Η χαμένη Ατλαντίδα της γυναικείας γραφής

Σοφία Ντενίση, Ανιχνεύοντας την «αόρατη» γραφή. Γυναίκες και γραφή στα χρόνια του ελληνικού διαφωτισμού-ρομαντισμού, Νεφέλη, Αθήνα 2014, σελ. 560 Την ήπειρο της ελληνικής γυναικείας γραφής ανασύρει από την αφάνεια η αναπληρώτρια καθηγήτρια της ΑΣΚΤ Σοφία Ντενίση στο βιβλίο της, η οποία αφού προβεί, με την προσήκουσα επιστημονική αυστηρότητα, σε μια εκτεταμένη και επιμελή χαρτογράφηση της εκατονταετίας 1780-1880, επιβεβαιώνοντας και διαψεύδοντας υποθέσεις, ενίοτε διατυπώνοντας νέες, κάποιες φορές ρίχνοντας αχνό φως σε συγκινητικά γυναικεία πορτρέτα, μας την παραδίδει επαρκώς σηματοδοτημένη και πληρέστερη, προσθέτοντας άγνωστα ονόματα πλάι στα ήδη γνωστά, προσκαλώντας μας να ανακαλύψουμε ή να επανανακαλύψουμε την αθέατη ή αποσιωπημένη αυτή πλευρά της Ιστορίας της νεοελληνικής λογοτεχνίας, προτρέποντας ταυτόχρονα νεότερους ερευνητές να εξερευνήσουν περαιτέρω τις διαδρομές που η ίδια διέβλεψε και διάνοιξε. Οφείλω ευθύς εξ αρχής να προβώ σε μια ομολογία: γνώρισα αυτό το βιβλίο ως ιδέα, το καλωσόρισα όταν γεννήθηκε, το αγκάλιασα στα σπάργανα και το είδα να μεγαλώνει επί δεκαπέντε συναπτά έτη, υπομονής, επιμονής, πάθους, συγκινήσεων και απογοητεύσεων, χωρίς διαδίκτυο, ψηφιακές βιβλιοθήκες και πλήρεις βιβλιογραφίες. Η γυναικεία παρουσία στα ελληνικά γράμματα έχει απασχολήσει την ελληνική κριτική ήδη από τη δεκαετία του 1970 –δεκαετία κατά την οποία παρατηρείται επίσης αντίστοιχο ενδιαφέρον στη Βρετανία αλλά και στη Γαλλία με τις éditions des femmes και την ιστορική Librairie des femmes–, είτε επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον της στις λόγιες φαναριώτισσες είτε ερευνώντας τη διαμόρφωση της φεμινιστικής συνείδησης είτε μελετώντας την ιστορία της εκπαίδευσης των γυναικών. Με εξαίρεση την πρωτοπόρο ερευνήτρια Αθηνά Ταρσούλη με τη μελέτη της Ελληνίδες ποιήτριες (1951) και την πολυγράφο Κούλα Ξηραδάκη με το έργο της Γυναίκες στη Φιλική Εταιρεία. Φαναρώτισσες (1971), οι πρώτες συστηματικές και σημαντικές μελέτες εμφανίζονται κυρίως τη δεκαετία του 1980 και αφορούν τη διαμόρφωση της φεμινιστικής συνείδησης των γυναικών της εποχής. Λ.χ., η εξαιρετική μελέτη της Ελένης Βαρίκα Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα 1833-1907 (1987), το ανθολόγιο Έφη Αβδελά - Αγγέλικα Ψαρρά, Ο φεμινισμός στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου (1985), Το φεμινιστικό κίνημα στην Ελλάδα, πρωτοπόρες Ελληνίδες 1830-1936 της Κούλας Ξηραδάκη (1988),·η περί εκπαίδευσης των γυναικών με τη μελέτη της Σιδηρούλας Ζιώγου-Καραστεργίου Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893) (1986) και το Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910) της Ελένης Φουρναράκη, (1987). Η λογιοσύνη των γυναικών θα απασχολήσει πολύ αργότερα την Ειρήνη Ριζάκη στο έργο της Οι «γράφουσες» Ελληνίδες. Σημειώσεις για τη γυναικεία λογιοσύνη του 19ου αιώνα (2007). Μια εκτενής ελληνική και ξένη βιβλιογραφία περιλαμβάνεται στο τέλος του βιβλίου της Σοφίας Ντενίση. Η Ντενίση αναφέρεται στο έργο των ερευνητριών αυτών, συνδιαλέγεται μαζί τους εποικοδομητικά και το συμπληρώνει, διαφοροποιούμενη ως προς την χρονική περίοδο, αφενός, η οποία καλύπτει μια εκατονταετία από τον νεοελληνικό διαφωτισμό έως και το τέλος του ρομαντισμού και ως προς την οπτική, αφετέρου, η οποία είναι πρωτίστως ιστορική και φιλολογική. Η σημαντική συμβολή της μελέτης της έγκειται στο γεγονός ότι η συγγραφέας ιχνηλατεί και εμφανίζει δίκτυα και συγγένειες ανάμεσα στις γυναικείες δημιουργίες, εντοπίζει σχέσεις προγονικές και επιγονικές, βάζοντας στο «οπτικό πεδίο τις ελάσσονες συγγραφείς, οι οποίες υπήρξαν οι κρίκοι στην αλυσίδα που ένωνε τη μια γενιά με την άλλη»[1], προσφέροντάς μας έτσι «μια σαφή εικόνα της συνέχειας της γυναικείας γραφής»[2], μια «αξιόπιστη πληροφόρηση για τη σχέση ανάμεσα στη ζωή των συγγραφέων και στις αλλαγές στη νομική, οικονομική και κοινωνική κατάσταση των γυναικών»[3]. Δεύτερη εξίσου σημαντική συμβολή είναι ότι για πρώτη φορά αποδελτιώνεται με τρόπο συστηματικό (περισσότερα από πενήντα περιοδικά περνούν από τον ερευνητικό φακό της Ντενίση) η αθόρυβη αλλά σταδιακά ογκούμενη διείσδυση των γυναικών στη δημόσια σφαίρα, μέσω των συνεργασιών όχι μόνο στα γυναικεία, αλλά στα ανδροκρατούμενα έντυπα της εποχής. Η ενασχόληση της Ντενίση τόσο με τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο όσο και με τη θεματολογία αυτή δεν είναι καινούργια, είναι αποτυπωμένη επανειλημμένως σε πλείστες μελέτες της, με προεξάρχουσες: Το ελληνικό ιστορικό μυθιστόρημα και ο Sir Walter Scott,[4] Μεταφράσεις μυθιστορημάτων και διηγημάτων: 1830-1880,[5] «Οι λόγιες Ελληνίδες στα χρόνια του ελληνικού ρομαντισμού (1830-1880)»,[6] «Μαρία Π. Μηχανίδου»,[7] «Το έργο της Ευανθίας Καΐρη στο πλαίσιο της γυναικείας πνευματικής δημιουργίας της εποχής της»,[8] «Ευανθία Καΐρη, Αντωνούσα Καμπουράκη, Μαρία Μηχανίδου: διαφορετικές εκφάνσεις του πατριωτικού ιδεώδους στο δραματουργικό έργο τριών πρώιμων γυναικών δημιουργών του 19ου αιώνα».[9] Η μακρόχρονη θητεία της στη μελέτη του 19ου αιώνα, αλλά και της γυναικείας λογοτεχνικής παρουσίας, η άσκησή της στη βιβλιογραφική καταγραφή, της επιτρέπουν να φέρει εις πέρας την μεγαλεπίβολη αυτή χαρτογράφηση με ενδελέχεια, σαφήνεια και χρηστικότητα, προσφέροντας ένα έργο υποδομής στην ιστορία της νεοελληνικής γυναικείας γραφής. Ταυτόχρονα συνδέει τα καθ’ ημάς με τα τεκταινόμενα στον δυτικοευρωπαϊκό κυρίως κόσμο, διεθνοποιώντας την οπτική της έρευνάς της, δίνοντας συγκριτικά στοιχεία όσον αφορά τη γυναικεία εκπαίδευση ή τα ποσοστά αλφαβητισμού, αναφερόμενη σε άλλες εθνικές ιστορίες γυναικείας γραφής, συγκρίνοντας μεταξύ τους ανόμοιους στην ενδυμασία αλλά όμοιους στην ψυχή «αγγέλους του σπιτιού»[10], συνάγοντας ομοιότητες και διαφορές. Παραδείγματος χάρη, αν ο ρόλος της «δασκάλας του έθνους», της «μητέρας-παιδαγωγού» είναι κοινός σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αν η έκκληση για καλύτερη παιδεία για το γυναικείο φύλο είναι επίσης κοινή, «η εκμάθηση των “νεκρών γλωσσών”, της αρχαίας ελληνικής και της λατινικής αποτελεί το όνειρο όλων των Βρετανίδων που θέλουν να θεωρούνται εγγράμματες κατά τον 19ο αιώνα», ενώ «το προνόμιο αυτό το έχουν οι πολύ λιγότερο εξελιγμένες Ελληνίδες, λόγω καταγωγής, αφού η γνώση των αρχαίων θεωρείται ο απαραίτητος όρος της “ελληνοπρεπούς μορφώσεως”» επισημαίνει η Σ. Ντενίση. Πολύ ενδιαφέρον είναι επίσης το παράδειγμα όπου η άγνωστή μας συγγραφέας του έργου Η νυξ της 10 προς την 11 Οκτωβρίου του 1862, η οποία υπογράφει ως Ελληνίς Α. Κ., καταφεύγει στην παρενδυσία –όπως και η διασημότερη γυναίκα συγγραφέας του 19ου αιώνα Γεωργία Σάνδη, καθώς μας εξομολογείται στην αυτοβιογραφία της Η ιστορία της ζωής μου–, προκειμένου να κυκλοφορήσει ελεύθερα στον δημόσιο χώρο και να εξιστορήσει τα ιστορικά γεγονότα στους «απανταχού ομογεν[είς] και των δυο φύλων». Η Σ. Ντενίση παραθέτει δυο εύγλωττα αποσπάσματα: [...απεφάσισα να εξέλθω της οικίας μου κατά την εσπέραν εκείνην, μόνη μεν, αλλ’ ολόκληρον φέρουσα ανδρικήν ενδυμασίαν, περιτυλίξασα τους πλοκάμους της κόμης μου υπό πλατύν ανδρικόν πίλον [...] Τοσούτον δε ήμην αγνώριστος με την ανδρικήν ταύτην ενδυμασίαν [...] εβάδιζον ανδρικά και προσηλωμένον είχον το ους και το βλέμμα πανταχόθεν.» (Η νυξ της 10 προς την 11 Οκτωβρίου του 1862, υπό Ελληνίδος Α.Κ., 1862). «Οπότε έφτιαξα για τον εαυτό μου ένα redingote- guérite [...] από βαρύ γκρι ύφασμα, ταιριαστό παντελόνι και γιλέκο. Μ’ ένα γκρι καπέλο και μια μεγάλη μάλλινη γραβάτα ήμουν ένας τέλειος πρωτοετής φοιτητής. [...] Έβγαινα με όποιο καιρό και γυρνούσα οποιαδήποτε ώρα [...] Κανείς δεν με γνώριζε, κανείς δεν με κοίταζε, κανείς δεν μου έβρισκε ελαττώματα· ήμουν ένα άτομο χαμένο στο τεράστιο πλήθος». (George Sand, Histoire de ma vie, 1855). Η γυναικεία γραφή Η συγγραφέας ακολουθεί τον ορισμό της γυναικείας γραφής με την ευρεία έννοια κατά την Σίλια Χόκσγουορθ, ως «οτιδήποτε έχει γραφτεί από γυναίκα, συμπεριλαμβανομένων των επιστολών, ημερολογίων και δοκιμίων, που είτε έχουν λογοτεχνική αξία είτε ρίχνουν φως στη θέση της γυναίκας στην πολιτισμική παιδεία της εποχής»[11]. Συγκεκριμένα η Σ. Ντενίση στη μελέτη της εξετάζει ποιήματα, θεατρικά έργα, διηγήματα, μυθιστορήματα, αυτοβιογραφίες, παιδική λογοτεχνία, αλλά και μη λογοτεχνικά έργα, όπως παιδαγωγικά, ιστορικά, γεωγραφικά, φιλοσοφικά κείμενα, κείμενα εγκυκλοπαιδικών γνώσεων, κείμενα για τη θέση της γυναίκας, και μεταφράσεις. Το τελευταίο αυτό είδος αποτελεί σχεδόν ένα απαράβατο μυητικό στάδιο από το οποίο περνούν με μεγαλύτερη ή μικρότερη επιτυχία σχεδόν όλες οι γυναίκες-δημιουργοί πριν αρθρώσουν τον δικό τους πρωτότυπο λόγο. Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη τα οποία απαρτίζονται από ένδεκα κεφάλαια. Το πρώτο μέρος αναφέρεται στις «προϋποθέσεις για το άνοιγμα της γυναικείας γραφής» με κύριο άξονα τη γυναικεία εκπαίδευση, το δεύτερο μέρος ιχνηλατεί την περίοδο του 1780-1860, ενώ το τρίτο αφορά αποκλειστικά την τελευταία εικοσαετία τής υπό εξέταση περιόδου, την πλέον γόνιμη και πλούσια περίοδο του 1860-1880. Καταγράφονται ανά έτος όλες οι αυτοτελείς εκδόσεις, ενώ παράλληλα αποδελτιώνονται όλες οι γυναικείες συνεργασίες στα έντυπα της εποχής, τόσο στα γυναικεία περιοδικά, Κυψέλη, Θάλεια, Ευρυδίκη, προδρόμους της Εφημερίδος των Κυριών, των οποίων γνωρίζουμε τον βραχύβιο βίο, όσο και στα ευρύτερης κυκλοφορίας έντυπα στον ελλαδικό και ελληνόφωνο χώρο: Ευτέρπη, Πανδώρα, Αμάλθεια, Χρυσαλλίς, Επτάλοφος, Εθνική Βιβλιοθήκη, Ιλισσός, Εδέμ, Ιωνική Μέλισσα, κ.ά. Την τελευταία δεκαετία 1870-1880, η άνθηση και η εξάπλωση της γυναικείας δημιουργίας είναι πασιφανής. Την μελέτη συμπληρώνουν τρία εύχρηστα παραρτήματα που αφορούν τις αυτοτελείς εκδόσεις, τις συνεργασίες στον Τύπο και τα αδημοσίευτα έργα, και πέραν της βιβλιογραφίας και των πηγών, ένα ευρετήριο κυρίων ονομάτων. Δίπλα στα ονόματα της Ευανθίας Καΐρη (1799-1866), «της πρώτη[ς] πραγματικά λογία[ς] που έχει να μνημονεύσει η ιστορία των γραμμάτων μας», και της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου (1801-1832), «της πρώτη[ς] πεζογράφο[υ] της σύγχρονης εποχής», για τις οποίες έχουν εκπονηθεί οι περισσότερες μελέτες, εμφανίζονται άγνωστα ονόματα όπως αυτά των πρώιμων ποιητριών, των φαναριωτισσών Δουδούς Υψηλάντη και Δόμνας Κατήνκως, της ποιήτριας Αντωνούσας Καμπουράκη, της Ευφροσύνης Σαμαρτζίδου, εκδότριας του γυναικείου περιοδικού Κυψέλη, των μεταφραστριώνΑικατερίνης Δοσίου και Ζωής Δραγούμη, των ποιητριών Σοφίας Λαμπίση, Μαριάννας Μπέτσου και Φωτεινής Οικονομίδου, της δοκιμιογράφου Αικατερίνης Ζάρκου, της μυθιστοριογράφου Μαρίας Π. Μηχανίδου, της παιδαγωγού Σαπφούς Λεοντιάδος, και πολλών άλλων, των οποίων δεν γνωρίζουμε παρά τα αρχικά του ονόματός τους και που θα μείνουν ίσως για πάντα στη λήθη. Συνήθως οι γυναίκες δημιουργοί είναι πολύπλευρες και πολυτάλαντες προσωπικότητες και συνδυάζουν πολλούς ρόλους: μεταφράστριες, συγγραφείς, παιδαγωγοί, δοκιμιογράφοι, χρονικογράφοι, αλλά και άτομα με πολιτικό νου και σκέψη. Θα αναφερθούμε εν συντομία σε ορισμένες σπουδαίες άγνωστες. Η «πρώτη Ελληνίδα ποιήτρια της νεότερης εποχής» Αντωνούσα Καμπουροπούλα Η Αντωνούσα Ζαχαράκη το γένος Καμπουράκη (1780-1875) είναι η «η πρώτη Ελληνίδα της νεότερης εποχής η οποία εξέδωσε εκτενές ποιητικό έργο ήδη από τη δεκαετία του 1840. Παραμένει όμως ως τις μέρες μας άγνωστη και το έργο της παντελώς αγνοημένο», επισημαίνει η συγγραφέας. Η Καμπουράκη, έχοντας στερηθεί την πατρίδα της Κρήτη αλλά και τον μοναχογιό της που σκοτώθηκε, εκδίδει το 1840 στην Ερμούπολη το πρώτο της έργο, Ποιήματα τραγικά εμπεριέχοντα διαφόρους πολέμους της Κρήτης επί της ελληνικής Επαναστάσεως, γραμμένα σε δεκαπεντασύλλαβο, με ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία και σε γλώσσα μικτή. Ακολουθεί το 1847 το πεντάπρακτο δράμα Γεώργιος Παπαδάκης, γραμμένο σε δεκαπεντασύλλαβο, όπου εξιστορεί την έφοδο της Γραμβούσας, περιστατικό του κρητικού αγώνα του 1823. Στο έργο αυτό προτάσσει τρεις επιστολές προς τον βασιλέα της Ελλάδας Όθωνα, τον τσάρο Νικόλαο και τον Ιωάννη Κωλέττη. Στις επιστολές αυτές εκφράζει την «επιθυμία της για παρέμβαση στα πολιτικά πράγματα με το μόνο μέσο που διαθέτει: την πένα της». Ακολουθούν το θεατρικό Λάμπρω (1861) και μια ποιητική συλλογή με αντιοοθωνικό περιεχόμενο Η μνήμη (1863). Τα περικείμενα των έργων της μας δίνουν πληροφορίες για την πολυτάραχη ζωή της και τις μετακινήσεις της. Το τελευταίο της θεατρικό έργο Έξοδος του Μεσολογγίου (1875) παραπέμπει εμμέσως πλην σαφώς, με τρόπο πιο ηρωικό και λιγότερο συναισθηματικό στον Νικήρατο της Ευανθίας Καΐρη. Ορθώς η Σ. Ντενίση επισημαίνει ότι «υπάρχει ένας διάλογος μεταξύ των κειμένων τα οποία γράφονται από ή απευθύνονται σε γυναίκες [...] δηλαδή μια προσπάθεια συλλογικής γυναικείας μνήμης και προβολής θετικών προτύπων προς μίμηση, κάτι που θα συνεχιστεί σε όλη τη διάρκεια του αιώνα και θα προβληθεί ιδιαίτερα από την Εφημερίδα των Κυριών της Παρρέν.» Η πρώτη καταξιωμένη μεταφράστρια Κατερίνα Δοσίου Η μετάφραση αποτελεί τον γενικό κανόνα, για όλες τις γυναίκες-δημιουργούς. Πολύ νωρίς, κορίτσια ακόμη, μεταφράζουν ως άσκηση για να εμβαθύνουν τις γνώσεις στις ξένες γλώσσες, και ενίοτε ζητούν και αποκτούν την άδεια από τον άνδρα κηδεμόνα, πατέρα, σύζυγο ή αδελφό, να δημοσιεύσουν τις μεταφράσεις τους, οι οποίες αφορούν όλα τα είδη του λόγου. Η Αικατερίνη Δοσίου (;-1856), φαναριώτισσα, γόνος επιφανών οικογενειών, σπούδασε αρχαία ελληνική, γαλλική, αγγλική και γερμανική φιλολογία. Η μετάφρασή της του Γκιαούρ του Βύρωνα, την οποία ολοκλήρωσε το 1843, δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό της, το 1857, από τον σύζυγό της και επανεκδόθηκε από τον γιο της το 1873. «Η μετάφρασή της θεωρήθηκε υποδειγματική από σημαντικούς λογίους της εποχής της αλλά και μεταγενέστερους. [...] Η Δοσίου ως μεταφράστρια πρέπει να απέκτησε τόσο μεγάλο όνομα, που η αίγλη του διατηρήθηκε στην ανάμνηση των ανθρώπων καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα», σημειώνει η Σ. Ντενίση, παραθέτοντας στοιχεία και γι’ άλλες μεταφράσεις της. Η «πρώτη Ελληνίς δημοσιογράφος» Ευφροσύνη Σαμαρτζίδου Η σκυριανή Ευφροσύνη Σαμαρτζίδου (1821-1877), ποιήτρια, παιδαγωγός και δημοσιογράφος, εκδίδει στην Κωνσταντινούπολη το 1845 το πρώτο γυναικείο περιοδικό, το οποίο, σύμφωνα με την προγραμματική διακήρυξη της εκδότριάς του, οφείλει να είναι «αμέτοχον από πολιτικάς συζητήσεις, θέλει ενασχολείσθαι εν είδει εγκυκλοπαιδείας περί την εκπαίδευσιν και ηθικήν μόρφωσιν του γυναικείου φύλου διά της πλέον διδακτικής, σεμνοπρεπούς και τερπνής ύλης». Μοναδικό κορίτσι στο σχολείο αρρένων της Σκύρου, σύζυγος του Λευκάδιου λόγιου γιατρού Σπυρίδωνος Σαμαρτζίδη, ο οποίος και τελειοποίησε τη μόρφωσή της, η Ευφροσύνη θα ιδρύσει με τον σύζυγό της το Παρθεναγωγείο Λαρίσης, θα οργανώσει τα σχολεία της Άρτας, της Θεσσαλονίκης και των Σερρών. «Θεωρείται πρωτοπόρος των γυναικείων γραμμάτων στον τόπο μας, “σχεδόν η πρώτη Ελληνίς δημοσιογράφος” κατά την Παρρέν». Η Κυψέλη κυκλοφόρησε από τον Μάιο μέχρι τον Οκτώβριο του 1845 και αριθμεί έξι τεύχη. Η ύλη του περιοδικού αφορά κυρίως γυναικεία θέματα (ισότητας των φύλων, σχετικής νομοθεσίας, εκπαίδευσης) και τα κείμενα είναι ανυπόγραφα, ενώ η ομοιογένειά τους προδίδει την ίδια πένα, προφανώς της εκδότριας και ενδεχομένως του συζύγου της. Η Σαμαρτζίδου υπογράφει επωνύμως μόνο τα ποιήματά της. «Τα κείμενά της ξεχωρίζουν για την τόλμη τους σε μια πρώιμη εποχή, όπου διακηρύσσει την ισότητα των φύλων [...] την αναγκαιότητα για κοινή ανατροφή και μόρφωση και στα δύο φύλα [...] την ανάγκη για εκμάθηση μιας τέχνης [...] την επιθυμία της για πραγματική ισότητα επί της γης, όχι μόνο για τα δυο φύλα αλλά και για όλες τις τάξεις [...] Πολλές από τις παραπάνω ιδέες θα δούμε να επαναλαμβάνει και να απαιτεί την πραγματοποίησή τους μια άλλη εκδότρια γυναικείου περιοδικού, η Καλιρρόη Παρρέν», επισημαίνει η Σ. Ντενίση. Η πολυμήχανη Μαρία Π. Μηχανίδου Η πρώτη ελληνίδα μυθιστοριογράφος Μαρία Π. Μηχανίδου έχει έναν εξίσου μυθιστορηματικό βίο. Η Σ. Ντενίση εικάζει ως έτος θανάτου της συγγραφέως το 1901 από συμβόλαια αγοραπωλησίας σπιτιών που εντόπισε στο Υποθηκοφυλακείο Πειραιώς, ενώ τοποθετεί την ημερομηνία της γέννησής της μεταξύ 1820-1830, και ελέγχει ως ανακριβείς πληροφορίες που την θέλουν κόρη του Μεσσήνιου Φιλικού Παναγιώτη Μηχανίδη. Αναλύοντας προσεκτικά το έργο της και τα περικείμενά του, την παρακολουθεί στην Αίγυπτο όπου μάλλον πήγε να ζήσει μετά τον θάνατο του συζύγου της, ακολουθώντας τη θυγατέρα της και το ελληνικό μεταναστευτικό ρεύμα, και όπου εμφανίζεται με το θεατρικό έργο Ο προδότης ιερεύς το 1873, το οποίο το 1886 θα μετασκευασθεί στο Ο ψευδοϊερεύς Ιουδαίος. Το 1875 κυκλοφορεί το μυθιστόρημα Τα φάσματα της Αιγύπτου, στον πρόλογο του οποίου κάνει λόγο για ένα άλλο μυθιστόρημα με τίτλο Τα απόκρυφα του Καΐρου, το οποίο θα παραμείνει ανέκδοτο. Τα Φάσματα της Αιγύπτου, στην πράξη το πρώτο μέρος τους με τίτλο Η καρτερία του Παύλου, όπου η Μηχανίδου περιγράφει τον ελληνικό υπόκοσμο του Καΐρου και ταυτόχρονα την έλλειψη παιδείας, τον νεοπλουτισμό, τη διαφθορά, την αναξιοπιστία των θεσμών, είναι κατά τη Σ. Ντενίση ένα μυθιστόρημα «κοινωνικού προβληματισμού» και ο ήρωάς του Παύλος, κατ’ αντιστοιχία με τον Όλιβερ Τουίστ του Ντίκενς, θύμα του κοινωνικού συστήματος, στο οποίο η Μηχανίδου «ασκεί έντονη κοινωνική κριτική». «Το γεγονός ότι μια γυναίκα καταγγέλλει τα κακώς κείμενα στην ευπορότερη παροικία του ελληνισμού σε μια τόσο πρώιμη εποχή, καθιστά το έργο αυτό πρωτοποριακό, όχι μόνο στο πλαίσιο της γυναικείας συγγραφικής δραστηριότητας της εποχής του, αλλά στο ευρύτερο πλαίσιο της συγγραφικής δημιουργίας του καιρού του». Τα τελευταία χρόνια της ζωής της χαρακτηρίζονται από έναν εμμονικό αντισημιτισμό, τον οποίο «θα εκφράσει απροκάλυπτα στα δυο τελευταία δημοσιευμένα έργα της στο θεατρικό Η ανθρωποθυσία παρά τοις Ιουδαίοις και στην Εβραϊκή σύμπνοια, [...] ένα “πρωτότυπο κράμα πολιτικού λιβελλογραφήματος και αυτοβιογραφικής αφήγησης”». Η πολυπράγμων παιδαγωγός Σαπφώ Λεοντιάς Η Σαπφώ Λεοντιάς (1830-1890), βαθιά γνώστρια της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, στα σαράντα σχεδόν χρόνια της εκπαιδευτικής της δραστηριότητας, θα διδάξει τον Όμηρο και τους τραγικούς ποιητές στις ανώτερες τάξεις των Παρθεναγωγείων. Υπήρξε επίσης μεταφράστρια, ποιήτρια, εισηγήτρια του παιδικού θεάτρου, και ιθύνων νους του πρώτου συλλογικού γυναικείου περιοδικού, της Ευρυδίκης (1870-1873). Δεν είναι τυχαίο ότι σε αυτήν θα απευθυνθεί η Παρρέν για να εκδώσει την Εφημερίδα των Κυριών. Το 1853, πρωτόλειο ποίημά της δημοσιεύεται στην Πανδώρα και συνιστά το πρώτο πρωτότυπο γυναικείο λογοτεχνικό έργο που βρίσκει στέγη στο ανδροκρατούμενο αυτό περιοδικό. Θα διαδραματίσει εξέχοντα ρόλο στην ελληνική γυναικεία εκπαίδευση της εποχής της ζητώντας για τα κορίτσια «τοιαύτης μορφής και τάξεως [παρθεναγωγεία] οίας εισί τα ανώτερα των αρρένων παιδευτήρια». Στο άρθρο της «Περί υψηλοτέρας εκπαιδεύσεως των κορασίων» εισηγείται τη μελέτη των σημαντικότερων αρχαίων συγγραφέων και πλήθους γνωστικών αντικειμένων, απ’ όπου δεν απουσιάζουν η Γεωγραφία, η Φυσική, η Αριθμητική, η Άλγεβρα και η Γεωμετρία. «Οι προτάσεις της για την εκπαίδευση βρίσκονται σε άμεση συνάρτηση με όσα ευαγγελίζεται για τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία», σημειώνει η Σ. Ντενίση. Η Σαπφώ Λεοντιάς θα διδάξει στη Σάμο, στη Σμύρνη, στην Κωνσταντινούπολη, θα δώσει πλήθος διαλέξεων, θα συνεργαστεί με ένα μεγάλο αριθμό οικογενειακών, φιλολογικών περιοδικών, θα συγγράψει σχολικά εγχειρίδια. Δικαίως η Καλιρρόη Παρρέν θα την ονομάσει ως «την σοφωτέρα και πολυμαθεστέρα των ελληνίδων παιδαγωγών του 19ου αιώνα». Η «γυναίκα των μουσών» Φωτεινή Οικονομίδου Ποιος θυμάται σήμερα ότι στην Φωτεινή Α. Οικονομίδου έστειλε ποιήματά του ο τότε φοιτητής Κωστής Παλαμάς ζητώντας την κρίση της; Όταν έλαβε την απάντησή της με ένα ποίημα που απευθυνόταν «Τω νεαρώ ποιητή Κ.Π.», ο ποιητής σημειώνει: «είταν η ημέρα που έλαβα το γράμμα της [...] η πιο ευτυχισμένη της φοιτητικής ζωής μου. Πρώτη φορά μ’ έγραφαν με τον τίτλο που ονειρευόμουνα: Ποιητής. Μια γυναίκα των μουσών με καθιέρωνε.» Η Φωτεινή Α. Οικονομίδου (1849-1883), «η επιφανέστερη [...] ποιήτρια του ελληνικού ρομαντισμού» προέρχεται από οικογένεια επιφανών λογίων, η οποία ωστόσο δεν συναινούσε στην καλλιτεχνική της κλίση. Γράφει από τα δώδεκά της, και προσφιλή της θέματα είναι: η ποιητική δημιουργία ως στόχος στη ζωή, ο ανεκπλήρωτος έρωτας και το μάταιον της ανθρώπινης ύπαρξης. Όπως επισημαίνει συγγραφέας: «Το ποιητικό της έργο θα κάνει έντονα αισθητή την παρουσία του στη δεκαετία του 1870, θα γνωρίσει μεγάλη απήχηση σε αυτήν του 1880 [...] και [...] ποιήματά της θα συμπεριλαμβάνονται σε ποιητικές ανθολογίες χρόνια μετά το θάνατό της.». Η λησμονημένη άγνωστη Χαρακτηριστικό παράδειγμα της πολυπληθούς κατηγορίας γυναικών-δημιουργών για τις οποίες γνωρίζουμε ελάχιστα, είναι η Αιμυλία Μαρούτση/τζη. Ξενικής καταγωγής, παντρεμένη με Έλληνα, συνεργάτιδα της Πανδώρας στη Βηρυττό, πεθαίνει σε ηλικία 17 ετών αφήνοντας ένα παιδί, έχοντας ήδη γράψει στα ελληνικά, «την μητέρα των γλωσσών», κατά την έκφραση της ιδίας, τρία έργα που δημοσιεύτηκαν μετά τον θάνατό της, το πρώτο εκ των οποίων τιτλοφορείται «Περί των κατά την Συρίαν τελετών του γάμου», και το οποίο δημοσιεύτηκε το 1863, όπου «αναφέρει πλήθος πληροφοριών, οι οποίες φανερώνουν τη χαμηλή εκτίμηση που τρέφει η εκεί κοινωνία για τις γυναίκες, τη βαναυσότητα στη μεταχείριση και την άσκηση σωματικής βίας από τα ανδρικά μέλη της κοινωνίας, σύζυγο και προεστούς, με τις ευλογίες του κλήρου», σημειώνει η Σ. Ντενίση. Στον ερευνητή αλλά και στον αναγνώστη, γεννάται το εύλογο ερώτημα: Τι θα γινόταν αυτή η εκκολαπτόμενη συγγραφέας με το κριτικό πνεύμα αν δεν πέθαινε τόσο νέα; Θα συμβιβαζόταν με τη μοίρα του φύλου της και θα ξεχνούσε τα πρώτα αυτά φεμινιστικά σκιρτήματα ή θα γινόταν μια μεγάλη κυρία των ελληνικών γραμμάτων; Ασφαλώς, δεν υπάρχει απάντηση. Αντιπροσωπεύει επάξια το πλήθος των άγνωστων λησμονημένων γυναικών που η αποκτηθείσα παιδεία είτε λόγω λόγιου οικογενειακού περιβάλλοντος, στην αρχή της υπό εξέταση εκατονταετίας, είτε λόγω εκπαίδευσης στα τελευταία χρόνια της περιόδου, τους επιτρέπει να συμμετάσχουν στα ελληνικά γράμματα, όποια μορφή κι αν έχει η συμμετοχή αυτή. Στο βιβλίο της Ντενίση οι λησμονημένες αυτές γυναικείες υπάρξεις αποκτούν ζωή και οντότητα παίρνοντας ενεργά μέρος στην Ιστορία της νεοελληνικής γυναικείας γραφής και μας προτρέπουν να ανασυνθέσουμε την ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. [1] Elaine Showalter, A Literature of Their Own, Virago, Λονδίνο 31982, σ. 7. [2] Ό.π. [3] Ό.π. [4] Καστανιώτης, Αθήνα 1994. [5] Περίπλους, Αθ σήνα 1995. [6] Περ. Διαβάζω, 339 (6.7.1994), σ. 10-16. [7] Στο Η παλαιότερη πεζογραφία μας από τις αρχές της ως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τόμ. Ε΄, Σοκόλης, Αθήνα 1996, σ. 240-277. [8] Στο Ευανθία Καΐρη. Διακόσια χρόνια από τη γέννησή της (1799-1999), Πρακτικά Συμποσίου, Άνδρος 4 Σεπτεμβρίου 1999, Ανδριακά Χρονικά, 31, Καΐρειος Βιβλιοθήκη, Άνδρος 2000, σ. 27-43. [9] Στο Παντελής Βουτουρής, Γιώργος Γεωργής (επιμ.), Ο Ελληνισμός στον 19ο αιώνα, ιδεολογικές και αισθητικές αναζητήσεις, Καστανιώτης, Αθήνα 2006, σ. 129-142. [10] Ο όρος οφείλεται στο δημοφιλές ποίημα “The Angel in the House” του Coventry Patmore (1855) και ορίζει τη γυναίκα-σκλάβα του 19ου αιώνα στη βούληση των γονιών, του συζύγου ή οποιουδήποτε αρσενικού μέλους της οικογένειας. [11] Celia Hawkesworth (ed.), A History of Central European Women’s Writing, Palgrave, Νέα Υόρκη 2001, σ. XII

Η χαμένη Ατλαντίδα της γυναικείας γραφής

Σύνδεση