Ο ύπνος του Λόγου γεννά συνωμοσίες

Φιλήμων Παιονίδης, Στοιχεία κριτικής επιχειρηματολογίας, Ζήτη, Θεσσαλονίκη 2014, σελ. 112 Όλες οι εκφάνσεις της ανθρώπινης επικοινωνίας εμπεριέχουν το στοιχείο της πειθούς. Προσπαθούμε να πείσουμε τους γύρω μας με επιχειρήματα ότι οι θέσεις που πρεσβεύουμε είναι ορθές. Ενώ η άτυπη λογική διδάσκεται εν σπέρματι στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, το επίπεδο του δημοσίου (και όχι μόνο) διαλόγου παραμένει ιδιαίτερα χαμηλό. Το βιβλίο του Φιλήμονα Παιονίδη καταφέρνει μέσα σε λίγες σελίδες να παραθέσει, με αξιοσημείωτη ενάργεια, τους βασικούς κανόνες επιχειρηματολογίας οι οποίοι θα έπρεπε να διέπουν τις καθημερινές μας συζητήσεις που αφορούν αινιγματικά ή περίπλοκα ζητήματα. Απευθύνεται σε δύο διαφορετικά είδη κοινού· τον φοιτητή φιλοσοφίας, νομικών και κοινωνικών επιστημών, και στον ενδιαφερόμενο πολίτη που αναζητεί δομή και λογική στις απόψεις του. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου ο συγγραφέας αναφέρεται στη βασική δομή των επιχειρημάτων αλλά και στις κεντρικές έννοιες που συνθέτουν την άτυπη λογική. Το δεύτερο μέρος πραγματεύεται τη μάστιγα της συνωμοσιολογίας αναλύοντας τα κοινά χαρακτηριστικά τέτοιων θεωριών, αλλά και τους πιθανούς λόγους που ευδοκιμούν στην ελληνική πραγματικότητα. Το παρόν κείμενο θα δώσει περισσότερο βάρος στο τελευταίο με μία πιο διεξοδική ανάλυση του φαινομένου. Πριν από αυτό, όμως, θα καταγραφεί συνοπτικά το περιεχόμενο του πρώτου μέρους. Τα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου είναι αφιερωμένα στα βασικά στοιχεία που συνθέτουν ένα επιχείρημα. Πιο συγκεκριμένα, το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου δίνει τον ορισμό ενός επιχειρήματος ενώ αναφέρεται συνοπτικά και στα βασικά συστατικά του (προκείμενες, συμπεράσματα, κ.λπ.). Το κεφάλαιο αυτό είναι μια εισαγωγή στη μελέτη της επιχειρηματολογίας και θέτει τις βάσεις για τα επόμενα μέρη. Το επόμενο κεφάλαιο αναλύει τις δύο βασικές τυπολογίες επιχειρημάτων (παραγωγικά και επαγωγικά). Όπως και στο πρώτο κεφάλαιο, ο συγγραφέας παραθέτει χρήσιμα παραδείγματα για να εξηγήσει τις έννοιες που αναλύει. Στο τρίτο κεφάλαιο το κείμενο καταπιάνεται με τη σημαντικότητα της σαφήνειας όταν ορίζονται τα περιεχόμενα ενός επιχειρήματος. Δεν είναι λίγες οι φορές, άλλωστε, που το ίδιο θέμα μπορεί να αναλυθεί με αντίστοιχα επιχειρήματα και να καταλήξουμε σε δύο διαφορετικά –αλλά καθ’ όλα ευλογοφανή– συμπεράσματα απλώς και μόνο λόγω της ασάφειας στον ορισμό της θεματικής. Τα τρία πρώτα κεφάλαια συμπληρώνονται με μια καταγραφή των βασικών κανόνων που πρέπει να διέπουν τον επιχειρηματολογικό διάλογο. Και τα τέσσερα κεφάλαια μαζί συνοψίζουν με εξαιρετικό τρόπο τις κεντρικές αρχές επιχειρηματολογίας και δίνουν στον αναγνώστη τη δυνατότητα να κατανοήσει πόσο διαφορετικά αναλύεται η πραγματικότητα από την οπτική γωνία της κριτικής επιχειρηματολογίας αλλά και πόσο επιφανειακή και κυκλική είναι η προσέγγιση με όρους συνωμοσιολογίας. Υπάρχει ένα κεντρικό αναλυτικό πρόβλημα με τις θεωρίες συνωμοσίας και οφείλουμε να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί όταν ασκούμε κριτική στο περιεχόμενό τους. Οι συνωμοσίες βασίζονται σε σειρά αληθοφανών ενδείξεων και σε πολλές περιπτώσεις δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε αν είναι αληθείς. Ενώ οι ενδείξεις αυτές είναι ευλογοφανείς όταν αναλύονται ξεχωριστά, σπάνια βγαίνει κάποιο αιτιώδες νόημα όταν συνδυάζονται μεταξύ τους. Ο Παιονίδης προσπαθεί στο τελευταίο μέρος του βιβλίου του (κεφ. 7) να εξηγήσει τι είναι οι συνωμοσίες, από πού προέρχονται, πώς αναλύονται, γιατί είναι πιστευτές, γιατί έχουν επικρατήσει στην κοινωνική πραγματικότητα και, τελικά, γιατί είναι επιβλαβείς. Ο συγγραφέας είναι πολύ προσεκτικός στον τρόπο που αναλύει αυτές τις θεωρίες και καταφέρνει να δείξει μέσα από τον ορισμό του φαινομένου τον βασικό λόγο που αυτές οι θεωρίες ευδοκιμούν στην Ελλάδα και αλλού. Στην Ελλάδα, όπως δείχνουν πρόσφατες έρευνες, η συνωμοσιολογία είναι ιδιαιτέρως δημοφιλής και παρεισφρέει σε όλα τα κοινωνικά στρώματα και σε όλες τις δημογραφικές ομάδες.[1] Σύμφωνα με τον Παιονίδη, οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό τους ότι βασίζονται σε ανεπαρκή αποδεικτικά στοιχεία, ενώ τις περισσότερες φορές είναι ανεπίδεκτες διάψευσης. (Πoιος, λόγου χάρη, θα έμπαινε στη διαδικασία να διαψεύσει ότι δεν μας ψεκάζουν και με ποιον τρόπο θα το έκανε;). Η δε δημοφιλία τους οφείλεται στην κοσμοθεωρία ότι πίσω από κάθε γεγονός κρύβεται ένας «ιθύνων ανθρώπινος νους» και, κατ’ επέκταση, ότι δεν υπάρχουν τυχαία ή φυσικά φαινόμενα (σ. 84). Ο συγγραφέας εύστοχα συμπληρώνει ότι πολλές φορές για να ευσταθούν αυτές οι θεωρίες απαιτείται η «συνωμοτική συνεργασία» εκατοντάδων ή και περισσοτέρων. Φανταστείτε, για παράδειγμα, πόσοι ερευνητές του καρκίνου ανά τον κόσμο συμμετέχουν στη «συνωμοσία» της απόκρυψης του φαρμάκου κατά του καρκίνου. Και όμως, σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα, 7 στους 10 Έλληνες πιστεύουν πως το φάρμακο κατά του καρκίνου έχει βρεθεί αλλά οι φαρμακευτικές εταιρείες το αποκρύπτουν για την αύξηση των κερδών τους. Οι υποστηρικτές συνωμοσιών, κατά τον Παιονίδη, επιθυμούν να επιβεβαιώσουν τις παραπάνω θέσεις περί ανθρώπινου δακτύλου πίσω από κάθε γεγονός ή απόφαση απλώς και μόνο για να επιβεβαιώσουν την αντισυμβατικότητά τους αλλά και την καχυποψία τους προς τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Αυτή η καχυποψία συχνά συνοδεύεται και από τυφλή εμπιστοσύνη σε ανυπόγραφα κείμενα του διαδικτύου ή/και πίστη σε γραφικούς τηλεσυνωμοσιολόγους. Η ανάλυση του συγγραφέα έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον και οι αναφορές του σε συγκεκριμένες συνωμοσίες είναι μια ελκυστική επιλογή. Μερικά ακόμα στοιχεία ίσως διαφωτίσουν και άλλες διαστάσεις του φαινομένου και να συμπληρώσουν την εξήγηση του Παιονίδη. (1) Ο κόσμος είναι ιδιαίτερα περίπλοκος και δεν υπάρχει για όλα μια εξήγηση. Για παράδειγμα, από το 2008 και μετά βιώνουμε μια τεράστια παγκόσμια οικονομική κρίση. Αν οι συστηματικοί μελετητές της οικονομίας και του χρηματοπιστωτικού συστήματος είχαν τη δυνατότητα να εξηγήσουν τις αιτιώδεις σχέσεις μεταξύ των δεκάδων οικονομικών μεταβλητών, θα ήταν και σε θέση να προβλέψουν το οικονομικό κραχ του 2008 ή την οικονομική κρίση στον Ευρωπαϊκό Νότο. Το ίδιο ακριβώς συνέβη και με την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Λίγοι την είχαν προβλέψει, ενώ ελάχιστοι θα στοιχημάτιζαν ότι η δεκαετία του 1980 θα τελείωνε με αυτόν τον τρόπο. Με λίγα λόγια, ακόμα και άνθρωποι που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στη συστηματική μελέτη και την εμπειρική έρευνα δεν μπορούν να μιλήσουν με βεβαιότητα για τις ακριβείς αιτιώδεις σχέσεις που διαμορφώνουν την πραγματικότητα ούτε μπορούν να προβλέψουν με βεβαιότητα το μέλλον. Και όμως, όπως αυτοί έτσι και οι απλοί παρατηρητές έχουν την επιθυμία να εξηγήσουν τον κόσμο απλοποιώντας στο μυαλό τους περίπλοκες σχέσεις και μοτίβα. Και αυτό δεν περιορίζεται στα οικονομικά ζητήματα, αλλά εύλογα εκτείνεται και στις διεθνείς σχέσεις, στον πολιτικό ανταγωνισμό και στην παγκόσμια ιστορία. Δυστυχώς, όμως, δεν υπάρχουν θεωρίες που εξηγούν τα πάντα και ο κόσμος παραμένει περίπλοκος. (2) Όπως γίνεται αντιληπτό, η πολυπλοκότητα της πραγματικότητας προκαλεί αβεβαιότητα για όλα αυτά τα ζητήματα και όλοι προσπαθούμε –από διαφορετική θέση– να διαχειριστούμε αυτή την αβεβαιότητα. Οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν το χαρακτηριστικό ότι εξηγούν τα πάντα μέσα από μια σειρά ανεπιβεβαίωτων ενδείξεων. Αποτελούν, υπ’ αυτήν την έννοια, μια εξαιρετικά βολική συντόμευση που –έστω και στιγμιαία– μας δίνει την ψευδαίσθηση του ελέγχου. Με άλλα λόγια, με τις θεωρίες συνωμοσίας ικανοποιούμε, πρόσκαιρα, την ανάγκη να ελαχιστοποιήσουμε την αβεβαιότητα γύρω από την πραγματικότητα. (3) Για να είμαστε ειλικρινείς, όμως, μια θεωρία συνωμοσίας έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον από οποιαδήποτε ορθολογική ανάλυση. Για παράδειγμα, μία εξήγηση της Ελληνικής οικονομικής κρίσης με όρους συνωμοσίας (η Εβραϊκή συνωμοσία σε όλες τις αποχρώσεις της και οι ξένοι που εποφθαλμιούν τον Ελληνικό πλούτο είναι εξαιρετικά δημοφιλείς) είναι σαφέστατα πιο ενδιαφέρουσα από μία δυσνόητη τεχνική ανάλυση στην οποία φιγουράρουν οι έννοιες «μοναδιαίο κόστος εργασίας», «απεχθές χρέος» και «πρωτογενές πλεόνασμα». Η προσπάθειά μας να διαχειριστούμε την αβεβαιότητα για τον περίπλοκο κόσμο και η ανάγκη μας να έχουμε κοινωνικά αποδεκτές απόψεις για τα τεκταινόμενα μάς οδηγεί στην πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας. Τα παραπάνω στοιχεία διαφωτίζουν τον ψυχολογικό μηχανισμό που ευνοεί τη διατήρηση τέτοιων απόψεων. Με την ψυχολογική διάσταση ασχολήθηκε και ο Παιονίδης αναφέροντας ότι οι συνωμοσιολόγοι έχουν αυτοπεποίθηση και υψηλή εμπιστοσύνη στις γνώσεις τους. Αυτό ίσως να είναι αληθές για τους εμπνευστές ή τους προπαγανδιστές τέτοιων θεωριών, οι οποίοι αναμφίβολα έχουν εμπιστοσύνη στην πληροφορία που προπαγανδίζουν. Όμως για τους απλούς υποστηρικτές τους η εικόνα είναι πιθανότατα αντεστραμμένη. Έχουν μάλλον χαμηλή εκτίμηση στις γνώσεις τους και ο θεωρητικός μηχανισμός που αναπτύχθηκε προηγουμένως εξηγεί τους λόγους που ισχύει κάτι τέτοιο. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην έρευνα που έγινε από τρία πανεπιστήμια και αναφέρθηκε πιο πάνω, η πιθανότητα να διατηρεί κάποιος υψηλές τάσεις συνωμοσιολογίας αυξάνεται αισθητά σε όσους έχουν χαμηλή εμπιστοσύνη στις γνώσεις τους.[2] Τέλος, πολλοί θα ισχυριστούν ότι η δυσπιστία απέναντι στα παραδοσιακά Μέσα και στην πραγματικότητα που φιλοτεχνούν έχει και θετικές συνέπειες. Όντως, όταν η αμφισβήτηση είναι «δημιουργική» έχει ως αποτέλεσμα την ενδελεχή επεξεργασία των δεδομένων, τη συστηματική ανάλυση και την καλύτερη κατανόηση της πραγματικότητας. Όμως, όταν η αμφισβήτηση είναι ολοκληρωτική και φτάνει στο σημείο μηδενισμού της επώνυμης πληροφορίας και θεοποίησης της ανυπόγραφης, τότε οι συνέπειες είναι καταστροφικές για το κοινωνικό σύνολο. Υπάρχουν πολλοί συμπολίτες μας που προτιμούν μια συνωμοσιολογική αποτύπωση της πραγματικότητας από μία η οποία παραθέτει ουσιαστικές αιτιώδεις σχέσεις. Αλήθεια, ποια αντίληψη της πραγματικότητας οδηγεί σε αλλαγή συμπεριφοράς; Μία που εντοπίζει τα αίτια της κρίσης σε συνωμοσίες ή μία που ψύχραιμα αναλύει τα κακώς κείμενα με συνέπεια και αυτοκριτική; Το έργο του Φιλήμονα Παιονίδη αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για να ενημερωθεί ο ενδιαφερόμενος πολίτης που ασχολείται, παρατηρεί, ενδιαφέρεται και αναλύει την πραγματικότητα από κάθε θέση, ακαδημαϊκή και μη. [1] Η έρευνα παρουσιάζεται εκτενώς στις προηγούμενες σελίδες. [2] Στο ερωτηματολόγιο υπήρχε ερώτηση στην οποία οι ερωτώμενοι ανέφεραν πόση εμπιστοσύνη έχουν στις γνώσεις τους για τον κόσμο, ενώ η συσχέτιση έγινε με μια κλίμακα που εμπεριείχε όλες τις θεωρίες συνωμοσίας του ερωτηματολογίου. Η ίδια συσχέτιση παρατηρείται και με την αντικειμενική γνώση των ερωτωμένων σε ζητήματα εγκυκλοπαιδικών γνώσεων και γενικών ζητημάτων πολιτικής.

Ο ύπνος του Λόγου γεννά συνωμοσίες

Σύνδεση