Μιχαήλ Άγγελος

Το ιδανικό της Αναγέννησης ήταν ο homo universalis, ο άνθρωπος που ενδιαφερόταν για κάθε είδους πνευματική, καλλιτεχνική κι επιστημονική δραστηριότητα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα θεωρείται ο Λεονάρντο ντα Βίντσι. Όλοι έχουμε διαβάσει για τα επιστημονικά και μηχανικά του πειράματα (παρά το γεγονός ότι κανένα σχεδόν δεν στέφθηκε με επιτυχία) και για την ενασχόλησή του με τη γλυπτική και την ποίηση (αν και δεν σώθηκε κανένα γλυπτό και κανένα δικό του ποίημα). Δεν είναι στόχος μου να αμφισβητήσω την αξία του Λεονάρντο. Μου κάνει όμως εντύπωση η έμφαση που δίνεται στα επιτεύγματά του, όταν ελάχιστοι γνωρίζουν ότι ένας άλλος τιτάνας της Ιταλικής Αναγέννησης, ο Μιχαήλ Άγγελος, παρήγαγε πλούσιο λογοτεχνικό έργο, από το οποίο σώζονται –ούτε λίγο ούτε πολύ– τριακόσια δύο (302) ποιήματα. Μια πιθανή εξήγηση γι’ αυτό μπορεί να δοθεί από το γεγονός ότι από τη στιγμή της δημιουργίας του το ποιητικό έργο του Μιχαήλ Αγγέλου δίχασε τους κριτικούς και, αφότου κόπασε ο πνευματικός αναβρασμός της Αναγέννησης, εδραιώθηκε σιγά σιγά η αντίληψη πως παρουσίαζε περιορισμένο λογοτεχνικό ενδιαφέρον και η αξία του έγκειτο κυρίως στο ότι φώτιζε με τρόπο απροσδόκητα ειλικρινή τον ψυχισμό ενός από τους μεγαλύτερους εικαστικούς καλλιτέχνες όλων των εποχών. Η μη συμμόρφωση του δημιουργού με τους κανόνες της κλασικής ποίησης, η καθημερινή (για την εποχή του) γλώσσα και οι αυθαιρεσίες στη χρήση της γραμματικής και του συντακτικού, βοήθησαν να καλλιεργηθεί η εντύπωση πως τα ποιήματα αυτά ήταν άτεχνα και δυσνόητα, αν και κάποιοι κριτικοί, όπως ο Φόσκολο, ο Κρότσε και ο Τόμας Μαν, δεν έκρυψαν τον θαυμασμό τους για την ένταση με την οποία εκφράζονταν τα προσωπικά συναισθήματα του δημιουργού τους. Αριστερά: Το χειρόγραφο του ποιήματος "Έπαθα ήδη βρογχοκήλη" με σχέδιο του καλλιτέχνη ενώ ζωγραφίζει τον θόλο της Καπέλα Σιστίνα. Στο μέσο: Χειρόγραφο του ποιήματος "Δεν ξέρω μήπως του αρχικού δημιουργού της ..." για τον Τομάζο. Δεξιά: Μια λίστα του Μιχαήλ Αγγέλου για ψώνια – εικονογραφημένη… Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Ο Μιχαήλ Άγγελος γεννήθηκε στις 6 Μαρτίου 1475, στο χωριό Καπρέζε της Βαλτιμπερίνα, όπου ο πατέρας του, ο Φλωρεντινός Λουδοβίκος Μπουοναρότι, είχε διοριστεί podesta (δήμαρχος και με δικαστική εξουσία) για ένα εξάμηνο. Ο Λουδοβίκος ονειρευόταν να δει τον γιο του έμπορο, θέλησε λοιπόν να του προσφέρει καλή μόρφωση, συνάντησε όμως τη σθεναρή αντίσταση του αγοριού που είχε αποφασίσει να γίνει ζωγράφος και, τελικά, στα 13 του χρόνια, κατόρθωσε να πείσει τον πατέρα του να το στείλει να σπουδάσει στο εργαστήριο του διάσημου ζωγράφου Ντομένικο Γκιρλαντάιο. Εκεί ανακαλύπτει τον Μιχαήλ Άγγελο ο άρχοντας της Φλωρεντίας Λορέντζο των Μεδίκων και τον παίρνει υπό την προστασία του. Στην αυλή του Λορέντζο ο Μιχαήλ Άγγελος έρχεται σε επαφή με μερικούς από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες και στοχαστές της εποχής: τους ζωγράφους Σάντρο Μποτιτσέλι και Λούκα Σινιορέλι, τον ποιητή Άντζελο Πολιτζιάνο και, σημαντικότερο ίσως όλων, τον φιλόσοφο Μαρσίλιο Φιτσίνο, κύριο εκφραστή της νεοπλατωνικής θεωρίας, του οποίου τις ιδέες ενστερνίζεται με πάθος. Μετά τον θάνατο του Λορέντζο, το 1492, ο Μιχαήλ Άγγελος επιστρέφει για ένα διάστημα στο πατρικό του. Όταν όμως η Φλωρεντία απειλείται με πολιορκία από τα στρατεύματα του Καρόλου Η΄ της Γαλλίας, εγκαταλείπει την πόλη. Αρχικά πηγαίνει στη Βενετία, εν συνεχεία στην Μπολόνια και, τέλος, στη Ρώμη. Στη Φλωρεντία επιστρέφει το 1501. Στη διάρκεια αυτής της παραμονής του στην πόλη φιλοτεχνεί τον περίφημο Δαβίδ του. Την ίδια εποχή έχουμε τις πρώτες του λογοτεχνικές απόπειρες: ως επί το πλείστον επιγράμματα, ημιτελή ποιήματα, σκόρπιους στίχους ή αντιγραφές στίχων κλασικών ποιητών, όπως ο Πετράρχης και ο Δάντης, ενίοτε με μικρές παραλλαγές. Τα περισσότερα από αυτά βρίσκονται πάνω σε χαρτιά με σχέδια, υπολογισμούς, ή στο περιθώριο επιστολών που είχε λάβει. Είναι μια περίοδος πυρετώδους μαθητείας. Δεδομένου ότι σαν παιδί ο Μιχαήλ Άγγελος είχε εγκαταλείψει τις σπουδές του για να ασχοληθεί με τη ζωγραφική, αισθανόταν πάντοτε μειονεκτικά εξαιτίας της περιορισμένης επίσημης μόρφωσής του. Τώρα, μέσα από τη μελέτη και την αντιγραφή των ποιητών που θαυμάζει, προσπαθεί να διδάξει στον εαυτό του την τέχνη και τους κανόνες της ποίησης. Έχουμε, λοιπόν, τα αναμενόμενα, στυλιζαρισμένα «αυλικά» σονέτα, όπως το ακόλουθο: Πάνω: Σχέδιο του Μιχαήλ Αγγέλου: Ιδανική Κεφαλή (Εικάζεται πως είναι πορτρέτο του Τομάζο ντε Καβαλιέρι), κόκκινη κιμωλία, Πινακοθήκη Ουφίτσι, Φλωρεντία. Κάτω: Σπουδή για τον Αδάμ, περ. 1510, κόκκινη κιμωλία, Βρετανικό Μουσείο, Λονδίνο. Αγάλλεται επάνω στα χρυσά μαλλιά της το στεφάνι, Χαρούμενο κι όμορφα καμωμένο από λουλούδια, Που το ένα ξεπετάγεται μπροστά από τ’ άλλο, Για να φιλήσει εκείνο πρώτο το κεφάλι. Με πόση απόλαυση ολημερίς το φόρεμά της Σφίγγει το στήθος της κι έπειτα πέφτει, σαν να χύνεται στο χώμα, Ενώ το χρυσοΰφαντο, όπως το λέν’, μαντίλι Επίμονα, ασταμάτητα τα μάγουλα και τον λαιμό αγγίζει. Μα πιο χαρούμενη μοιάζει η κορδέλα της, Με άκριες χρυσοκέντητες κι έτσι πιασμένη, Που πιέζει και χαϊδεύει το στήθος που κρατεί. Κι ζώνη της απλή, κόμπο δεμένη, Θαρρώ πως ψιθυρίζει: να τη σφιχταγκαλιάζω αιώνια ποθώ. Μα, τότε, πού θ’ ακούμπαγα τα χέρια μου εγώ; Ενίοτε η φωνή του γίνεται πιο προσωπική, χωρίς όμως να κατορθώνει να ξεφύγει τελείως από τις ποιητικές συμβάσεις της εποχής. Εγώ μονάχος φλέγομαι μες στις σκιές Όταν στερεί ο ήλιος τις ακτίνες του απ’ τον κόσμο. Όλοι οι άλλοι προσδοκώντας ηδονή, μα εγώ από θλίψη, Πέφτω στο χώμα, και θρηνώ και κλαίω. Η διαδικασία παίρνει χρόνια. Το πρώτο αληθινά «δικό του» ποίημα είναι γραμμένο το 1509 ή 1510, την εποχή που ζωγραφίζει τον θόλο της Καπέλα Σιστίνα, και απευθύνεται σε κάποιον Τζοβάνι (πιθανώς τον Giovanni di Benedetto da Pistoia). Έπαθα ήδη βρογχοκήλη απ’ την ταλαιπωρία, – Όπως παθαίνουνε οι γάτες από το νερό στη Λομβαρδία, Ή ίσως σε κάποιο άλλο μέρος, δεν θυμάμαι, – Καθώς με δύναμη πιέζεται κάτω από το πηγούνι το στομάχι μου. Με τη γενειάδα προς τον ουρανό, νιώθω τη βάση του κρανίου μου Την κυρτωμένη πλάτη μου να σπρώχνει. Το στήθος μου έγινε ωσάν της Άρπυιας, Και το πινέλο, πάντοτε πάνω από το πρόσωπό μου, Το μετατρέπει, στάζοντας, σε ποικιλόχρωμο μωσαϊκό. Χώθηκαν τα λαγόνια μου μες στην κοιλιά μου Κι αντίβαρο κρατά ο πισινός μου, σαν σαμάρι. Τα πόδια μου, χωρίς τα μάτια, μάταια κινούνται. Τσιτώνει το πετσί μου εμπρός Και πίσω, ζαρωμένο, κόμπος δένεται, Καθώς σαν τόξο λυγίζω Συριακό. Γι’ αυτό, απατηλές κι αλλόκοτες Οι σκέψεις που ξεπηδούν απ’ το μυαλό μου. Πώς να ’σαι ευθύβολος σαν ρίχνεις μέσα από στρεβλωμένη κάνη; Την άψυχή μου ζωγραφιά υπερασπίσου τώρα εσύ, Τζοβάνι, και τη δική μου την τιμή, Γιατί δεν είμαι καν ζωγράφος κι η θέση μου είναι δεινή. Ο Μιχαήλ Άγγελος είχε κληθεί από τον Πάπα Ιούλιο Β΄ να επιστρέψει στη Ρώμη το 1505. Ο Ποντίφικας του ανέθεσε σημαντικά έργα, που έμελλε να τον δοξάσουν, όμως η μεταξύ τους σχέση σκιάστηκε από συνεχείς εντάσεις και συγκρούσεις. Όσον αφορούσε την Καπέλα Σιστίνα, ο καλλιτέχνης ήταν βέβαιος πως η ανάθεση είχε γίνει με υποκίνηση του Ραφαέλο, ο οποίος ήλπιζε έτσι να αποδείξει πόσο υποδεέστερος ζωγράφος από τον ίδιο ήταν ο Μιχαήλ Άγγελος. (Σε όλη του τη ζωή ο Μιχαήλ Άγγελος θεωρούσε τον εαυτό του πρωτίστως γλύπτη.) Τρία από τα σχέδια του Μιχαήλ Αγγέλου τα οποία χάρισε στον νεαρό Τομάζο ντε Καβαλιέρι. Πάνω: Η απαγωγή του Γανυμήδη, τέλη 1532. Το πρωτότυπο έχει μάλλον χαθεί. Το εικονιζόμενο αντίγραφο του άνω μέρους του έργου από τον Τζούλιο Κλόβιο (1498-1578), ανήκει στη Συλλογή της Βασίλισσας Ελισάβετ Β΄. (Στο Fogg Art Museum, Καίμπριτζ ΜΑ, υπάρχει άλλο αντίγραφο του πρωτοτύπου, σε κάθετη όμως εκδοχή, με μαύρη κιμωλία σε υπόλευκο χαρτί.). Στο μέσο: Η Βακχεία των Παίδων, 1533, κόκκινη κιμωλία, Συλλογή Βασίλισσας Ελισάβετ Β΄. Κάτω: Η τιμωρία του Τιτυού, 1532, μαύρη κιμωλία, Βασιλική Βιβλιοθήκη, Κάστρο Ουίνδσορ, Λονδίνο. Στα χρόνια που έμεινε στη Ρώμη αποκρυσταλλώθηκε στην αντίληψη των συγχρόνων του και η δημόσια εικόνα του καλλιτέχνη. Μεγαλοφυής δημιουργός, με πολυσχιδή, κατά το ιδανικό της Αναγέννησης, ενδιαφέροντα, αλλά άνθρωπος δύστροπος, οξύθυμος, εριστικός, μονήρης, σχεδόν ακοινώνητος. Παράλληλα, άρχισε να εξαπλώνεται μια επίμονη φήμη για τις σεξουαλικές του προτιμήσεις, κάτι που ο Μιχαήλ Άγγελος αρνήθηκε σε όλη του τη ζωή, πράγμα απολύτως κατανοητό αν λάβουμε υπόψη μας πως η ομοφυλοφιλία όχι μόνο θεωρούνταν σοβαρό αμάρτημα, αλλά και διωκόταν ποινικά. Στην επίσημη βιογραφία του Κόντιβι, η οποία ουσιαστικά γράφτηκε καθ’ υπαγόρευση του καλλιτέχνη, ο Μιχαήλ Άγγελος παρουσιάζεται να ζει μια σχεδόν ασκητική ζωή και, αν και γίνεται αναφορά σε συναισθήματά του για συγκεκριμένα άτομα –κυρίως για τη Βιτόρια Κολόνα–, δίνεται η εντύπωση πως καμία ερωτική του σχέση δεν ολοκληρώθηκε. Παρ’ όλα αυτά, από το 1520 και μετά, όταν η θεματολογία των ποιημάτων του γίνεται όλο και περισσότερο προσωπική, εμφανίζονται και ερωτικά του ποιήματα που απευθύνονται ή αναφέρονται σε άτομα του ιδίου φύλου. Πιστεύεται ότι τα πρώτα από αυτά αφορούν τον Γκεράρντο Περίνι, έναν νεαρό που ο Μιχαήλ Άγγελος είχε χρησιμοποιήσει σαν μοντέλο όταν βρισκόταν στη Φλωρεντία και με τον οποίο συνέχισε να αλληλογραφεί για μεγάλο διάστημα. Μάταια χίλιες γιατρειές δοκίμασε η ψυχή μου. Αφότου πιάστηκα, στον ίσιο δρόμο Άδικα προσπαθεί να επιστρέψει. Θάλασσα, όρη και φωτιές και ξίφη Από παντού, ταυτόχρονα, κυκλώνουν τη ζωή μου. Εκείνος που μου έκλεψε τον νου, μου στέρησε τον λογισμό μου, Ψηλά να ανέβω δεν μ’ αφήνει. Λίγο λίγο ο Μιχαήλ Άγγελος αποκτά δική του ποιητική «φωνή», ένα προσωπικό στυλ, το οποίο διχάζει τους λόγιους του καιρού του. Πολλοί σπεύδουν να το χαρακτηρίσουν άτεχνο και πρωτόγονο, ενώ άλλοι ενθουσιάζονται με την αμεσότητα, το πάθος και τα πολλαπλά επίπεδά του. Η ανορθόδοξη χρήση της γλώσσας και η τραχύτητα της έκφρασης μπορούν εύκολα να στηρίξουν την πρώτη άποψη, όμως οι πολλές μεταγραφές και οι συνεχείς διορθώσεις των στίχων από τον ποιητή, μας δείχνουν ότι το αποτέλεσμα κάθε άλλο παρά τυχαίο και αφρόντιστο είναι. Μέσα από την προσεκτική μελέτη του έργου του καταλήγει κανείς να συμφωνήσει περισσότερο με την άποψη του Φραντσέσκο Μπέρνι, που απάντησε στους επικριτές του ποιητή Μιχαήλ Αγγέλου με την περίφημη πλέον φράση: «Εκείνος λέει πράγματα κι εσείς λόγια». Δεν είναι αδικαιολόγητο να θεωρήσουμε πως, εν μέσω της Αναγέννησης, ο καλλιτέχνης δημιουργεί ποιητικό έργο που αμφισβητεί τις κλασικές φόρμες, αναζητώντας τρόπους για να εκφράσει τα πλέον έντονα συναισθήματα, μαζί με τις αγωνιώδεις φιλοσοφικές και θεολογικές του αναζητήσεις. Αν υιοθετήσουμε αυτή την ερμηνεία, τότε θα πρέπει να δούμε τον ποιητή σαν ένα προάγγελο πολύ πιο πρόσφατων λογοτεχνικών κινημάτων, τα οποία από τα μέσα του 18ου αιώνα και ύστερα επαναπροσδιόρισαν διεθνώς την ιδέα της ποίησης. Υπάρχει ένας γίγαντας ακόμη, τόσο ψηλός Που με τα μάτια του εδώ κάτω δεν μας βλέπει Κι έχει πολλές φορές πατήσει και συντρίψει Με την πατούσα του ολόκληρη μια πόλη. Τον ήλιο εποφθαλμιά, πύργους ψηλούς φυτεύει Για ν’ ανεβεί στον ουρανό, μα δεν τον βλέπει, Γιατί το σώμα του, το τόσο μεγαλόπρεπο και ρωμαλέο, Έχει ένα μάτι μόνο, κι αυτό βρίσκεται στη μια του φτέρνα. Στη γη θωρεί ό,τι έχει προσπεράσει, Ενώ η κεφαλή του πάντα βρίσκεται κοντά στ’ αστέρια, Κι εμείς από ’δώ κάτω αγναντεύουμε μονάχα Ό,τι καλύπτουν σε δυο μέρες τα τριχωτά, τεράστιά του ποδάρια. Εκεί ψηλά χειμώνα δεν γνωρίζει ή καλοκαίρι, Όλες οι εποχές είναι ίδιες και ωραίες Κι όπως το μέτωπο τον ουρανό αγγίζει, Στη γη τα όρη με τα πόδια του ισοπεδώνει. Ό,τι για μας είναι ένας κόκκος άμμου, Είναι τα όρη κάτω από τα πέλματά του. Και στο δασύ το τρίχωμα των τρομερών ποδιών του Ποικίλα ζουν, τεράστια και τερατώδη όντα. Μια φάλαινα του φαίνεται σαν μύγα, Και μόνο ενοχλείται, θλίβεται και κλαίει Όταν με το στροβίλισμά του ο άνεμος Μες στο μοναδικό του μάτι άχυρα, καπνό ή στάχτη φέρνει. Μία τεράστια, νωθρή, αργή γριά έχει μαζί του, Που τη φρικτή μορφή θηλάζει, κανακεύει, Και την τυφλή, αλαζονική, απερίσκεπτη μανία του Κεντρίζει πάντοτε και τη συντρέχει. Χωρίς αυτόν, σε σπήλαιο οχυρωμένο μένει, Μέσα σε βράχους γίγαντες, κολοσσιαία τείχη, Μονάχη μες στο σκότος ζει, όσο εκείνος ξαποσταίνει, Ανόσια υφαίνοντας δεινά για των θνητών την τύχη. Χλωμή και κίτρινη, στο βαρύ της στήθος Φέρει μονάχα του κυρίου της το σημάδι, Θεριεύει με τη δυστυχία των άλλων, με τη χαρά τους φθίνει, Και, αν και τρώει συνεχώς, ποτέ της δε χορταίνει. Ξέφρενο το ροβόλημά της, δίχως τέλος, Μισεί τους άλλους, μα και τον εαυτό της δεν τον αγαπάει, Πέτρινη η καρδιά της, σίδερο το χέρι, Θάλασσες κι όρη σαν θηράματα, γεμίζουν την κοιλιά της. Επτά παιδιά δικά τους όλη τη γη γυρίζουν, Ψάχνοντας απ’ τον ένα πόλο ως τον άλλον, Τους δίκαιους πολεμούν και παγιδεύουν, Χίλια κεφάλια έχει το καθένα τους μονάχο. Γι’ αυτά η αιωνία άβυσσος ανοίγει και κλείνει, Τέτοια είν’ η λεία τους μέσα απ’ τα πλήθη των ανθρώπων. Τα χέρια τους μας σφίγγουν λίγο λίγο, Σαν τον κισσό που πέτρα πέτρα πιάνει όλον τον τοίχο. Φθάνουμε στο 1532. Είναι η χρονιά που ο 57χρονος πλέον Μιχαήλ Άγγελος συναντά τον άνθρωπο που θα εμπνεύσει τα πιο παθιασμένα ερωτικά του ποιήματα, τον νεαρό Τομάζο ντε Καβαλιέρι (1509-1587). Ο Τομάζο ήταν γόνος ισχυρής αριστοκρατικής οικογένειας, ωραίος, ευφυής και καλλιεργημένος και, προφανώς, εξ αρχής δεν έκρυψε τον θαυμασμό του για τον διάσημο καλλιτέχνη. Ο Μιχαήλ Άγγελος τού δώρισε μια σειρά από σχέδιά του με θέματα παρμένα από τις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου (Η αρπαγή του Γανυμήδη, Η τιμωρία του Τιτυού, Η βακχεία των Παίδων, Η πτώση του Φαέθοντα). Ο Τομάζο ενθουσιάστηκε με τα δώρα, πολύ περισσότερο όμως τον ενθουσίασαν τα φλογερά ποιήματα που από πολύ νωρίς άρχισε να γράφει γι’ αυτόν ο καλλιτέχνης. Τα επεδείκνυε με περηφάνια στον κύκλο του, τα φυλούσε με προσοχή και πολλά χρόνια αργότερα, το 1550, κολακευμένος από το γεγονός ότι ο Μπενεντέτο Βάρκι αναφέρθηκε σε αυτά, στις διαλέξεις του στη Φλωρεντινή Ακαδημία, του έστειλε κάποια που θεωρούσε πως άξιζαν ιδιαίτερης μνείας. Μόνο με τη φωτιά στο σίδερο Μπορεί ο σιδηρουργός να δώσει σχήμα Κατά την έμπνευσή του, όμορφο και καλοδουλεμένο, Ούτε μπορεί χωρίς φωτιά κανένας καλλιτέχνης το χρυσάφι Στην πιο καθάρια του μορφή να εξευγενίσει, Ούτε μπορεί ο θαυμαστός ο φοίνικας να επιστρέψει στη ζωή, Αν πρώτα δεν καεί. Έτσι, αν εγώ φλεγόμενος στον θάνατο βαδίζω, Ελπίζω πιο λαμπρός να αναστηθώ ανάμεσα σ’ εκείνους Που μεγαλύνει ο θάνατος και δεν νικά ο χρόνος. Τούτη η φωτιά, για την οποία μιλάω, για καλή μου τύχη Για να με ξανανιώσει βρίσκει ακόμα θέση εντός μου, Ενώ στις τάξεις των νεκρών έχω σχεδόν περάσει. Κι αν όχι, αφού απ’ τη φύση της στα ουράνια ανεβαίνει, Να φθάσει στο στοιχείο της, κι εγώ αν γίνω φλόγα, Μαζί της στον παράδεισο πώς θα ’ταν δυνατόν να μη με ανεβάσει; Σελίδες επί σελίδων έχουν γραφτεί προσπαθώντας να προσδιορίσουν τη φύση της σχέσης των δύο ανδρών, με επιχειρήματα που καλύπτουν όλο το φάσμα από το σοβαρό ως το γελοίο. Άλλοι ισχυρίζονται πως επρόκειτο για μία πνευματική (κατά το νεοπλατωνικό πρότυπο) φιλία, άλλοι πως ήταν μια ολοκληρωμένη ερωτική σχέση, ενώ μία τρίτη θεωρία θέλει τον Μιχαήλ Άγγελο να ποθεί σαρκικά τον νέο, ο οποίος τρομάζει και απομακρύνεται. Γνωρίζεις πως γνωρίζω, κύριέ μου, ότι γνωρίζεις Πως ήρθα για να βρω χαρά κοντά σου. Γνωρίζεις πως γνωρίζω πως καλά γνωρίζεις πως είμαι εγώ. Γιατί, λοιπόν, καθυστερούμε να χαιρετηθούμε; Αν η ελπίδα που μου δίνεις είναι αληθινή, Αν είναι αληθινός ο πόθος ο ωραίος που με γεμίζει, Ας γκρεμιστεί το φρούριο όπου τα δυο χωρίζει, Γιατί τα πάθη τα κρυφά διπλά πονάνε. Αγαπημένε κύριε, μη θυμώνεις αν αγαπώ από ’σένανε Κείνο που εσύ στον εαυτό σου περισσότερο λατρεύεις, Γιατί το πνεύμα ερωτεύεται άλλο πνεύμα. Αυτό που στ’ όμορφό σου πρόσωπο λαχτάρησα να δω Δύσκολα το κατανοεί η ανθρώπινη η σκέψη, Κι όποιος να το γνωρίσει επιθυμεί, θα πρέπει πρώτα τη ζωή του ν’ αρνηθεί. Όποια κι αν ήταν η αλήθεια για τη σχέση τους, γεγονός παραμένει ότι ο Τομάζο ενέπνευσε το ωραιότερο, ειλικρινέστερο και απερίφραστα ερωτικό κομμάτι της ποίησης του Μιχαήλ Αγγέλου. Μέσα από τα σονέτα και τα μαδριγάλια που του αφιερώνει, ο λόγος του φθάνει στο απόγειο της δύναμής του, ενώ η φαντασία του, ξεφεύγοντας από κάθε ποιητική σύμβαση, δημιουργεί εικόνες συναισθηματικής φόρτισης και αμεσότητας απρόσμενες για έργα του 16ου αιώνα. Δεν ξέρω μήπως του αρχικού δημιουργού της Νιώθει η ψυχή το φως το ποθητό, Ή αν από όσων γνώρισε τις αναμνήσεις, Κάποια άλλη ομορφιά λαμπρύνει την καρδιά, Ή μήπως όνειρα ή φήμες ζωντανεύουν Κάποιον στα μάτια μου μπροστά, παρόντα στην καρδιά, Αφήνοντας μιαν αίσθηση αόριστη, που καίει, Κι ίσως αυτή στο κλάμα τώρα με οδηγεί. Αυτό που νιώθω και ζητώ κι εκείνος που σ’ αυτό θα μ’ οδηγήσει, Δε βρίσκονται κοντά μου, ούτε τον δρόμο μου μπορώ να βρω Κι ας φαίνεται πως μου τον δείχνουν άλλοι. Αυτό με βρήκε, κύριε, αφότου σε είδα, Κάτι γλυκόπικρο, ένα ναι και όχι που με παρακινεί, Και άλλο απ’ τα δικά σου μάτια να ’ναι δεν μπορεί. *** Για να επιστρέψει κάποτε εκεί, απ’ όπου προήλθε, Κλείστηκε η αθάνατη μορφή στη γήινη φυλακή σου Σαν άγγελος, συμπόνια κι έλεος γεμάτος, Που θεραπεύει κάθε λογισμό και που τιμά τον κόσμο. Αυτή μονάχα με φλογίζει, αυτήν μονάχα έχω ερωτευτεί, Κι όχι το εξωτερικό, γαλήνιο πρόσωπό σου, Γιατί αγάπη, που αρετή φωλιάζει εντός της, Μεγάλη ελπίδα δεν εναποθέτει σε κάτι που μοιραία θα χαθεί. Ό,τι υπερήφανο και νέο δεν έχει άλλο τέλος Όταν η φύση το πιέζει τόσο, ενώ ο ουρανός Τη μεγαλοψυχία του από τη γέννησή του ετοιμάζει. Και πουθενά με τη δική του χάρη του ο Θεός δεν μου εμφανίζεται Όπως στο όμορφο το πέπλο το θνητό* Κι αν τ’ αγαπώ είναι γιατί μόνο σ’ ετούτο πάνω καθρεφτίζεται. * το ανθρώπινο σώμα *** Στα μάτια μου δώστε ξανά, ω εσείς πηγές, ω εσείς ποτάμια, Τα κύματα που χύθηκαν από τη σταθερή, κι όχι δική σας, φλέβα,* Και σας φουσκώνουν, σας ανυψώνουν Με πιο μεγάλη από τη φυσική σας την ορμή. Κι εσύ, αέρα αδιαπέραστε, Που, με τους στεναγμούς μου φορτωμένος, κρύβεις Απ’ τα θλιμμένα μάτια τις ουράνιες αχτίδες, Φέρ’ τους ξανά στην κουρασμένη μου καρδιά, Γαλήνιο φανέρωσε το σκοτεινό σου πρόσωπο στο βλέμμα μου. Ας επιστρέψει η γη τα βήματα στα πέλματά μου, Για να ξαναφυτρώσουν τα χορτάρια που άδικα πατήθηκαν, Τα λόγια ας δώσει πίσω η Ηχώ, Που τώρα πια στους θρήνους μου κωφεύει, Τα άγιά σου μάτια ας επιστρέψουν τις ματιές στα μάτια μου, Για να μπορέσω κάποια άλλη φορά, να αγαπήσω άλλην ομορφιά, Αφού από μένα πια εσύ απόλαυση δεν παίρνεις. * Τα δάκρυά του. Το 1533 ο Αλεσάντρο των Μεδίκων ονομάζεται Δούκας της Φλωρεντίας. Μέσα σε μια στιγμή η δημοκρατία καταλύεται οριστικά στην πόλη. Ο Μιχαήλ Άγγελος δεν επιστρέφει ποτέ ξανά στην πατρίδα του. Εγκαθίσταται οριστικά στη Ρώμη, όπου περιστοιχίζεται από έναν κύκλο εξόριστων ή αυτοεξόριστων Φλωρεντινών, οι οποίοι, σαν εκείνον, αρνούνται να ζήσουν κάτω από τον ζυγό των Μεδίκων. Παράλληλα, το 1536, γνωρίζει τη Βιτόρια Κολόνα, Μαρκησία της Πεσκάρας, και ανάμεσά τους αναπτύσσεται μια παθιασμένη –από πλευράς του Μιχαήλ Αγγέλου, τουλάχιστον– φιλία. Αν και ήδη 46 ετών και, όπως αρέσκονται να τονίζουν πολλοί βιογράφοι, όχι ιδιαίτερα ωραία, η Βιτόρια ήταν μία σημαντική προσωπικότητα της εποχής της και δεν είναι περίεργο που γοήτευσε τόσο τον ηλικιωμένο καλλιτέχνη. Κόρη του Φαμπρίτσιο Κολόνα, Μεγάλου Θεματοφύλακα του Βασιλείου της Νάπολης, και χήρα του Φεράντε Φραντσέσκο ντ’ Άβαλος, Μαρκησίου της Πεσκάρας, θεωρούνταν η σημαντικότερη ποιήτρια της εποχής της και ήταν η Ηγερία ενός κύκλου διάσημων λογοτεχνών και διανοούμενων. O Mιχαήλ Άγγελος, ηλικιωμένος, σε σχέδιο του Ντανιέλε ντε Βολτέρα, 1550-55, μολύβι και μαύρη κιμωλία, Μουσείο Τάιλερς, Χάρλεμ, Ολλανδία. Η επιρροή της στο ποιητικό έργο του Μιχαήλ Αγγέλου υπήρξε ουσιαστική. Απαντώντας στους στίχους που του απευθύνει –θεολογικού και φιλοσοφικού, ως επί το πλείστον, περιεχομένου–, ο καλλιτέχνης υιοθετεί τον προβληματισμό και το ύφος της. Η ποίησή του γίνεται πιο εσωστρεφής και ατενίζει πλέον ακόμα και την τέχνη του με στοχαστική διάθεση. Πιθανώς θεωρώντας τον εαυτό του υποδεέστερο της συνομιλήτριάς του όσον αφορά τη θεωρητική κατάρτιση, συχνά χρησιμοποιεί τη γλυπτική και τη ζωγραφική σαν εφαλτήρια για αλληγορικά σχόλια, τα οποία, πέρα από τη λογοτεχνική τους αξία, προκαλούν το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των μελετητών, μιας και φανερώνουν πιο ξεκάθαρα από κάθε άλλο του κείμενο θέσεις και απόψεις του Μιχαήλ Αγγέλου πάνω στο θέμα της Τέχνης. Δεν συλλαμβάνει ούτε ο μέγιστος ο καλλιτέχνης Ιδέα που ήδη μες στον όγκο του δεν περικλείει Το μάρμαρο κι αυτήν μονάχα αναδεικνύει Το χέρι που στο πνεύμα υπακούει. Έτσι, ο πόνος που γυρεύω ν’ αποφύγω Και η χαρά που ’χω σ’ εμένα τάξει Μέσα σ’ εσένα κρύβονται, γυναίκα ευγενικής γενιάς, θεά γεμάτη χάρη. Όμως η τέχνη μου, για να μου κόψει τη ζωή, Παράγει έργο αντίθετο απ’ ό,τι επιθυμούσα. Δεν φταίει, λοιπόν, για τον χαμό μου ο Έρωτας, ούτε η ομορφιά σου, Ούτε τα πλούτη, ούτε η σκληρότητα κι η περιφρόνησή σου, Ούτε το πεπρωμένο, ούτε η μοίρα μου η πικρή. Αφού εσύ, ταυτόχρονα, μες στην καρδιά σου κλείνεις Και έλεος και θάνατο, όμως, με το δικό μου πνεύμα το φτωχό, Μόνο τον θάνατο μπορώ να πάρω εγώ. Η ίδια η μορφή της Μαρκησίας όπως παρουσιάζεται μέσα στους στίχους του ξεφεύγει από κάθε ποιητικό στερεότυπο. Η Βιτόρια γίνεται στο μυαλό του μια μορφή υπεράνθρωπη, σχεδόν θεϊκή, που τον καθοδηγεί ή ακόμα και τον «πλάθει», έχοντας τη δύναμη να εξαλείψει κάθε του ελάττωμα και να σβήσει κάθε αμαρτία του παρελθόντος του. Μέσα σε μια γυναίκα ένας άντρας, μάλλον, καλύτερα, ένας θεός, Μιλά μέσ’ απ’ το στόμα της Κι εγώ, ακούγοντάς την, τόσο έχω αλλάξει, Που στον παλιό τον εαυτό μου δεν θα ανήκω πια ποτέ ξανά. Κι έτσι, πιστεύω πως, αφού Εκείνη μ’ άρπαξε απ’ τον εαυτό μου, Έξω από ’μέ, για ’μένανε έλεος πια θα νιώσω. Τόσο ψηλότερα απ’ τον μάταιο τον πόθο Με σπιρουνίζει ν’ ανεβώ τ’ ωραίο πρόσωπό της, Που βλέπω μόνο θάνατο σε ό,τι άλλο ωραίο. Κυρία, εσύ, που τις ψυχές περνάς Μέσα από τον νερό και τη φωτιά* στην ευτυχία, Μην επιτρέψεις να ξαναγινώ ό,τι ήμουνα παλιά. * Τα δάκρυα και το πάθος *** Εάν υπάρχει κάποιος που μπορεί, Κυρία, παρά τη θεϊκή σου ομορφιά, Σαν να ’σουν ον θνητό που ζει, Κοιμάται, τρώει, συνομιλεί εδώ μαζί μας, Ξοπίσω σου να μην ακολουθεί, Κι ας έχουν κάθε αμφιβολία του διαλύσει το έλεος κι η χάρη σου, Αυτό το μέγα αμάρτημα πώς πρέπει να τιμωρηθεί; Ο βυθισμένος στις δικές του σκέψεις Με μάτια που να δούνε δεν μπορούν, Δύσκολα ερωτεύεται με θέληση δική του. Σχεδίασε εσύ, λοιπόν, εντός μου, Όπως εγώ στην πέτρα ή σε χαρτί λευκό, Που τίποτα δεν δείχνει αρχικά, κι έπειτα αποκαλύπτει ό,τι επιθυμώ. Είναι ενδιαφέρον να συγκρίνουμε τα ποιήματα που αφιερώνονται στην Κολόνα με εκείνα που ο ποιητής είχε γράψει για τον Τομάζο ντε Καβαλιέρι. Ο συναισθηματικός παροξυσμός, το πάθος που διαπνέει τους στίχους που απευθύνονται στον Καβαλιέρι, παραχωρεί τώρα τη θέση του στη συχνά βασανιστική ενδοσκόπηση και στην αγωνιώδη ελπίδα για σωτηρία και ψυχική ανάταση. Η εμμονή με το κάλλος του νέου μετατρέπεται σε λατρεία για τα πνευματικά και ψυχικά χαρίσματα της γυναίκας. Το «ερωτικό» (αν το θεωρήσουμε έτσι) κάλεσμα προς τη Βιτόρια παίρνει τη χροιά προσευχής. Το «Άστρο της Εσπέρας», όπως αποκάλεσαν την Κολόνα βιογράφοι του καλλιτέχνη, φωτίζει τον δρόμο πέρα από τα εγκόσμια, αποκαλύπτοντάς του την ομορφιά της ψυχικής καθαρότητας και της πνευματικής ολοκλήρωσης. Όπως διά της αφαίρεσης βάζει κανείς, γυναίκα, Μες στη βουνίσια πέτρα, τη σκληρή, Μια ζωντανή μορφή, που αυξάνεται Όσο μειώνεται ο πέτρινος ο όγκος, Έτσι κι οι πράξεις οι καλές Σμιλεύουν την ψυχή που ακόμα τρέμει, Μέσα στον όγκο του σαρκίου της κρυμμένη, Πίσω από τ’ ακατέργαστο, σκληρό, τραχύ πετσί της. Μονάχα εσύ μπορείς, λοιπόν, Να τις αναδείξεις μέσα απ’ το κέλυφός μου Γιατί εγώ δεν έχω πλέον σθένος, ούτε βούληση εντός μου. Η Βιτόρια πεθαίνει το 1547. Ο Κόντιβι μάς περιγράφει τον τελευταίο ασπασμό του Μιχαήλ Αγγέλου προς τη Μαρκησία. Ο καλλιτέχνης πλησιάζει τη νεκρική της κλίνη, επιθυμώντας να την ασπασθεί στο μέτωπο για πρώτη και τελευταία φορά. Όμως δεν το τολμά. Συντετριμμένος φιλά ξανά, όπως κι όταν ήταν ζωντανή, μόνο το χέρι της. Για να εκφράσει τα συναισθήματά του, καταφεύγει και πάλι στην ποίηση. Στον χρόνο γύρνα με ξανά που του τυφλού μου πόθου Το χαλινάρι ήταν λεύτερο, λυμένο το καπίστρι. Δώσ’ μου ξανά το πρόσωπο το αγγελικό και πράο, Που θάφτηκε κάθε αρετή μαζί του αυτού του κόσμου Και τις συχνές, κοπιαστικές οδοιπορίες μου, Τόσο αργές για κείνον που είναι πλέον πλήρης ημερών. Δώσ’ μου ξανά τα δάκρυα, τη φλόγα μες στο στήθος, Αν θέλεις από μένα να χορτάσεις άλλη μια φορά. Αν είναι αλήθεια, Έρωτα, πως ζεις μονάχα Μες στο γλυκόπικρο το δάκρυ των θνητών, Από έναν κουρασμένο γέρο ελάχιστα θα πάρεις. Γιατί, στην άλλη όταν ζυγώνει όχθη η ψυχή Με βέλη σπλαχνικότερα μαθαίνει να αποκρούει τα δικά σου. Σ’ ένα καμένο κούτσουρο, τι άλλο δύναται να κάνει η φωτιά σου; Ο Μιχαήλ Άγγελος έχει περάσει πλέον τα εβδομήντα. Αν και πλούσιος, ζει πολύ λιτά, σε ένα ταπεινό σπίτι, στον τοίχο του οποίου έχει ζωγραφίσει έναν σκελετό που κουβαλά ένα φέρετρο στην πλάτη του. Μέσα στο φέρετρο έχει γράψει το παρακάτω τρίστιχο: Αυτό λέω σ’ εσάς που δώσατε στον κόσμο Το σώμα, την ψυχή κι όλο το πνεύμα σας: Στη μαύρη ετούτη κάσα είν’ η θέση σας. Το επόμενο ποίημα ζωντανεύει με τον πιο παραστατικό τρόπο την ψυχολογική του κατάσταση τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Έγκλειστος είμαι εδώ, σαν του καρπού την ψίχα μες στη φλούδα, Φτωχός και μόνος, Σαν πνεύμα σε μποτίλια εντός φυλακισμένο. Χώρος για να πετάξω δεν υπάρχει Μέσα στον σκοτεινό μου τάφο, όπου Μαζί με χίλιους υποτακτικούς μοχθεί η Αράχνη Και υφαίνουνε, τους εαυτούς τους κάνοντας σφοντύλια. Γιγάντιες σβουνιές γύρω στην πόρτα βρίσκω, Λες κι όποιος πήρε φάρμακο ή έφαγε σταφύλια, Δεν πάει πουθενά αλλού ν’ αποπατήσει. Τα ούρα έχω μάθει να γνωρίζω Και τον κρουνό απ’ όπου τρέχουν, μέσα απ’ τη σχισμή, Που με ξυπνά κάθε πρωί πριν ξημερώσει. Γάτες, ψοφίμια, κατσαρίδες και δοχεία νυκτός, Είτε για οικιακό εξοπλισμό, είτε για να γλιτώσει άλλον ένα δρόμο, Αφήνει όποιος έρχεται εδώ να συγυρίσει. Τόσο υπερέχει του κορμιού η ψυχή μου, Που αν, ξεβούλωτο, απελευθέρωνε εκείνο την οσμή του, Ούτε ψωμί, ούτε τυρί δεν θα τη δελεάζανε να μείνει εντός του. Μόνο το κρυολόγημα κι ο βήχας την κρατάνε για να μην πετάξει, Αφού από την κάτω έξοδο δεν δύναται να φύγει, Ενώ από το στόμα μετά βίας η ανάσα μου μπορεί να βγει. Πιασμένος, τσακισμένος, διαλυμένος και σπασμένος Από τους κόπους είμαι κι είναι ο θάνατος εκείνη η ταβέρνα, Που τρώω επί πιστώσει, ενόσω είμαι ακόμα ζωντανός. Είν’ η χαρά μου η μελαγχολία Κι οι στενοχώριες η ανάπαυσή μου, Γιατί σ’ εκείνονε που την αποζητά χαρίζει την ασθένεια ο Θεός. Όποιος με δει, θα πει πως μου ταιριάζει Να παίξω ρόλο στη Γιορτή των Μάγων κι ακόμα πιο πολύ, ανάμεσα στα πλούσια αρχοντικά εδώ, αν δει το σπίτι όπου κατοικώ.* Φλόγα ερωτική μες στην καρδιά δεν απομένει, Αφού ο μεγάλος διώχνει τον μικρό τον πόνο Και της ψυχής μου πλέον τα φτερά έχουν ψαλιδιστεί και μαδηθεί. Μέσα στην κανάτα μου έχω μια σφήκα,** Κλωστές και κόκαλα μες στο δερμάτινό μου το σακί, Και μες στο μπουκαλάκι μου τρία χάπια πίσσας.*** Τα μάτια μπλάβα, αλεσμένος κουρνιαχτός, Τα δόντια σαν οργάνου εκκλησιαστικού τα πλήκτρα, Που με την κίνησή τους σταματά ή ακούγεται η φωνή. Η θέα του προσώπου μου τρομάζει, Τα ρούχα μου, χωρίς άλλα κουρέλια, Απ’ τον στεγνό τον σπόρο μακριά, Θα διώχναν τα κοράκια στους ανέμους. Στο ένα μου αυτί φωλιάζει μια αράχνη Και στ’ άλλο ένας γρύλος τραγουδά ολονυχτίς Και δεν μπορώ να κοιμηθώ, ούτε να ροχαλίσω Από τη δύσπνοια της καταρροής. Ο Έρωτας και οι ανθόσπαρτες σπηλιές κι οι Μούσες, Τώρα οι μουντζούρες μου αξίζουνε μονάχα Για να τυλίγουν κύμβαλα, να γίνονται χωνιά, Στις χάβρες, στους απόπατους και στις ταβέρνες. Τι με ωφέλησε η λαχτάρα μου να φτιάξω Τόσα παιχνίδια, αφού στο ίδιο τέλος μ’ οδηγήσαν Μ’ εκείνονε που διέσχισε τις θάλασσες Κι έπειτα πνίγηκε μέσα στις μύξες; Η τιμημένη τέχνη, που για κάμποσο καιρό Μου χάρισε μεγάλη φήμη, με έφτασε ως εδώ, Γέρο, φτωχό και υπηρέτη άλλων. Κι αν δεν πεθάνω σύντομα, ολότελα θε να καταστραφώ. * Η Γιορτή των Μάγων είναι η παραμονή των Θεοφανίων, όταν, κατά την ιταλική παράδοση, κυκλοφορεί η Μπεφάνα, μια άσχημη γριά μάγισσα, που μπαίνει από τις καμινάδες και φέρνει δώρα στα παιδιά. (Όπως ο Άγιος Βασίλης, αλλά με μορφή που θυμίζει περισσότερο τους δικούς μας καλικάντζαρους.) Η αναφορά στις μέρες των Χριστουγέννων συνεχίζεται και με το σπίτι του, που δίπλα στα παλάτια που το περιστοιχίζουν, θυμίζει στάβλο. ** Μέσα στο κεφάλι του. *** Πιθανώς εννοεί τις πέτρες στη χολή του. Στις αρχές της δεκαετίας του 1540 ο Μιχαήλ Άγγελος είχε σκεφθεί να επιμεληθεί και να εκδώσει τα σημαντικότερα ποιήματά του. Η προετοιμασία κράτησε αρκετά χρόνια, αλλά τελικά το σχέδιο δεν υλοποιήθηκε. Για πολλά χρόνια μετά τον θάνατο του τα ποιήματά του ήταν γνωστά στο κοινό κυρίως από τις μεταγραφές του Βάρκι (ο οποίος τα είχε χρησιμοποιήσει στις διαλέξεις του), ενώ ένας πολύ στενότερος κύκλος είχε πρόσβαση σε αντίγραφα ποιημάτων που είχε στείλει σε φίλους του. Στις αρχές του 17ου αιώνα ο μικρανιψιός του, Μιχαήλ Άγγελος ο νεώτερος, λογοτέχνης και ο ίδιος, αποφάσισε να συγκεντρώσει και να εκδώσει τα ποιήματα του διάσημου θείου του. Ξεκίνησε να μελετά τα χειρόγραφα κι έντρομος ανακάλυψε ένα ποιητικό έργο όχι μόνο σκανδαλώδες, αλλά και εξαιρετικά ατελές, σύμφωνα με τις δικές του αυστηρά ακαδημαϊκές λογοτεχνικές προτιμήσεις. Αποφάσισε, λοιπόν, να «χτενίσει» και να «βελτιώσει» όσα ποιήματα θεώρησε πως άξιζαν να δουν το φως της δημοσιότητας. Η αλλαγή του φύλου στα ερωτικά ποιήματα ήταν το ευκολότερο κομμάτι του έργου του. Προχώρησε όμως πολύ παραπέρα, αντικαθιστώντας λέξεις με άλλες «ποιητικότερες», διορθώνοντας το μέτρο, αλλάζοντας στίχους ολόκληρους για να γίνει πιο «δόκιμο και εύληπτο» το αποτέλεσμα και, τέλος, ολοκληρώνοντας κατά το δοκούν ποιήματα που είχαν μείνει ημιτελή. Όπου δεν μπορούσε να αφαιρέσει τελείως ό,τι τον ενοχλούσε, πρόσθεσε πεζές παραφράσεις των ποιημάτων, οι οποίες αλλοίωναν τελείως το νόημα. Η συλλογή του εκδόθηκε το 1623 και για 250 χρόνια ήταν η έκδοση αναφοράς για το ποιητικό έργο του Μιχαήλ Αγγέλου. Όπως εύκολα καταλαβαίνει κανείς, οι νοηματικές παρεμβάσεις δίνουν μία στρεβλή εικόνα της προσωπικότητας και της φιλοσοφίας ζωής του μεγάλου καλλιτέχνη, ενώ η αλλαγή του φύλου οδήγησε τους πάντες στο συμπέρασμα ότι ο μεγαλύτερος όγκος του έργου του απευθυνόταν στη Βιτόρια Κολόνα. Στα μέσα του 19ου αιώνα ο μελετητής Τσέζαρε Γκουάστι επέστρεψε στα χειρόγραφα του Μιχαήλ Αγγέλου και για πρώτη φορά προσπάθησε να αποκαταστήσει τα ποιήματα στην αρχική τους μορφή (αν και δεν τόλμησε να απορρίψει ολοκληρωτικά τις παρεμβάσεις του Μιχαήλ Αγγέλου του νεώτερου). Τέλος, το 1960 ο Έντζο Νοέ Τζιράρντι παρουσίασε την εγκυρότερη μέχρι σήμερα έκδοση του ποιητικού έργου του Μιχαήλ Αγγέλου, η οποία αποτέλεσε τη βάση για όλες τις μετέπειτα μελέτες και μεταφράσεις του. Πιστεύοντας στην αυτόνομη αξία της ποίησης του καλλιτέχνη και θεωρώντας ότι το ιδιαίτερο στυλ του ήταν προϊόν συνειδητής επιλογής, απέρριψε κάθε παρέμβαση στη γλώσσα και στη σύνταξη κι επανέφερε τα ποιήματα στη μορφή με την οποία απαντώνται στα χειρόγραφα του ποιητή. Την άποψή του συμμερίστηκαν οι σημαντικότεροι μελετητές του δεύτερου μισού του εικοστού αιώνα (Μπίνι, Μοντάλε κ.ά.), ενώ ο Γκλάουκο Καμπόν, μέσα από μια εξονυχιστική στυλιστική ανάλυση των πρόχειρων και των τελειωμένων ποιημάτων του καλλιτέχνη –(τον οποίο χαρακτήρισε «τον πλέον ακούραστο καινοτόμο από τους μανιεριστές ποιητές»)– επιχείρησε να διαλύσει «κάθε εναπομένουσα παρανόηση σχετικά με τη φιλόπονη αφοσίωση του Μιχαήλ Αγγέλου στην τέχνη του λόγου.» Το έργο του επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη αντίληψη για την ποίηση του Μιχαήλ Αγγέλου, ανοίγοντας τον δρόμο σε απόψεις όπως αυτή που διατυπώνει ο Άντονι Μόρτιμερ στον πρόλογο της δικής του μετάφρασης: «Αυτό που τώρα αρχίζουμε να κατανοούμε είναι ότι η δύναμη αυτών των ποιημάτων βρίσκεται όχι τόσο σε αυτές καθαυτές τις ιδέες (οι οποίες σε παράφραση είναι συνήθως κοινότοπες Αναγεννησιακές σκέψεις) όσο στη βαθιά καινοτόμο χρήση της γλώσσας, που αναπαράγει τις ιδέες αυτές σαν εμπειρία». Έχουμε πλέον ολοκληρώσει μία στροφή 180 μοιρών, από τον θαυμασμό του Μπέρνι και των συγχρόνων του για το περιεχόμενο, στο σημερινό ενδιαφέρον για τις «ανορθόδοξες» φόρμες των ποιημάτων του Μιχαήλ Αγγέλου. Τετρακόσια πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο μεγάλος καλλιτέχνης της Αναγέννησης εξακολουθεί να προκαλεί και να διχάζει την κριτική με το έργο του και ίσως αυτό να είναι, τελικά, το πιο απελευθερωτικό στοιχείο για τον αναγνώστη, ο οποίος γνωρίζει πως, όποια κι αν είναι η προσωπική του αντίδραση στα ποιήματα αυτά, υπάρχει μία πληθώρα μελετητών που θα τον δικαιώσει. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Michelangelo Buonarroti il Giovane (ed.), Rime di Michelangelo Buonarroti, Φλωρεντία 1623. Giorgio Vasari, The Lives of the Artists (Trans. Julia Conaway Bondanella and Peter Bondanella), Oxford University Press, Νέα Υόρκη 1991. Ascanio Condivi, Life of Michelangelo, 1533 (Trans. Alice Sedgwick Wohl), Pennsylvania State University Press, 21999. Cesare Guasti (ed.), Le Rime di Michelangelo Buonarroti, Felice Le Monnier, Φλωρεντία 1863. Enzo Noe Girardi (ed.), Michelangelo Buonarotti: Rime, Laterza, Μπάρι 1960. Glauco Cambon, Michelangelo’s Poetry: Fury of Form, Princeton University Press, 1985. James M. Saslow (trans.), The Poetry of Michelangelo, Yale University Press, 1991. Anthony Mortimer (trans.), Michelangelo: Poems and Letters, Penguin Classics, Λονδίνο 2007.

Σύνδεση