Η Ελλάδα δεν είναι τελικά μοναδική περίπτωση!

Daron Acemoglu, James A. Robinson, Γιατί αποτυγχάνουν τα έθνη. Οι καταβολές της ισχύος, της ευημερίας και της φτώχειας, μτφρ. Άγγελος Φιλιππάτος, Α. Α. Λιβάνη, Αθήνα 2013, σελ. 538 Οι συγγραφείς, Ντάρον Ατζέμογλου και Τζέιμς Ρόμπινσον, μετά από δεκαετίες ερευνών τόσο χωριστά όσο και σε μεταξύ τους συνεργασία, αποπειρώνται να διατυπώσουν μια θεωρία που να εξηγεί γιατί κάποια έθνη ευημερούν ενώ κάποια άλλα αποτυγχάνουν. Η αναζήτηση απαντήσεων μέσω αυτής της θεωρίας δεν είναι αυτοσκοπός για τους συγγραφείς, αλλά «το πρώτο βήμα για να σκεφτούμε πώς μπορούμε να βελτιώσουμε τις ζωές δισεκατομμυρίων ανθρώπων που εξακολουθούν να ζουν σε συνθήκες φτώχειας» (σ. 56). Είναι πρόδηλο ότι το ερώτημα αυτό δεν τίθεται για πρώτη φορά. Ενδεικτικά, ο τίτλος ενός παλαιότερου βιβλίου, Ο πλούτος των εθνών, εκφράζει την ανησυχία του συγγραφέα του βιβλίου αυτού, ενός Άνταμ Σμιθ, για το ίδιο ερώτημα. Οι συγγραφείς ορθά διατυπώνουν ότι η θεωρία τους χρειάζεται α) να προσδιορίσει τις παραμέτρους που δημιουργούν ή καθυστερούν την ευημερία και β) τις ιστορικές απαρχές αυτών των παραμέτρων. Ακολουθώντας μια προσέγγιση που επιζητεί να «είναι επί της ουσίας σωστή», αφενός διαχωρίζουν τους θεσμούς, οικονομικούς και πολιτικούς, σε ανοιχτούς και κλειστούς και, αφετέρου, αναζητούν τους λόγους για τους οποίους οι ανοιχτοί θεσμοί αναδύθηκαν σε ορισμένες περιοχές του πλανήτη, αλλά όχι σε άλλες. Όπως συνοψίζεται στο τέλος του βιβλίου (σ. 446-448), το πρώτο κεντρικό κομμάτι της θεωρίας καταλαμβάνεται από τη σχέση ανάμεσα στους «ανοιχτούς οικονομικούς και πολιτικούς θεσμούς» και την ευημερία. Κατά τους συγγραφείς, οι «ανοιχτοί οικονομικοί θεσμοί» προστατεύουν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, διασφαλίζουν την ισότητα των ευκαιριών και ενθαρρύνουν τις επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες και δεξιότητες. Συνολικά, συντελούν στην οικονομική μεγέθυνση σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από τους «κλειστούς οικονομικούς θεσμούς», που είναι διαρθρωμένοι με τέτοιο τρόπο ώστε να αποσπούν πόρους από τους πολλούς προς όφελος των λίγων, ενώ δεν προστατεύουν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας και δεν παρέχουν κίνητρα για την ανάπτυξη οικονομικών δραστηριοτήτων. Οι «ανοιχτοί οικονομικοί θεσμοί» υποστηρίζονται από τους «ανοιχτούς πολιτικούς θεσμούς», δηλαδή τους θεσμούς που επιμερίζουν με «πλουραλιστικό τρόπο» και σε ένα ευρύ φάσμα της κοινωνίας την πολιτική ισχύ, δημιουργούν ένα βαθμό «πολιτικού συγκεντρωτισμού», επιβάλλουν την τήρηση του νόμου και της τάξης ώστε να διασφαλίζεται η προστασία των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας και επιτρέπουν τη λειτουργία της οικονομίας της αγοράς. Αντίστοιχα, οι «κλειστοί οικονομικοί θεσμοί» είναι άμεσα συνδεδεμένοι με τους «κλειστούς πολιτικούς θεσμούς», που συγκεντρώνουν την εξουσία στα χέρια μιας δράκας ανθρώπων, οι οποίοι επιβάλλουν τους «κλειστούς οικονομικούς θεσμούς», τους κάνουν να λειτουργούν προς όφελός τους και χρησιμοποιούν τους πόρους που αποσπούν για να παγιώνουν την πολιτική εξουσία τους. Οι συγγραφείς συνεχίζουν δηλώνοντας ότι η οικονομική μεγέθυνση προϋποθέτει την καινοτομία, και αυτή δεν μπορεί να διαχωριστεί από τη δημιουργική καταστροφή, η οποία αντικαθιστά το παλιό με το νέο στο πεδίο της οικονομίας αλλά και αποσταθεροποιεί τις υφιστάμενες σχέσεις εξουσίας στο πεδίο της πολιτικής. Επιχειρηματολογούν ότι επειδή οι ελίτ που ελέγχουν τους «κλειστούς θεσμούς» φοβούνται τη δημιουργική καταστροφή αντιστέκονται σε κάθε καινοτομία, με συνέπεια να είναι βραχύβια η όποια οικονομική μεγέθυνση επιτυγχάνεται στο πλαίσιο κλειστών θεσμών. Οι συγγραφείς αναλύουν πώς αυτή η κατάσταση οδηγεί στην πολιτική αστάθεια: καθώς όσοι ελέγχουν τους «κλειστούς θεσμούς» έχουν τη δυνατότητα να πλουτίζουν εις βάρος της υπόλοιπης κοινωνίας, πολλοί εποφθαλμιούν την πολιτική εξουσία μέσα στο πλαίσιο των κλειστών θεσμών, με αποτέλεσμα πολλές ομάδες και άτομα να συγκρούονται για να τη θέσουν υπό τον έλεγχό τους. Τα παραπάνω, που έχουν αντιγραφεί σχεδόν αυτούσια, συνοψίζουν τα βασικά μηνύματα του βιβλίου, τα οποία όμως διατυπώνονται με τέτοια σαφήνεια μόνο προς το τέλος του, αφού πρώτα ο αναγνώστης έχει ολοκληρώσει την μακρά διαδρομή ανάγνωσης πληθώρας ιστορικών παραδειγμάτων. Αυτά, κατά περίπτωση, είναι τρομακτικά, αστεία, στενάχωρα, αλλά πάντα ενδιαφέροντα, όπως η ιστορία της λοταρίας που κέρδισε ο πρόεδρος Μουγκάμπε (σ. 386). Ο τρόπος συγγραφής του βιβλίου, που δεν ορίζει τις έννοιες και τις υποθέσεις πριν αναπτύξει τη θεωρία του, αλλά χτίζει το επιχείρημά του μέσω της παράθεσης παραδειγμάτων τα οποία στο τέλος οδηγούν στην διατύπωση της θεωρίας, θυμίζει αρκετά τον τρόπο γραφής των κλασικών οικονομολόγων. Το κέρδος αυτού του τρόπου γραφής είναι προφανές, καθώς έτσι το βιβλίο γίνεται ευανάγνωστο και μπορεί να μεταφέρει πολύ σημαντικές ιδέες που απασχολούν την αιχμή της οικονομικής σκέψης σε ένα ευρύ ακροατήριο το οποίο δεν θα διάβαζε ένα στρυφνό και ακαδημαϊκά αυστηρό κείμενο. Όμως, ο συνδυασμός του τρόπου γραφής και του γεγονότος ότι οι έννοιες που χρησιμοποιούνται δεν έχουν οριστεί εξαρχής με σαφήνεια[1] επιτρέπει στο βιβλίο να αποφύγει την απευθείας αντιπαράθεση με μια σειρά από σημαντικά ζητήματα που έχουν εξεταστεί από κλασικές και πρόσφατες, αλλά σε κάθε περίπτωση εκτενέστατες, βιβλιογραφίες. Το θέμα της δημόσιας επιλογής, του μετασχηματισμού των ατομικών προτιμήσεων σε προτιμήσεις της κοινωνίας, της μέτρησης ποιοτικών παραμέτρων όπως ο σχεδιασμός πολιτικών συστημάτων, της λειτουργίας ομάδων πίεσης σε κοινωνίες και πολιτικά συστήματα – όλα αυτά τα θέματα δεν είναι συνεκτικά ενσωματωμένα στο βιβλίο, ενώ κρίσιμες συνεισφορές στα θέματα αυτά απουσιάζουν από τις παραπομπές του βιβλίου (παρ’ όλο που προφανώς οι συγγραφείς τις γνωρίζουν, καθώς έχουν παραπέμψει σε άλλα έργα τους ή συμπεριλάβει στη βιβλιογραφία μαθημάτων που έχουν διδάξει). Ωστόσο, αν είχαν ενσωματωθεί στο κείμενο πιο ξεκάθαρα αυτές οι παραπομπές, καθώς και το περιεχόμενο αυτής της συλλογικής έρευνας, οι έννοιες που χρησιμοποιεί το βιβλίο με, υπερβολική ίσως ευελιξία, αναγκαστικά θα είχαν οριστεί με μεγαλύτερη σαφήνεια και η χρήση τους θα ήταν πιο ομοιογενής. Ενδεικτικά, στη σελίδα 346 αναφέρεται ότι «οι ανοιχτοί πολιτικοί θεσμοί όχι μόνο εμποδίζουν τις μείζονες παρεκκλίσεις από τους ανοιχτούς θεσμούς, αλλά και αντιστέκονται στην υπονόμευση της συνέχειάς τους», απαντώντας έτσι στο ερώτημα της σελίδας 326: «έχουμε δει πώς αναδύονται οι ανοιχτοί θεσμοί, γιατί όμως αντέχουν στο χρόνο;». Το βιβλίο όμως δεν αναλύει συστηματικά τις παραμέτρους και προτάσεις αυτές. Η Συνταγματική Συνέλευση της Φιλαδέλφειας, όπως μπορούμε να δούμε έμμεσα μέσα από τα Φεντεραλιστικά Κείμενα, όχι μόνο προβληματίστηκε για το θέμα αυτό, έχοντας σαν εφόδια μια παιδεία που περιλάμβανε τα έργα των Άγγλων και Γάλλων φιλοσόφων, κλασικές σπουδές που έδιναν έμφαση στην αρχαία Ρώμη και Ελλάδα, αλλά και ιστορία και γεωγραφία[2]. Η αστάθεια ενός πολιτικού συστήματος καθώς και η ικανότητά του να ενσωματώνει τις επιμέρους ομάδες μιας κοινωνίας στην πολιτική διαδικασία ήταν στο κέντρο των συζητήσεων όπως αποκαλύπτουν τα κείμενα των Χάμιλτον[3] και Μάντισον[4], αλλά οι σχετικές συνεισφορές τους δεν βρίσκουν τον δρόμο τους στο βιβλίο αυτό καθώς εκλείπουν μαζί με την απόπειρα ορισμού του «πλουραλιστικού συστήματος». Ούτε είναι σαφές σε ποιο βαθμό ο «πολιτικός συγκεντρωτισμός», που κατά τους συγγραφείς πρέπει να πλαισιώνει «το πλουραλιστικό σύστημα», εννοεί μια κυβέρνηση που μπορεί να «λαμβάνει αποφάσεις στο τέλος της ημέρας», όπως έγραφε ο Μάντισον[5], και ταυτόχρονα περιγράφει ένα κράτος το οποίο «δεν είναι κούφιο», όπως γράφει ο Θ. Πελαγίδης[6]. Αντίστοιχα, τα όρια των «ανοιχτών θεσμών» δεν χαράσσονται από την «τυραννία την πλειοψηφίας» του Ντε Τοκβίλ[7] και δεν αναλύονται με περισσότερες λεπτομέρειες σημαντικές παράμετροι, όπως για παράδειγμα η δυνατότητα εκπροσώπησης του ατόμου μέσα στα πολιτικά συστήματα.[8] Η σχετική βιβλιογραφία, που δεν ενσωματώνεται στο βιβλίο αυτό, είναι εκτενής, και πραγματεύεται ακριβώς τον ρόλο ομάδων, πολιτικών και πολιτών στα πλαίσια της πολιτικής οργάνωσης μιας κοινωνίας, και κατ’ επέκταση της οικονομίας. Η εκτενής αυτή βιβλιογραφία επίσης προσφέρει την απαραίτητη βάση για να οριστούν πιο προσεκτικά έννοιες σαν αυτές που χρησιμοποιεί το βιβλίο με την προαναφερόμενη ευελιξία, και τις οποίες τώρα ο αναγνώστης πρέπει να αφουγκραστεί μόνος του με μόνη υποστήριξη την παράθεση ιστορικών γεγονότων. Η εξιστόρηση της διαδικασίας εκδημοκρατισμού της Αγγλίας με τη σειρά της επίσης ενσαρκώνει τα ισχυρά και αδύναμα σημεία που διατρέχουν όλο το βιβλίο. Εδώ δεν απουσιάζει η αναφορά σε κρίσιμες συνεισφορές, αλλά η εξάντληση της επιμέλειας στην αναζήτηση ιστορικών γεγονότων και του πλαισίου μέσα στο οποίο αυτά παρατηρούνται. Επί της ουσίας η συνολική εικόνα που περιγράφεται είναι σωστή, αλλά η έλλειψη προσεκτικής παράθεσης των ιστορικών γεγονότων δεν βοηθά πάντα τον αναγνώστη να κατανοήσει σε όλο της το βάθος την εξέλιξη των γεγονότων. Ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Άκης Τσοχατζόπουλος στη Ρουμανία του Τσαουσέσκου το 1976. Υποσχόμενοι ευημερία στον ελληνικό λαό κυβέρνησαν για δεκαετίες. Με τη διακυβέρνησή τους όμως συνέβαλαν στην εμβάθυνση και εδραίωση «κλειστών θεσμών» που τελικά οδήγησαν σε μεγάλα οικονομικά και κοινωνικά αδιέξοδα. ΑΡΧΕΙΟ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΑΝΔΡΕΑ Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ Έτσι, οι συγγραφείς αναφέρουν ότι «Η Αγγλία δεν έγινε δημοκρατική χώρα μετά την ένδοξη επανάσταση του 1688, καθώς ένα μικρό μόνο τμήμα του πληθυσμού εκπροσωπούνταν στο κοινοβούλιο ωστόσο –και αυτό ήταν η κομβική παράμετρος– η Αγγλία έγινε μια πλουραλιστική χώρα. Και όταν εδραιώθηκε ο πλουραλισμός, οι θεσμοί άρχισαν να γίνονται όλο και περισσότερο ανοιχτοί, έστω και μέσω μιας ρευστής και αβέβαιης διαδικασίας» (σ. 382). Καθώς δεν έχει οριστεί τι σημαίνει «πλουραλιστική χώρα» ο αναγνώστης μένει με την απορία γιατί «η κρίσιμη καμπή» ήταν το 1688, και όχι το 1215 (σύμφωνα με όσα γράφουν στη σ. 381, στη χρονιά αυτή ανάγεται το υπόβαθρο του κοινοβουλευτισμού που επέτρεψε την ανάπτυξη πιο ανοιχτών θεσμών). Η «Μάγκνα Κάρτα», αποτέλεσμα των ατελέσφορων πολέμων του Βασιλιά Ιωάννη, κατά τα αναφερόμενα στη σ. 228 ήταν «σημείο καμπής», ενώ στη σ. 203 ήταν ακόμα «ένα πρώτο, διστακτικό βήμα προς τον πλουραλισμό». Σύμφωνα με όσα γράφουν στη σελίδα 119, «η ένδοξη επανάσταση ήταν ο θεμέλιος λίθος για τη δημιουργία μιας πλουραλιστικής κοινωνίας, οικοδομώντας και επιταχύνοντας τη διαδικασία του κρατικού συγκεντρωτισμού. Δημιούργησε για πρώτη φορά στην παγκόσμια ιστορία ένα σύνολο ανοιχτών πολιτικών θεσμών». Ο αναγνώστης λοιπόν πρέπει μάλλον να δώσει περισσότερη βάση στη σ. 203 παρά στη σ. 228, στην προσπάθειά του να διαχωρίσει το νόημα των φράσεων «η Αγγλία έγινε πλουραλιστική χώρα» και «ήταν ο θεμέλιος λίθος για τη δημιουργία μιας πλουραλιστικής κοινωνίας». Όμως μένει να αναζητεί μόνος του τη διαφορά ανάμεσα στο «σημείο καμπής», «την κρίσιμη καμπή», το «διστακτικό βήμα» και την ανάλυση ενός ευρύτερου κοινωνικού υπόβαθρου που πιθανώς να δημιουργούσε μια σειρά από «κρίσιμες καμπές» όποτε οι συγκυρίες τις επέτρεπαν. Αυτή η αστάθεια της έννοιας των βασικών όρων επιτρέπει το κείμενο να προσαρμόζει στη ροή του ιστορικά γεγονότα αν και συχνά απουσιάζει μια συστηματική αναζήτηση του ευρύτερου υπόβαθρου, τόσο οριζόντια για κάθε χρονική στιγμή όσο και κάθετα σε βάθος χρόνου. Αυτό συμβαίνει παρ’ όλο που τα ιστορικά παραδείγματα τα οποία αναφέρουν οι συγγραφείς εκτείνονται σε χιλιετίες και σε όλο τον πλανήτη. Έτσι οι συγγραφείς δεν παραλείπουν μόνο να αναφέρουν τη «Χάρτα των Ελευθεριών» του 1100, αλλά δεν αναφέρουν ούτε την περίοδο του Αλφρέδου του Μεγάλου που ήταν βασιλιάς του Ουέσεξ από το 871 έως το 899. Ο Αλφρέδος ήταν ο μόνος Άγγλος βασιλιάς που πέρασε στην ιστορία με το επίθετο «Μέγας», και ο αναγνώστης που το γνωρίζει αυτό αλλά δεν ξέρει το γιατί δεν θα βρει την απάντηση στο βιβλίο. Μήπως γιατί η εποχή του χαρακτηρίζεται από την ενσωμάτωση στην Αγγλία του γερμανικού θεσμού που αργότερα ονομάστηκε «μπόροους» (boroughs) – από τα γερμανικά «μπουργκ»[9] (κάστρα), των οποίων η σχετική αυτονομία και αυτοδιοίκηση αποτέλεσε μια εξίσου «κρίσιμη καμπή» που άρχισε να χτίζει την παράδοση συλλογικών και αποκεντρωμένων διαδικασιών λήψης αποφάσεων; Ή λόγω του ότι η συγγραφή από τον Αλφρέδο εντός νομικού κώδικα που αποτέλεσε τη βάση του «κοινού δικαίου», συνέχεια των «κωδίκων εκκλησιαστικών συνόδων» των οποίων τα ίχνη χάνονται στα βάθη της ιστορίας, εκτιμήθηκε από τους υπηκόους του; Ή μήπως γιατί αυτές ήταν οι οργανωτικές και θεσμικές συνεισφορές του σε ένα περιβάλλον στο οποίο η Αγγλία για πρώτη φορά μπόρεσε να ορθώσει ανάστημα στις επιδρομές των Βίκινγκς και με τη βοήθεια των παραπάνω να ομογενοποιήσει την εθνική της ταυτότητα την ώρα κατά την οποία στην ηπειρωτική Ευρώπη οι επιδρομές αυτές διασπούσαν την αυτοκρατορία του Καρλομάγνου; Οι συγγραφείς στην αρχή του βιβλίου εξάγουν συμπεράσματα για τους θεσμούς στις βιβλικές εποχές (σ. 158-160), παρ’ όλο που κάθε μέρα νέα στοιχεία ανατρέπουν τις υφιστάμενες παραδοχές για τις εποχές εκείνες, αλλά δεν επεκτείνουν την ανάλυσή τους για τις εξελίξεις στην Αγγλία πριν το 1215, οι οποίες αποτελούν βασικό μέρος του βιβλίου. Αντίστοιχα, οι συγγραφείς θεωρούν δεδομένο τον θεσμό του «κγκότλα» (σ. 424) και δεν αναζητούν τις ιστορικές καταβολές των παραδόσεων συλλογικής λήψης αποφάσεων στην Μποτσουάνα, που θα μπορούσε να αποτελεί μια ενδιαφέρουσα άσκηση ακριβώς γιατί αφορά μια ιστορία που δεν επηρεάζεται από τις εξελίξεις στην Ευρώπη. Ο τολμηρός αναγνώστης τώρα μπορεί να αναρωτηθεί αν αξίζει ο ίδιος να επεκτείνει την ανάλυση των συγγραφέων με μια έρευνα αυτών των γεγονότων και ίσως με μια σύγκριση του ρόλου του Αλφρέδου του Μεγάλου και του Χάμα της Μπορτσουάνα σε μια αναζήτηση του κομβικού ρόλου φωτισμένων ηγετών στην εδραίωση των «ανοιχτών θεσμών». Οι συγγραφείς γράφουν ότι «όταν εμφανίζεται η κρίσιμη καμπή, οι μικρές διαφορές με βαρύνουσα όμως σημασία είναι οι αρχικές θεσμικές διαφορές που δρομολογούν διαφορετικές αντιδράσεις. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι σχετικά μικρές θεσμικές διαφορές ανάμεσα στην Αγγλία, τη Γαλλία και την Ισπανία τις οδήγησαν σε εντελώς διαφορετικά αναπτυξιακά μονοπάτια, τα οποία ήταν απόρροια των κρίσιμων καμπών που δημιουργήθηκαν από τις οικονομικές ευκαιρίες που παρουσιάστηκαν στους ευρωπαίους χάρη στο εμπόριο στον Ατλαντικό ωκεανό». Ο αναγνώστης, που έχει διερευνήσει έστω και επιφανειακά την ιστορία της Αγγλίας πριν το 1215, θέλει να πιστέψει τους συγγραφείς, αλλά δεν είναι πλέον σίγουρος σε αυτό το σημείο ότι πράγματι μια παράδοση ύπαρξης νομικών κωδίκων και μορφών πιο αποκεντρωμένης και συλλογικής λήψης αποφάσεων η οποία πιθανώς να εξελισσόταν σιωπηλά και αργά για αιώνες στην Αγγλία συνίστατο σε «μικρές θεσμικές διαφορές» που πολλαπλασιάστηκαν χάρη στο γεγονός ότι, μετά την ανακάλυψη της Αμερικής, στην Αγγλία η μοναρχία δεν ήλεγχε το υπερατλαντικό εμπόριο όπως στην Ισπανία. Αυτή η παράλειψη των συγγραφέων να επεκτείνουν σε ορισμένες κρίσιμες παραμέτρους την πολύ ευρεία ανάλυση ιστορικών γεγονότων που παραθέτουν υπάρχει και σε άλλα σημεία του βιβλίου. Για παράδειγμα, μπορεί να αναφέρεται ως κρίσιμη καμπή ο νόμος περί μονοπωλίων του 1623 (στη σ. 205 επίσης αναφέρεται ότι το 1621 στην Αγγλία είχαν μετρηθεί 700 μονοπώλια[10]), αλλά δεν αναφέρεται πουθενά ότι 22 χρόνια νωρίτερα η βασίλισσα Ελισάβετ είχε εκχωρήσει στα δικαστήρια την αρμοδιότητα να αποφασίζουν για την ισχύ των «γραμμάτων-πατεντών» – δηλαδή των μονοπωλίων που ουσιαστικά αυτά απέδιδαν μετά από βασιλική απόφαση.[11] Η εκχώρηση αυτή όμως, και οι αγωγές αμφισβήτησης μονοπωλίων που ακολούθησαν, είχαν κρίσιμη συνεισφορά στην ωρίμανση του σχετικού νόμου, ενώ αντίστοιχα δεν σχολιάζεται ούτε η ύπαρξη δικαστηρίων τα οποία άρχισαν να δικάζουν τέτοιες υποθέσεις σαν μια φυσιολογική διαδικασία μόλις τους ανατέθηκε η σχετική αρμοδιότητα. Οι περιπτώσεις αυτές, στις οποίες με ταχύτητα προσπερνιέται μια εκτενής βιβλιογραφία, κλασική και σύγχρονη, ή στις οποίες προσπερνιούνται δυνητικά κρίσιμα και σχετικά με το επιχείρημα που αναπτύσσεται ιστορικά γεγονότα, δεν θα παραξενέψει όσους έχουν προσπαθήσει να παρακολουθήσουν το εντυπωσιακό σε εύρος έργο του Ατζέμογλου τις τελευταίες δεκαετίες. Ο αρχικός ενθουσιασμός για τα έργα του από τη δεκαετία του 1990, ο οποίος πηγάζει κυρίως από την επιλογή των θεμάτων που πραγματεύεται, σταδιακά πλαισιώνεται από μια μερική απογοήτευση για τη συχνά ισχνή βιβλιογραφική έρευνα που προηγείται της ομοβροντίας μαθηματικών μοντέλων των οποίων η πολυπλοκότητα δεν φαίνεται πάντα να δικαιολογείται από την ανάγκη ερμηνείας κοινωνικών φαινομένων. Η συνοπτική αυτή διεκπεραίωση κατά περίπτωση επεκτείνεται και στην ερμηνεία οικονομετρικών αποτελεσμάτων. Ενδεικτικά, ο Ντάνι Ρόντρικ κατέγραφε αντίστοιχες παρατηρήσεις σε ένα από τα βασικά έργα των συγγραφέων.[12] Ο ανεπίσημος τρόπος γραφής του βιβλίου ανοίγει την πόρτα ώστε αυτό να πέσει και σε μια δεύτερη παγίδα. Χάριν της ευχάριστης ροής του κειμένου, προφανώς, οι συγγραφείς δεν παραπέμπουν αναλυτικά στις πηγές που χρησιμοποιούν κατά τη διάρκεια της ανάγνωσής του. Οι (όποιες) παραπομπές βρίσκονται όλες στο τέλος του βιβλίου, αλλά καθώς με ελάχιστες εξαιρέσεις δεν αναφέρονται μέσα στο κείμενο, η συνεισφορά της κάθε πηγής μπορεί να αναζητηθεί μόνο από τον αναγνώστη που ήδη γνωρίζει τις πηγές και που ξέρει να χρησιμοποιήσει τις σημειώσεις που βρίσκονται στο τέλος του βιβλίου. Αυτό δεν είναι υποχρεωτικά πρόβλημα, αλλά δυστυχώς στο βιβλίο αυτό γίνεται πρόβλημα το οποίο μάλιστα τελικά αποβαίνει σε βάρος των ίδιων των συγγραφέων. Γιατί χτίζοντας το βιβλίο τους με επιχειρήματα και παρατηρήσεις που έχουν ήδη δομηθεί από «γίγαντες στους ώμους των οποίων οι ίδιοι στηρίζονται για να δούνε πιο μακριά», χωρίς να καταγράφουν την προέλευση αυτών των επιχειρημάτων και παρατηρήσεων, καθίσταται αόρατη για τον μέσο αναγνώστη η γραμμή που οριοθετεί την δική τους πρωτότυπη συνεισφορά. Σε ό,τι αφορά αρχικά το πρώτο μέρος της θεωρίας των συγγραφέων, η σημασία των «οικονομικών θεσμών» για την ανάπτυξη δεν έχει αναδειχθεί μόνο από τον Σμιθ. Ήδη από τη δεκαετία του ’80 μια αυξανόμενη διαθεσιμότητα δεικτών που ποσοτικοποιούσαν τους θεσμούς επέτρεψε σε ερευνητές να εξερευνήσουν τη θετική σχέση «ανοιχτών θεσμών» και οικονομικών επιδόσεων. Καθώς και άλλοι ερευνητές ανακάλυπταν ότι η «αυτόματη σύγκλιση» που προέβλεπε το υπόδειγμα του Σόλοου δεν υπήρχε,[13] στράφηκαν στην εξέταση της σημασίας των πολιτικών θεσμών και των ρυθμίσεων (που παράγονται από τους πολιτικούς θεσμούς).[14] Και οι συνεισφορές των Όλσον[15] και Νορθ[16], για παράδειγμα, δεν είναι μόνο βασικές αναφορές για όποιον πραγματεύεται τη σημασία των θεσμών για την οικονομική ανάπτυξη, αλλά στην περίπτωση του δεύτερου έχουν οδηγήσει και σε σχετικό βραβείο Νόμπελ το 1993. Στην ομιλία του με αφορμή το βραβείο αυτό ο Νορθ[17] περιγράφει την προσπάθειά του, μαζί με άλλους, να στήσουν τη σκαλωσιά γύρω από μια θεωρία που θα εξηγεί τη σχέση οικονομικών και πολιτικών θεσμών, με στόχο την κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης των εθνών και την εξαγωγή συμπερασμάτων για την βελτίωση της οικονομικής επίδοσης των χωρών. Σίγουρα οι ομοιότητες με τον σκοπό του βιβλίου των Ατζέμογλου και Ρόμπισον, όπως και με το πρώτο μέρος της θεωρίας τους, είναι εμφανείς, αλλά ο αναγνώστης του βιβλίου πρέπει να τις αναζητήσει μόνος του στο έργο του Νορθ, έχοντας πάντως ως ελάχιστη βοήθεια τις σημειώσεις που βρίσκονται στο τέλος του βιβλίου. Επίσης, κατά τους συγγραφείς, η διαμόρφωση της σχέσης ανάμεσα στους θεσμούς και το οικονομικό αποτέλεσμα είναι μια διαδικασία με αλληλεπιδράσεις και συχνά τυχαία κρίσιμα σημεία. Σχετικά αναφέρουν ότι: «Οι μείζονες ιστορικές αλλαγές, οι οποίες είναι αναγκαίο προαπαιτούμενο για τις μείζονες οικονομικές αλλαγές, οφείλονται στην αλληλεπίδραση ανάμεσα στους υφιστάμενους θεσμούς και σε κρίσιμες καμπές» (σ. 448). Και συνεχίζουν πιο κάτω: «Κατά τη διάρκεια μιας κρίσιμης καμπής, οι διαφορές που αναδύθηκαν λόγω των θεσμικών τροποποιήσεων ενδέχεται να αποκτήσουν καθοριστική σημασία και να οδηγήσουν στη ριζική απόκλιση δύο κατά τα άλλα όμοιων κοινωνιών […] αν και οποιαδήποτε ντετερμινιστική προσέγγιση είναι ανεπαρκής». Και στο σημείο αυτό ο αναγνώστης πρέπει να αναζητήσει μόνος του το έργο των Άρθουρ[18] και Ντέιβιντ,[19] που πραγματεύονται ακριβώς αυτές τις προτάσεις. Ξανά πρέπει να σημειωθεί ότι οι συγγραφείς παραπέμπουν στα έργα αυτά σε άλλες δημοσιεύσεις τους. Πάντα κατά τους Ατζέμογλου και Ρόμπινσον, «η οικονομική μεγέθυνση όπως δείχνει η θεωρία μας μέσα σε ένα πλαίσιο κλειστών θεσμών είναι εφικτή, ιδίως σε κοινωνίες όπου έχει επιτευχθεί ένας βαθμός κρατικού συγκεντρωτισμού. Ταυτόχρονα η θεωρία μας υποστηρίζει ότι η οικονομική μεγέθυνση μέσα σε ένα πλαίσιο κλειστών θεσμών δεν είναι βιώσιμη» (σ. 459). Την ίδια παρατήρηση έχουν κάνει όχι μόνο ο Νορθ[20], αλλά και ο συνάδελφος του Ρόμπινσον στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, Ρόντρικ[21] – αν και οι συγγραφείς ευχαριστούν μεταξύ άλλων και τον κ. Ρόντρικ στο βιβλίο, η σχετική συνεισφορά του δεύτερου λείπει από τις παραπομπές και ο αναγνώστης πρέπει να την αναζητήσει μόνος του. Αντίστοιχα, λίγο παρακάτω, γίνεται αναφορά στο έργο του Λίπσετ. «Πολλοί υπέρμαχοι της θεωρίας του εκσυγχρονισμού υποστηρίζουν ότι, όπως και η δημοκρατία, οι ανοιχτοί θεσμοί θα αναδυθούν ως μια παράπλευρη συνέπεια της διαδικασίας της οικονομικής μεγέθυνσης» (σ. 461). Οι συγγραφείς, στο τέλος του βιβλίου, συνοψίζουν την αντίθεσή τους σε αυτή την προσέγγιση, δίνοντας τη δική τους εξήγηση γιατί δεν υπάρχει η «αυτόματη σύγκλιση» που προβλέπει το υπόδειγμα του Σόλοου, για παράδειγμα. Και πάλι, δεν είναι οι πρώτοι που εκφράζουν μια τέτοια θέση[22] καθώς το ζήτημα έχει αποτελέσει αντικείμενο εμπεριστατωμένων μελετών, στις οποίες και πάλι, δυστυχώς, δεν παραπέμπουν. Η απόβαση του Γουλιέλμου της Οράγγης στην Αγγλία, στο πλαίσιο της «Ένδοξης Επανάστασης» του 1688. Κατά τους συγγραφείς, και πολλούς ιστορικούς, το γεγονός αυτό αποτελεί την πλέον «κρίσιμη καμπή» στην οικοδόμηση των «ανοιχτών θεσμών» στην Αγγλία. (Πίνακας του Τέρνερ, 1832, Tate). Όμως από τα έργα αυτά, τα οποία αναλύουν τη σημασία των οικονομικών θεσμών για την ανάπτυξη, λείπει η εμπλοκή των πολιτικών αποφάσεων που διαμορφώνουν τους θεσμούς αυτούς. Τα αποτελέσματα των πολιτικών επιλογών θεωρούνται περίπου δεδομένα και εξετάζεται η επίπτωσή τους στην οικονομική δραστηριότητα ή, στην περίπτωση των Κάουφμαν και Κράυ, η κατεύθυνση αλλά όχι η φύση της σχέσης τους. Ενδεικτικά, ο Όλσον αναρωτιέται: «δυστυχώς οι κυβερνήσεις, πολιτικές και θεσμοί που παρακωλύουν την ανάπτυξη είναι ο κανόνας παρά οι εξαιρέσεις, παρ’ όλο που απαιτούνται πολύ ανόητοι και κακοί θεσμοί για να παρεμποδίσουν την ανάπτυξη, και συνεπώς η πλειονότητα των ανθρώπων ζει σε φτώχεια. Γιατί συμβαίνει αυτό;».[23] Ομοίως και ο Νορθ[24] προς το τέλος του βιβλίου του θέτει το ίδιο ερώτημα, αλλά και πάλι χωρίς να αποπειράται να δώσει απάντηση. Αντίστοιχα, οι Πέρσσον και Ταμπελλίνι[25] που εξετάζουν τις οικονομικές επιπτώσεις των συνταγμάτων θεωρούν τα τελευταία ως δεδομένα. Σε ό,τι αφορά τώρα το μέρος της θεωρίας που αξιολογεί τον ρόλο των πολιτικών θεσμών, προϋπάρχοντα έργα μελετούν τα κίνητρα ομάδων οι οποίες επειδή «κλέβουν»[26] ή «φθονούν»[27] υπονομεύουν τους θεσμούς που είναι σημαντικοί για την ανάπτυξη. Κυρίως όμως το πρωτότυπο και σημαντικότατο έργο των Τάλλοκ,[28] Μπιουκάναν και Τάλλοκ[29] (το οποίο έλαβε και το Νόμπελ του 1986[30]), Έκελουντ και Τόλλισον[31] και Μπέκερ,[32] σχετικά με την «προσοδοθηρία» και την απόπειρα ομάδων να επηρεάσουν προς όφελός τους την ασκούμενη πολιτική, ουσιαστικά περιγράφει τον μηχανισμό που περιγράφουν και οι συγγραφείς. Όμως τα έργα αυτά δίνουν έμφαση στην ανάλυση των πολιτικών διαδικασιών και είτε αγγίζουν τις οικονομικές επιπτώσεις των πολιτικών αποφάσεων και θεσμικών αποτελεσμάτων πιο συνοπτικά είτε μελετούν τα φαινόμενα αυτά ως αποκλίσεις από το ιδεατό σε ανεπτυγμένες χώρες χωρίς να τα έχουν αναγάγει ως την κύρια δύναμη που μπορεί διαμορφώνει τις ασκούμενες πολιτικές έως και την καταστροφή μιας χώρας. Το 2006 μαζί με τον Θ. Πελαγίδη –και παραπέμποντας στο τότε ήδη υφιστάμενο έργο των συγγραφέων αλλά και την άλλη προαναφερόμενη βιβλιογραφία– ήδη αναδείξαμε την δράση προσοδοθηρικών ομάδων στην Ελλάδα, οι οποίες ενεργά παρεμποδίζουν την ανάπτυξη τόσο γιατί «κλείνοντας» αγορές δημιουργούν προσόδους για τις ίδιες όσο και γιατί έτσι προστατεύουν τη θέση τους στην κοινωνική ιεραρχία. Όμως η αναγωγή των θεωριών των προαναφερόμενων έργων ως βασικής εξήγησης για τις οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις στην ακραία περίπτωση της Ελλάδας επίσης απέχει από την διατύπωση μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης που έχει εφαρμογή σε όλες τις χώρες. Το δεύτερο μέρος της θεωρίας του βιβλίου αφορά την αναζήτηση των λόγων για τους οποίους οι ανοιχτοί θεσμοί αναδύθηκαν σε ορισμένες περιοχές του πλανήτη αλλά όχι σε άλλες. Η ανάλυση χωριστά των πολιτικών θεσμών και των επιπτώσεων των οικονομικών θεσμών, όπως δείχνει το πλήθος των σημαντικών συνεισφορών και στα δύο πεδία, από μόνη της είναι τόσο απαιτητική που δεν έχει κανένας αποπειραθεί μέχρι σήμερα να προσφέρει μια γενική θεωρία ισορροπίας και των δυο αυτών μερών του συνόλου της πραγματικότητας. Τα αποδεκτά εργαλεία για μια θεωρητική όσο και ποσοτική ανάλυση δεν μπορούν να συνεισφέρουν σε μια τέτοια ενιαία προσέγγιση χωρίς το εγχείρημα να καταλήξει να είναι υπερβολικά πολύπλοκο, εν πολλοίς αυθαίρετο και σίγουρα στο τέλος κατώτερο των απαιτήσεων της ακαδημαϊκής κοινότητας. Οι συγγραφείς λύνουν το πρόβλημα αυτό παρακάμπτοντάς το. Η εκτενής διαδρομή μέσα από την ιστορία που πραγματοποιεί το βιβλίο, η οποία δένει σε ένα ενιαίο σύνολο τα δυο προαναφερόμενα ερευνητικά πεδία, είναι ο τρόπος με τον οποίο οι συγγραφείς στηρίζουν τη θεωρία τους. Αυτό που διαφοροποιεί το δεύτερο αυτό μέρος της θεωρίας τους από το πρώτο είναι ότι μόνο το πρώτο μέρος της θεωρίας καλύπτεται και από μια εκτενή και αποδεκτή από την ακαδημαϊκή κοινότητα βιβλιογραφία άλλων ερευνητών.[33] Συνεπώς το δεύτερο μέρος, ο συνδετικός κρίκος δηλαδή, αποτελεί το πρωτότυπο μέρος του βιβλίου. Το μέρος αυτό υποστηρίζεται από την ιστορική ανάλυση του ίδιου του βιβλίου,[34] αλλά και από ένα εκτενέστατο σχετικό έργο των συγγραφέων το οποίο δημιουργεί και ένα ικανό θεωρητικό υπόβαθρο. Το τελευταίο περιλαμβάνει ιδιαίτερα τεχνικές δημοσιεύσεις,[35] τις οποίες όμως συχνά χαρακτηρίζουν η υπερβολική πολυπλοκότητα και η σχετικά συνοπτική βιβλιογραφία και εισαγωγή για τις οποίες έχει ήδη γίνει λόγος. Έχοντας ξεκαθαρίσει το πού βρίσκεται η πρωτότυπη συνεισφορά των συγγραφέων, έχει πλέον έρθει η ώρα, μετά από την κριτική που ασκήθηκε στο βιβλίο τους, να επιστρέψουμε στο καταπληκτικό εύρος του ακαδημαϊκού έργου των συγγραφέων, που καθορίζεται από την επιλογή θεμάτων έρευνας τα οποία, παρά τις όποιες αδυναμίες, τόσο σαν επιμέρους κομμάτια όσο και σαν σύνολο, φαίνεται τελικά να περικυκλώνουν την πραγματικότητα με μια διαίσθηση που τους οδηγεί στην απάντηση ερωτημάτων τα οποία οι άλλοι ερευνητές δεν τολμούσαν ή παρέβλεπαν να αντιμετωπίσουν ευθέως. Παρά τις αδυναμίες, στις οποίες ανάλωσα μεγάλο μέρος του κειμένου αυτού ακριβώς γιατί ο αναγνώστης του βιβλίου δεν θα μπορεί εύκολα να τις αναζητήσει μόνος του κατά τη διάρκεια της ανάγνωσής του, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτό «σε γενικές γραμμές πέτυχε τον στόχο». Άλλωστε συχνά η αυστηρή προσήλωση στην επιστημονικά ακέραια μεθοδολογία δεν διασφαλίζει τα επιθυμητά αποτελέσματα – ένα καλό και πρόσφατο παράδειγμα αποτελούν οι προβλέψεις του ΔΝΤ για την πορεία της ελληνικής οικονομίας. Ενώ προκύπτουν από οικονομικά μοντέλα που σίγουρα είναι υπεράνω οποιασδήποτε κριτικής στη μεθοδολογία τους, η πραγματικότητα φαίνεται απλά να αγνοεί αυτή την επιστημονική αρτιότητα. Αντίστοιχα, η δυνατότητα των οικονομολόγων από την εποχή πριν την υπερβολική μαθηματικοποίηση της επιστήμης να σκέφτονται ευρύτερα τους είχε δώσει τη δυνατότητα να αποφεύγουν τμηματικές προσεγγίσεις. Οι Ατζέμογλου και Ρόμπινσον, με το τεράστιο συγγραφικό τους έργο πολύπλοκων μαθηματικών μοντέλων που υποστηρίζει και το δεύτερο μέρος της θεωρίας τους, είναι θωρακισμένοι εναντίον όσων θα τους κατηγορήσουν ότι δεν έχουν το θεωρητικό υπόβαθρο για να επιχειρήσουν τη συγγραφή αυτού του βιβλίου γιατί δεν μπορούν να υποστηρίξουν επαρκώς το δεύτερο μέρος της θεωρίας τους. Παρά το ότι κάποιες μεθοδολογικές αδυναμίες μπορεί να ενοχλούν, είναι πιθανό πως ακριβώς επειδή το βιβλίο δεν περιορίζεται από την ανάγκη να τις καλύψει καταφέρνει να προσεγγίσει τον στόχο του, που είναι μια ευρύτερη ανάλυση του πολιτικού και οικονομικού γίγνεσθαι. Η επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος «ελεύθερου σχεδίου» εξαρτάται είτε από την τύχη, είτε από τις ευρύτερες ικανότητες και τελικά την διαίσθηση των συγγραφέων· και η ιστορική διαδρομή αλλά και το συνολικό έργο τους που για δεκαετίες κινείται πέριξ του θέματος του βιβλίου δείχνει ότι στην περίπτωση αυτή συμβαίνει το δεύτερο και όχι το πρώτο. Στο ερώτημα λοιπόν αν αξίζει κανείς να διαβάσει το βιβλίο η απάντηση είναι ότι οφείλει κανείς να το διαβάσει γιατί θα του αλλάξει τον τρόπο που κατανοεί τον κόσμο. Σαν μια τελική επισήμανση πρέπει να αναφερθεί πάντως ότι καθώς και τα δύο βασικά συστατικά μέρη που συνθέτουν το πρώτο μέρος της θεωρίας τους έχουν λάβει, χωριστά, ήδη βραβεία Νόμπελ, και το δεύτερο μέρος της θεωρίας τους ουσιαστικά βασίζεται σε μια εκτενή μεν, αλλά όχι υπεράνω κριτικής, ιστορική ανάλυση και σε δημοσιεύσεις που μάλλον υπερβάλλουν με την μαθηματικοποίησή τους, είναι μάλλον απίθανο το έργο αυτό να εξασφαλίσει στους συγγραφείς το βραβείο αυτό. Και μόνο όμως το γεγονός ότι μπορεί να προβληματιστεί κανείς για το ενδεχόμενο ενός βραβείου Νόμπελ αναδεικνύει την αξία του βιβλίου και του ακαδημαϊκού έργου που το υποστηρίζει. [1] Αυτό δεν είναι καταρχήν μειονέκτημα, ειδικά καθώς οι έννοιες που πραγματεύεται το βιβλίο μπορούν κατά περίπτωση να ερμηνευτούν διαφορετικά. Βλέπε και “The Role of Definitions in Institutional Analysis” στο Frank Daumann, Chrysostomos Mantzavinos and Stefan Okruch, (eds.), Wettbewerb und Gesundheitswesen: Konzeptionen und Felder ordnungsökonomischen Wirkens. Festschrift für Peter Oberender zu seinem 65, Geburtstag, Schriftenreihe Andrássy Universität, 2006, pp. 85-92. [2] Γνωρίζουμε από τις βιογραφίες των Μάντισον, Χάμιλτον, και Τζέφφερσον, για παράδειγμα, ότι η παιδεία που είχαν λάβει τους είχε εκθέσει στο απαραίτητο υλικό. Ενδεικτικά, Ron Chernow, Alexander Hamilton, Penguin Press 2004· Richard Brookhiser, James Madison by, Basic Books 2011· Jon Meacham, Thomas Jefferson: The Art of Power, Random House 2013. Ενδιαφέρον έχει ειδικά η έκθεση όλων τους στα έργα του «Διαφωτισμού της Σκωτίας». [3] Στο Federalist No. 9 ο Αλεξάντερ Xάμιλτον αναλύει πώς ουσιαστικά ο πλουραλισμός είναι δομημένος στο αμερικανικό σύνταγμα και συνεπώς το θωρακίζει σε σχέση με τις δυσοίωνες προβλέψεις για τη δυνατότητα επιβίωσης ενός τέτοιου πολιτικού συστήματος. [4] Στο Federalist No. 10 ο Τζέιμς Μάντισον συνεχίζει στο ίδιο θέμα και αναλύει την «τυραννία της πλειοψηφίας» την οποία ο σχεδιασμός του πολιτικού συστήματος πρέπει να αποτρέπει. [5] Στο Federalist No. 41 ο Μάντισον τονίζει την ανάγκη οι έλεγχοι που υπάρχουν στο πολιτικό σύστημα να μην υπονομεύουν την ικανότητά του να λαμβάνει αποφάσεις. [6] Θ. Πελαγίδης και Μ. Μητσόπουλος, Ανάλυση της ελληνικής οικονομίας. Η προσοδοθηρία και οι μεταρρυθμίσεις, Παπαζήση, Αθήνα 2006. Στο βιβλίο του 2011, Understanding the Crisis in Greece. From Boom to Bust, PalgraveMcMillan, μεταφρασμένο στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός, έχουμε συμπεριλάβει και ένα κεφάλαιο για την σχέση σχεδιασμού των συνταγμάτων και της διαφθοράς που βασίζεται ακριβώς στην ισορροπία ενσωμάτωσης της ευρύτερης κοινωνίας στον σχεδιασμό των πολιτικών και την ικανότητα επιβολής των αποφάσεων οι οποίες τελικά λαμβάνονται. Στο M. Mitsopoulos and Th. Pelagidis (forthcoming), “A Model of Constitutional Design and Corruption”, European Journal of Law and Economics, οι ίδιες θέσεις υποστηρίζονται με ένα θεωρητικό υπόδειγμα. [7] Alexis de Tocqueville, De la démocratie en Amérique (1835). [8] Josep Μ. Colomer, (ed.), Personal Representation: The Neglected Dimension of Electoral Systems, ECPR Press, 2011. [9] Σύστημα Burhal < burh < γερμ. Burg (κάστρο). [10] Μια σύγκριση με την Ελλάδα του σήμερα: το 2002 η «Επιτροπή Γεωργακόπουλου» είχε εντοπίσει περίπου 580 φόρους υπέρ τρίτων. Το 2010 ο ΣΕΒ είχε καταγράψει πάνω από 200 εμπόδια στην επιχειρηματική δραστηριότητα (http://tinyurl.com/oaqkta5) και το 2011 σημαντικά εμπόδια σε 6 συγκεκριμένες καθημερινές διαδικασίες των επιχειρήσεων (http://tinyurl.com/qa4ywa9). Και το 2013 ο ΟΟΣΑ σε 4 μόνο κλάδους εντόπισε πάνω από 100 προς κατάργηση νομοθετικά κείμενα που περιορίζουν τον ανταγωνισμό (http://tinyurl.com/qhgssct). [11] William Rosen, Most Powerful Idea in the World: A Story of Steam, Industry, and Invention, Random House, 2010. [12] Danny Rodrik, One Economics, Many Recipes: Globalization, Institutions, and Economic Growth, Princeton University Press, 2007. [13] Μεγαλύτερη ανάλυση σχετικά με την πορεία από το υπόδειγμα αυτό στην τεκμηρίωση της «μη σύγκλισης» υπάρχει στο Μιχάλης Μητσόπουλος, «Το έργο του Ντάνι Ρόντρικ και η σημασία του για την Ελλάδα σήμερα», ARB, τχ. 19 (Ιούνιος 2011). [14] Ενδεικτικά και μόνο, Gerald W. Scully, “The Institutional Framework and Economic Development”, Journal of Political Economy, 1988. Larry Sirowy and Alex Inkles, “The Effects of Democracy on Economic Growth and Inequality: A review”, Studies In Comparative International Development, 1990. Giuseppe Nicoletti and Stefano Scarpetta, “Regulation and Economic Performance: Product Market Reforms and Productivity in the OECD”, OECD Economics Department Working Papers, No. 460, OECD Publishing, 2005. Daniel Kaufmann, Aart Kraay Pablo and Zoido-Lobaton, “Governance Matters: From Measurement to Action”, Finance and Development, Washington DC: International Monetary Fund, 2000. [15] Mancur Olson, The Rise and Decline of Nations, Yale University Press, 1982. [16] Douglass North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, 1990. Douglass North, Institutions and economic growth: An historical introduction, Elsevier, 1989. [17] http://goo.gl/AQwB6Y [18] Arthur Brian, “Competing Technologies, Increasing Returns, and Lock in by Historical Events”, Economic Journal, 1989. [19] Paul David, “Clio and the Economics of QWERTY”, American Economic Review, 1985. [20] Ό.π. [21] Ό.π. [22] Daniel Kaufmann and Aart Kraay, “Growth Without Governance”, World Bank Policy Research Working Paper No. 2928, 2002. [23] Mancur Olson, The Rise and Decline of Nations, Yale University Press, 1982, κεφάλαιο 6, υποσημείωση 27. [24] Douglass North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, 1990. [25] Torsten Persson and Guido Tabellini, The Economic Effects of Constitutions, Munich Lectures in Economics, The MIT Press, 2003. [26] Herschel Grossman and Minseong Kim, “Swords or Plowshares? A Theory of the Security of Claims to Property”, Journal of Political Economy, 1995. Herschel Grossman and Minseong Kim, “Predation and Production”, in Michelle R. Garnkel and Stergios Skaperdas, eds., The Political Economy of Conflict and Appropriation, Cambridge University Press, Cambridge, MA 1996. Stergios Skaperdas, “Cooperation, Conflict, and Power in the Absence of Property Rights”, American Economic Review, 1992. [27] Για την κλασική εισαγωγή στην ανάλυση του φθόνου, δες: Thorstein Veblen, “Some Neglected Points in the Theory of Socialism”, Annals of the American Academy of Political and Social Science, 1891. Thorstein Veblen, The Theory of the Leisure Class: An Economic Study of Institutions, 1899. Επίσης, Michael Mitsopoulos, The Economic Effects of Envy and Obstruction, Dissertation, Graduate School of Arts and Sciences, Boston University, 1999. Michael Mitsopoulos, “Envy, Institutions and Growth”, Bulletin of Economic Research, 2009. Υποκύπτω στο σημείο αυτό στον πειρασμό να αναφέρω ότι στη διατριβή μου, η οποία αναλύει πώς ο φθόνος μπορεί να επηρεάζει την επιλογή χρήσης ανάμεσα σε μια διαθέσιμη τεχνολογία παρεμπόδισης και σε μια εναλλακτική τεχνολογία παραγωγής, έγραφα ότι: «Μπορεί κανείς να αναρωτηθεί αν αισθήματα φθόνου αποτελούν κίνητρο για δικτάτορες και ελίτ σε ορισμένες χώρες για να παρεμποδίζουν την ανάπτυξη και έτσι να διασφαλίζουν για τον εαυτό τους μια αδιαμφισβήτητη θέση κυριαρχίας στην κοινωνία τους». Το υπόδειγμα πίσω από αυτή την ανάλυση μπορεί εύκολα να ενσωματωθεί σε ένα υπόδειγμα τύπου Σόλοου, με την ισορροπία χρήσης των δυο τεχνολογιών να καθορίζει την ακτίνα αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στους οικονομικούς παίκτες, και ανάλογα με το μήκος αυτής της ακτίνας να εισαγάγει θετικές ή αρνητικές οικονομίες κλίμακας. Δεν μπορεί όμως να εξηγήσει τις ιστορικές απαρχές των εναλλακτικών εκβάσεων του υποδείγματος, δηλαδή και αυτή η προσέγγιση δεν μπορεί να καλύψει το δεύτερο μέρος της θεωρίας των συγγραφέων. [28] Gordon Tullock, “The Welfare Costs of Tariffs, Monopolies, and Theft”, Western Economic Journal, 1967. [29] James M. Buchanan and Gordon Tullock, The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy, University of Michigan Press, Αν Άρμπορ 1962. [30] Αδίκως έλαβε το Νόμπελ μόνο ο Μπιουκάναν. http://tinyurl.com/pbvwakr [31] Robert Burton Ekelund and Robert D. Tollison, Mercantilism as a rent-seeking society: economic regulation in historical perspective, Texas A&M University Press, 1981. [32] Gary Becker, “A Theory of Competition among Pressure Groups for Political Influence”, The Quarterly Journal of Economics, 1983. [33] Ορισμένες συνεισφορές που υπάρχουν, όπως Chrysostomos Mantzavinos, Individuals, Institutions, and Markets, Cambridge University Press, Καίμπριτζ 2001 και Chrysostomos Mantzavinos, Douglass North and Syed Shariq, “Learning, Institutions and Economic Performance”, Preprints of the Max Planck Institute for Research on Collective Goods, 2003 (http://goo.gl/teGJoo), ίσως ανήκουν περισσότερο στην φιλοσοφία και τις πολιτικές επιστήμες. Αντίστοιχα η απόπειρα του Geif μπορεί να μην έχει την έκταση του έργου των συγγραφέων, αλλά συνδυάζει την ίδια προσέγγιση με τη χρήση ιστορικής και θεωρητικής ανάλυσης (Avner Greif, “Cultural Beliefs and the Organization of Society: A Historical and Theoretical Reflection on Collectivist and Individualist Societies”, The Journal of Political Economy, 1994). Καλό θα ήταν πάντως οι συγγραφείς να είχαν παραπέμψει ρητά σε αυτές. [34] Η δημοσίευση Daron Acemoglu, Simon Johnson and James Robinson, “Institutions as the fundamental cause of long-run growth”, in Handbook of Economic Growth, Elsevier, 2004 ουσιαστικά παρουσιάζει ένα πολύ βασικό υπόδειγμα και αποτελεί τον προπομπό του βιβλίου αυτού. [35] Ενδεικτικά και μόνο: Daron Acemoglu and Simon Johnson,“ Unbundling Institutions”, Journal of Political Economy, 2005, October. Daron Acemoglu, “Why Not a Political Coase Theorem? Social Conflict, Commitment, and Politics”, Journal of Comparative Economics, 2003. Daron Acemoglu and James Robinson, “Persistence of Power, Elites and Institutions”, CEPR Discussion Paper No. 5603, 2006. Daron Acemoglu, Gregory Egorov and Konstantin Sonin, “Dynamics and Stability of Constitutions, Coalitions, and Clubs”, NBER Working Paper No. w14239, 2008.

Η Ελλάδα δεν είναι τελικά μοναδική περίπτωση!

Σύνδεση