφοι) το αισθητηριακό εντύπωμα είναι απλώς το μηχανικό αποτέλεσμα της φυσικής πρόσπτωσης ενός αντικειμένου σε κάτι άλλο, πρόκειται δηλαδή για μια φυσική συναλλαγή που λαμβάνει χώρα μεταξύ οντοτήτων, η συμπεριφορά των οποίων διέπεται από αιτιακές σχέσεις, όπως αυτές περιγράφονται από τις νομολογικές φυσικές επιστήμες. Το εντύπωμα είναι το αποτύπωμα ενός φυσικού συμβάντος, και δεν αποτελεί το ίδιο μία πρόταση ή μία κρίση, κάτι το οποίο θα μπορούσε να λάβει θέση προκείμενης σε έναν συλλογισμό από τον οποίο μπορεί να συναχθεί, ή ως προς το οποίο μπορεί να ελεγχθεί ως συνεπής ή ασυνεπής, η εκάστοτε κρίση μας. Σύμφωνα με αυτή την θεώρηση, το αισθητηριακό εντύπωμα είναι ένα αιτιακά παραγόμενο αποτέλεσμα, το οποίο υφίσταται στο πεδίο των αιτιακών νόμων, και το οποίο αφ’ εαυτού στερείται κάποιου νοήματος, καθόσον υφίσταται σε ένα πεδίο που κείται εκτός του πεδίου των εννοιών. Ο λογικός χώρος των εννοιών διέπεται από κανόνες για τους τρόπους με τους οποίους μία σκέψη δύναται να στηρίζει έλλογα μία άλλη. Αντιθέτως, «οι σχέσεις που συγκροτούν τον λογικό χώρο της φύσης δεν περιλαμβάνουν σχέσεις όπως το να νομιμοποιείται κάτι χάρη σε κάτι άλλο ή –γενικότερα– το να είναι κάτι ορθό χάρη σε κάτι άλλο (σ. 60). Το τι σκεπτόμαστε, ως κάτι που δύναται να είναι ορθό ή εσφαλμένο, ανήκει στο πεδίο των εννοιών, και είναι το ίδιο υπόλογο, έλλογα δηλαδή ελέγξιμο, με βάση τους κανόνες που διέπουν το πεδίο των εννοιών από τις οποίες συντίθεται η εκάστοτε κρίση μας. Σύμφωνα πάντα με αυτή την θεώρηση, το χάσμα μεταξύ της ανθρώπινης σκέψης, η οποία κινείται στο κανονιστικό πεδίο των εννοιών, και του κόσμου των αντικειμένων, που κινούνται στο άλογο πεδίο της φυσικής αιτιότητας, μοιάζει αγεφύρωτο. 5. Οι δύο σημαντικότερες προτάσεις επίλυσης αυτού του προβλήματος στην σύγχρονη φιλοσοφία μάς θέτουν ενώπιον ενός ανεπιθύμητου διλήμματος. Αφενός, καλούμαστε να δεχτούμε πως το αισθητηριακό εντύπωμα μπορεί να λειτουργήσει ως προτασιακό δεδομένο εν αναφορά προς το οποίο ελέγχεται η κρίση μας, παρά το γεγονός ότι το ίδιο είναι κάτι ανόητο, εφόσον –σύμφωνα πάντα με αυτή την άποψη– κείται πέραν του πεδίου των εννοιών. Αφετέρου, μας προτείνεται να περιοριστούμε στην επιδίωξη της μέγιστης συνεκτικότητας μεταξύ των κρίσεών μας, και να εγκαταλείψουμε την αναζήτηση ελέγχου των όσων πιστεύουμε από κάτι που μπορεί να κείται εκτός του πεδίου των πεποιθήσεών μας. Και οι δύο προτεινόμενες λύσεις καθιστούν αδύνατο τον έλλογο έλεγχο της σκέψης για το πώς έχουν τα πράγματα, με αναφορά στα ίδια τα πράγματα. Ο Μακντάουελ υποστηρίζει ότι ο τρόπος για να επιλύσουμε αυτό το θεμελιώδες πρόβλημα δεν είναι να οικοδομήσουμε άλλη μια θεωρία, αλλά να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τι είναι αυτό που δημιουργεί το πρόβλημα. Ερχόμαστε αντιμέτωποι με το πρόβλημα διότι έχουμε αποκλείσει την δυνατότητα αυτό το οποίο μας παρέχεται στην εμπειρία να έχει ήδη νόημα. Σύμφωνα με τον Μακντάουελ, ο εμπειρικός κόσμος, όπως μας αποκαλύπτεται στην κατ’ αίσθηση αντίληψη, δεν είναι κάτι ανόητο, ένα άθυρμα ασύνδετων στοιχείων τα οποία δεν σημαίνουν απολύτως τίποτα πριν αρχίσω να εφαρμόζω έννοιες πάνω τους, ή πριν επιχειρήσω να κατασκευάσω θεωρίες περί του τι μπορεί να σημαίνουν. Οι εννοιακές ικανότητες, τονίζει ο Μακντάουελ, επιστρατεύονται όχι εκτός, αλλά εντός της αισθητηριακής δεκτικότητας. Θα πρέπει συνεπώς να κατανοήσουμε την εμπειρική πρόσληψη όχι ως «μια γυμνή παραλαβή ενός εξωεννοιακού Δεδομένου, αλλά σαν ένα είδος κατάστασης ή συμβάντος που διαθέτει ήδη εννοιακό περιεχόμενο.» (σ. 90) Αν η εμπειρική πρόσληψη είναι όντως κάτι που διαθέτει για μας νόημα, τότε προφανώς δεν συνίσταται απλώς σε μία μηχανική συναλλαγή που λαμβάνει χώρα στο αιτιακό πεδίο των φυσικών νόμων. Σημαίνει άραγε αυτό ότι η εμπειρία είναι κάτι μη-φυσικό, κάτι που λαμβάνει χώρα ενάντια στη φύση, ή και υπεράνω της φύσης; Ο Μακντάουελ απαντά πως τέτοιου είδους ανησυχίες εκκινούν από την άγνοια ή την συστηματική παράβλεψη των γλωσσικών, κοινωνικών, και εντέλει πολιτικών, με την ευρεία έννοια, διαστάσεων της ανθρώπινης φύσης: «Το σφάλμα εδώ έγκειται στο ότι λησμονούμε πως η φύση περιλαμβάνει και τη δεύτερη φύση. Οι άνθρωποι αποκτούν μια δεύτερη φύση εν μέρει χάρη στη μύησή τους σε εννοιακές ικανότητες των οποίων οι σχέσεις ανήκουν στον λογικό χώρο των λόγων» (σ. 68). Ο κόσμος της εμπειρίας φέρει ήδη νόημα για μένα πριν προχωρήσω σε διάφορες κρίσεις για το πώς είναι. Ο εμπειρικός κόσμος εννοείται εξαρχής από μένα με κάποιον τρόπο, η δε κρίση μου για το πώς ακριβώς έχουν τα πράγματα δεν υπερίπταται του περιεχομένου της εμπειρίας μου, αλλά έρχεται να επικυρώσει (ή να επερωτήσει, ή και να απορρίψει) το πώς εμφανίζονται μία ορισμένη στιγμή τα πράγματα. Νομίζω ότι η υπόρρητη αρχή της συλλογιστικής του Μακντάουελ, όπως αναδύεται από την ανάγνωση του αριστοτεχνικού βιβλίου του, είναι ότι ο μόνος τρόπος να κατανοήσουμε τον εμπειρικό κόσμο είναι ως κάτι που ανοίγεται στην έλλογη υποκειμενικότητα, από την οποία ο εμπειρικός κόσμος εννοείται εξαρχής με έναν ορισμένο τρόπο – είναι δηλαδή για μας ένας κόσμος με νόημα.

Σύνδεση