Η Ευρώπη σε κρίση, και πώς θα την ξεπεράσει

Λουκάς Τσούκαλης, Η δυστυχής Ένωση: Η Ευρώπη χρειάζεται μια Νέα Μεγάλη Συμφωνία, Πατάκη, Αθήνα 2014, σελ. 132 Για πενήντα περίπου χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση –με τις διαδοχικές ονομασίες που κάθε φορά έφερε– λειτούργησε ομαλά κι αποτελεσματικά. Ομαλά και αποτελεσματικά καθώς με την πάροδο του χρόνου επιτελούσε τις δύο από τις βασικές λειτουργίες του οράματος της ενοποίησης της ηπείρου μας, δηλαδή την εμβάθυνση και τη διεύρυνση. Στον τομέα της εμβάθυνσης πέτυχε να συγκεντρώσει μια σειρά αρμοδιότητες, αφαιρώντας τες από τα κράτη-μέλη, στους κεντρικούς θεσμούς της στις Βρυξέλλες, στο Λουξεμβούργο και στο Στρασβούργο, αλλά και αφαιρώντας τες από αλλά ευρωπαϊκά όργανα που είχαν συναφείς αρμοδιότητες. Κύριο θύμα αυτής της διεθνούς επεκτατικής πολιτικής της Ένωσης είναι το Συμβούλιο της Ευρώπης, που είδε τα τελευταία χρόνια να συρρικνώνονται οι αρμοδιότητες του για τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου, και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με τις ενωσιακές πρωτοβουλίες στους τομείς αυτούς, που επικάλυπταν αυτές του Συμβουλίου, τουλάχιστον στον βαθμό που αυτές αφορούσαν τα κράτη-μέλη της Ένωσης. Αλλά και στον τομέα της διεύρυνσης η Ένωση επιτέλεσε σπουδαίο έργο για την ευρωπαϊκή ενοποίηση: από τα έξι πρώτα μέλη που συσπειρώθηκαν γύρω από την ευρωπαϊκή ιδέα, βρισκόμαστε σήμερα στον αριθμό των είκοσι οκτώ μελών, με μια ομάδα κρατών να βρίσκεται στον προθάλαμο, και να καλύπτουν μεγάλο τμήμα του γεωγραφικού χώρου της Ευρώπης. Και το σημαντικότερο: με την τελευταία διεύρυνση, των ανατολικών χωρών, η γεωπολιτική ισορροπία της Ευρώπης ανάμεσα στη Δύση και στην Ανατολή, που αποτελεί και σήμερα, παρά την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων, κρίσιμη παράμετρο ενδοευρωπαϊκών σχέσεων, κλίνει περισσότερο προς όφελος της πρώτης παρά της δεύτερης. Έτσι ένας από τους λόγους της ολοκλήρωσης, τουλάχιστον στη συνείδηση των πατέρων της Ευρώπης, δηλαδή η συγκράτηση της ρωσικής επεκτατικότητας στην ήπειρό μας, μέσω της κομμουνιστικής ιδεολογίας και των αρμάτων μάχης της Σοβιετικής Ένωσης, έχει επιτευχθεί, απρόοπτα και δαπανηρά για την εμβάθυνση, όπως θα δούμε παρακάτω. Όμως, η ενοποιητική πορεία δεν είχε μόνον επιτυχίες στο διεθνές πεδίο. Είχε και την αμέριστη υποστήριξη των λαών που κατοικούσαν στο έδαφος των κρατών-μελών, καθώς οι οικονομικές εισροές από την Ένωση, και οι τεράστιες ευκαιρίες που η συμμετοχή σε αυτήν εξασφάλιζε, ικανοποιούσαν όλες τις προσδοκίες που είχαν εναποτεθεί στον διεθνή οργανισμό. Θα πρέπει, μάλιστα, να υπογραμμιστεί το γεγονός ότι στο στάδιο των μεγάλων επιτυχιών της, τα επιτεύγματα αυτά ήταν «ελιτιστικά», δηλαδή οι θεσμοί, με την εξαίρεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, δεν ήταν αντιπροσωπευτικοί της βούλησης των εκλογέων των κρατών-μελών, αλλά λειτουργούσαν αυτοτελώς, με την έμμεση εντολή που οι κυβερνήσεις αντλούσαν από το εκλογικό σώμα στις εθνικές εκλογές. Και παρά ταύτα το «δημοκρατικό έλλειμμα», το οποίο δειλά επικαλούνταν ορισμένες φωνές στο εσωτερικό των κρατών-μελών, δεν μείωσε τη θετική απήχηση της Ένωσης στους Ευρωπαίους. Κάτι που θα πρέπει να προβληματίσει τους σύγχρονους αναλυτές. Τα πράγματα αλλάζουν πολύ πριν από την κρίση των τελευταίων ετών. Και θα έλεγα στις αρχές του αιώνα. Προσωπικά αποδίδω αυτήν την απαξία της Ευρώπης στα μάτια της λαϊκής συνείδησης, που είναι ορατή στις μετρήσεις της εποχής, στην μετατόπιση των προτεραιοτήτων της Ένωσης από την εμβάθυνση στην διεύρυνση. Ως την ώρα που δώδεκα νέα κράτη διεισδύουν στον κορμό των κρατών-μελών, η ισορροπία ανάμεσα στις δύο αυτές βασικές λειτουργίες του ενωσιακού φαινομένου ήταν δεδομένη. Και δεν είχε διαταραχθεί παρά την είσοδο ορισμένων «ευρωσκεπτικιστικών» κρατών στην ευρωπαϊκή οργάνωση. Η μαζική, όμως, είσοδος νέων κρατών, που έχουν την ιδιοτυπία να είναι, τα περισσότερα, εκτός από την Κύπρο και την Μάλτα, κράτη από την ανατολική Ευρώπη, αλλάζει τους συσχετισμούς. Τα κράτη αυτά εντάσσονται με τελείως διαφορετικούς στόχους και προσδοκίες, δηλαδή για να εξυπηρετήσουν ίδια συμφέροντα, όπως η εθνική ανεξαρτησία (απέναντι στη Ρωσία), η προσαρμογή των θεσμών και των δομών τους στα δυτικά πρότυπα, και η οικονομική βοήθεια για την επίτευξη αυτών των στόχων. Το αποτέλεσμα: η μετατόπιση των προτεραιοτήτων της Ένωσης προς ανατολάς έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση στις ταχύτητες της εμβάθυνσης, και τη συνακόλουθη απογοήτευση των παραδοσιακών κρατών, και των λαών τους από αυτό το δεδομένο. Όπως, επίσης, και η συμμαχία των περισσότερων από αυτά κράτη με τους ευρωσκεπτικιστές έχει ως αποτέλεσμα οι αποφάσεις των θεσμών να κλίνουν σαφώς προς τον κρατισμό, την υπεροχή του διακυβερνητισμού πάνω στο «κοινοτικό» φαινόμενο. Πράγμα που έγινε εμφανές στους λαούς των υπολοίπων κρατών-μελών, δημιουργώντας δυσπιστία για την πορεία της Ευρώπης προς την ενοποίηση. Ο Λουκάς Τσούκαλης (Λ.Τ.) έχει εντοπίσει το φαινόμενο αυτό στο βιβλίο που σχολιάζω παρακάτω, αλλά θεωρεί ότι το επιχείρημα έχει ελάχιστα σχολιαστεί, ως μη-πολιτικά ορθό (politically correct). Ο Λ.Τ. θεωρεί ότι η συναίνεση των λαών για την ολοκλήρωση διαβρώθηκε εξαιτίας και δύο άλλων λόγων: της επιβράδυνσης της ανάπτυξης στην Ευρώπη και της παγκοσμιοποίησης. Μια παγκοσμιοποίηση, που δεν «είναι απλώς μια διαδικασία αυξανόμενης απελευθέρωσης των οικονομικών συναλλαγών και διεθνούς ανταγωνισμού που θέτει ως προτεραιότητα την εγχώρια προσαρμογή και αφήνει αναπόφευκτα πίσω της θύματα, αλλά και μια διαδικασία που αποτελεί μέρος της νεοφιλελεύθερης ατζέντας, η οποία μπορεί όντως να συνέβαλε στη συνολική ενίσχυση της ανάπτυξης αλλά παρήγαγε επίσης και περισσότερες ανισότητες στο εσωτερικό των χωρών» (σ. 31-32). Κι έτσι, με αυτό το υλικό, φτάνουμε στην τρέχουσα κρίση, κρίση οικονομική –κρίση, κυρίως, τραπεζική, όπως αποφαίνεται ο Λ.Τ. Η κρίση είναι κρίση της ευρωζώνης, του πιο προηγμένου κύκλου κρατών της Ένωσης: η Ελλάδα, η Ιρλανδία, η Πορτογαλία, χώρες που μπαίνουν στα μνημόνια, η Ισπανία και η Ιταλία, που δεν μπαίνουν στα μνημόνια αλλά δεν αποφεύγουν την επιτήρηση, είναι οι κύριοι πρωταγωνιστές της κρίσης. Η μείωση των μισθών και των συντάξεων, η τεράστια αριθμητικά ανεργία, η συνακόλουθη μετανάστευση του πιο δυναμικού τμήματος του πληθυσμού, το κλείσιμο των επιχειρήσεων και οι πτωχεύσεις, το πρόβλημα των υπερχρεωμένων τραπεζών έχουν ως αποτέλεσμα τη ριζοσπαστικοποίηση των πληθυσμών, που επιλέγουν τα πολιτικά άκρα για να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους. Στις σελίδες του βιβλίου του Λ.Τ. όλα αυτά τα φαινόμενα αναλύονται διεξοδικά και πειστικά. Πώς αντιδρά η θεσμική Ευρώπη σε αυτά τα φαινόμενα; Κυρίως πώς αντιδρά η ευρωζώνη σε αυτά; Μια ευρωζώνη που φέρει μέσα της τα σπέρματα της καταστροφής, καθώς οι εμπνευστές της, κάτω από τις πολιτικές συγκυρίες του χρόνου της κατασκευής της έδωσαν μεγάλη βαρύτητα στην προώθηση της νομισματικής ένωσης κι όχι της οικονομικής. Η κρίση των τελευταίων χρόνων οφείλει την έκτασή της και σε αυτό το δεδομένο: η απουσία οικονομικής πολιτικής, ενιαίας για όλη την ζώνη, δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την κρίση (υπερδανεισμός), και δεν συνέβαλε κεντρικά στην άρση της. Αν υπήρχε κοινή οικονομική πολιτική, που θα προερχόταν από ένα κοινό κέντρο απόφασης δεν θα επέτρεπε τις παρεκτροπές ή, σε κάθε περίπτωση, θα παρενέβαινε πυροσβεστικά για την κατάσβεσή της. Απέναντι σε αυτό το κενό της ευρωζώνης, η μόνη ελπίδα για να βοηθηθούν οι πάσχουσες χώρες του Νότου, και η Ιρλανδία, ήταν η ενεργοποίηση της αρχής της αλληλεγγύης των κοινοτικών κρατών του Βορρά, και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, που πάντως είχε τα θεσμικά όριά της στο να έλθει αρωγός σε τέτοιες καταστάσεις. Κάτω από τέτοιες συνθήκες, η Γερμανία, το πιο πλούσιο κράτος, αναλαμβάνει δύστροπα, σε μια περίοδο έντονου διακυβερνητισμού, και υπεροπλίας του Συμβουλίου Υπουργών και του αντίστοιχου της ευρωζώνης (Eurogroup) να ηγηθεί της προσπάθειας διάσωσης. Το αντίδωρο στη χορηγούμενη βοήθεια είναι βαρύ για τα κράτη που είναι υποχρεωμένα να εφαρμόσουν τα μνημόνια, τα οποία συνοδεύουν τις δανειακές συμβάσεις, καθώς υποχρεούνται, προκειμένου να αποφύγουν τη χρεωκοπία, σε λήψη επώδυνων μέτρων, τα οποία εμείς στην Ελλάδα καλά γνωρίζουμε. Σύγκλιση και προσαρμογή των δομών και των θεσμών, που επιφέρει, παροδικά τουλάχιστον, μείωση της ρευστότητας, με αποτέλεσμα φτώχια, ανεργία και δυσλειτουργία όλων των τομέων της οικονομίας και της κοινωνίας. Το υπόδειγμα αυτό της προσαρμογής, που έχει μια λογική, τη λογική της σύγκλισης Βορρά-Νότου, μέσα από την «προσομοίωση» των θεσμών και των δομών των κρατών του Νότου με αυτών του Βορρά, αποτελεί ένα υπόδειγμα, όχι το μοναδικό, για να επιτευχθεί ο στόχος. Θα μπορούσε κανείς να φανταστεί το βάρος της ανάκαμψης της οικονομίας των κρατών του Νότου να το αναλάμβαναν κοινοτικοί πόροι, που με την κατάλληλη υποβοήθηση των θεσμών της Ένωσης –η οποία θα φρόντιζε για την κατάλληλη διάθεσή τους– θα μπορούσε να έχει τα ίδια ή καλύτερα αποτελέσματα με αυτά που θα επιτύχει η βίαιη προσαρμογή. Με την προϋπόθεση, βέβαια, ότι οι δομικές αδυναμίες των υπό επιτήρηση κρατών θα ήταν όρος για τη χορήγηση αυτών των πόρων. Αλλά ένα τέτοιο σκηνικό απαιτούσε μια άλλη Ευρώπη, πιο ολοκληρωμένη, κι όχι μια Ευρώπη διακυβερνητική, όπου ο ισχυρότερος, η Γερμανία, έχει τον πρώτο λόγο, στη λήψη των αποφάσεων. Με μια τέτοια Ευρώπη είναι θαύμα που επιτεύχθηκε κι αυτό που επιτεύχθηκε, δηλαδή ο κρατικός δανεισμός δισεκατομμυρίων ευρώ προς τους έχοντες ανάγκη. Μια οικονομική συμβολή πρωτοφανής στην ιστορία του διεθνούς, διακρατικού δανεισμού. Ο Λ.Τ. στο βιβλίο του περιγράφει αυτά τα φαινόμενα με γλαφυρό τρόπο. Ο ίδιος δεν είναι εξαιρετικά αισιόδοξος για τις ενδοευρωπαϊκές σχέσεις, και για τον ρόλο που θα κληθεί να παίξει μια τέτοια Ευρώπη στα διεθνή πράγματα. Ιδιαίτερα για το τελευταίο, η απουσία της Ευρώπης στα διεθνή, ως οντότητα ενωμένη, μεταβάλλει την ήπειρό μας σε ένα δευτερεύοντα παίκτη, με άλλους πρωταγωνιστές. Τι προτείνει, λοιπόν; Η πρότασή του επικεντρώνεται στην ευρωζώνη. Θεωρεί ότι από αυτήν θα πρέπει να ξεκινήσει η Ένωση, αφού αυτή αποτελεί τη μορφή της πιο προωθημένης συνεργασίας των κρατών, και από τους κόλπους προήλθε η κρίση. Μιλάει για μια νέα μεγάλη συμφωνία, που θα ανταποκρίνεται στο αίτημα για «περισσότερο αποτελεσματικά μέσα άσκησης πολιτικής σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ισχυρότερα κοινά θεσμικά όργανα και μια εκτελεστική εξουσία που θα υπόκειται σε δημοκρατικό έλεγχο και θα διαθέτει διακριτική ευχέρεια στη λήψη αποφάσεων. Θα πρέπει να βρεθεί η σωστή ισορροπία ανάμεσα στους ευρωπαϊκούς κανόνες και θεσμούς από τη μια, και το σύνολο των περιοριστικών για την άσκηση εθνικής πολιτικής, που είναι κι αυτοί απαραίτητοι, από την άλλη» (σ. 116). Η νέα μεγάλη συμφωνία της ευρωζώνης, κατά τον συγγραφέα, θα πρέπει να περιέχει διατάξεις ίδρυση θεσμικών οργάνων, ειδικά για την ζώνη. Θα πρέπει, εδώ, να επισημανθεί ότι ο Λ.Τ. βλέπει την θεσμική οργάνωση της ευρωζώνης ως μικρογραφία των οργάνων της Ένωσης, με χωριστό μάλιστα κοινοβούλιο, με περισσότερες εξουσίες από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, και αντιπροσώπους εκλεγμένους είτε απευθείας από τα εκλογικά σώματα των κρατών της ευρωζώνης, είτε με απευθείας αντιπροσώπευση των εθνικών κοινοβουλίων. Έτσι εξασφαλίζεται η δημοκρατική νομιμοποίηση, που δείχνει πια να είναι κοινό αίτημα, και που φούντωσε στη φάση της κρίσης. Το βιβλίο του Λ.Τ. είναι πραγματικός θησαυρός για όσους επιθυμούν να γνωρίσουν τις εξελίξεις στην Ένωση, τόσο πριν από την κρίση, τα αίτιά της και τη διαχείρισή της (την κακοδιαχείρισή της, κατά τον συγγραφέα). Προσφέρει, επίσης, μια συνολική πρόταση εξόδου από αυτήν, που απαντά, γραμμή προς γραμμή, στους κύριους λόγους και στις αιτίες της κρίσης. Είναι ένα βιβλίο γραμμένο από έναν πεπεισμένο Ευρωπαίο για την Ευρώπη, και την επιβίωσή της.

Η Ευρώπη σε κρίση, και πώς θα την ξεπεράσει

Σύνδεση