Ξαναδιαβάζοντας το «Τότε που ζούσαμε»

Γεννημένος το 1903 στη Μυτιλήνη, ο Ασημάκης Πανσέληνος ως το 1984 που πέθανε, έζησε όπως και οι άλλοι της γενιάς του, έναν απίθανο αριθμό από εθνικές και προσωπικές περιπέτειες. Το 1913 γίνεται Έλληνας πολίτης, καθώς το νησί του απελευθερώνεται από τον ελληνικό στόλο. Το 1916 πραγματοποιείται ο Διχασμός που κόβει την Ελλάδα στα δύο και ενσπείρει ανάμεσα στους Έλληνες το αδελφοκτόνο ζιζάνιο που θα ταλαιπωρήσει τον τόπο για δεκαετίες κατόπι. Το 1922 βιώνει το κύμα της προσφυγιάς από την γειτονική Μικρασία και την βίαια απόσπαση των Τούρκων της Μυτιλήνης από την γενέτειρα γη καθώς οι συνθήκες επέβαλαν ανταλλαγές πληθυσμών στα μέρη που συμβίωναν διαφορετικές εθνότητες. Φοιτητής στην Αθήνα γνωρίζει το κίνημα των Γαργαλίδη-Λεοναρδόπουλου το 1923, την δικτατορία του Παγκάλου το 1925, το κίνημα Κονδύλη, το κίνημα Πλαστήρα το 1933, το κίνημα των βενιζελικών Πλαστήρα-Παπούλα-Γονατά το 1935, την επόμενη χρονιά, το 1936, ζει την δικτατορία του Μεταξά τον οποίο σαρκάζει με τόσο βιτριολικό χιούμορ ώστε να τον καλέσουν σε μονομαχία! Ιδεολογικά, αλλά ουδέποτε κομματικά, ενταγμένος στην Αριστερά, όπως οι περισσότεροι νεαροί ιδεολόγοι της εποχής εκείνης, μάχεται με όποιον τρόπο μπορεί για το δίκαιο των εργατών και την στερέωση της δημοκρατίας σε έναν τόπο που μόνο κατ’ επίφαση και για πολύ σύντομα χρονικά διαστήματα διατελεί σε καθεστώς δημοκρατίας. Αρθρογραφεί, γράφει ποίηση και συζητά για ώρες ατελείωτες με τους φίλους του για την πολιτική κατάσταση και τις προοπτικές μιας μελλοντικής άνοιξης στην ζωή του τόπου. Η ποίηση και η πολιτική –μια ποίηση πολιτική και μια πολιτική με ποιητικό όραμα– αποτελούν τους κύριους πόλους της δραστηριότητάς του. Έρχεται ο Πόλεμος και ακολουθεί η Κατοχή. Η Αντίσταση. Ο Εμφύλιος. Στη διάρκεια της Κατοχής φυλακίζεται από τους Ιταλούς, αλλά δεν καταφέρνει να τους αντιπαθήσει, όπως ο περισσότερος κόσμος μάλλον συμπάθεια δείχνει γι’ αυτούς, γιατί είναι ένας λαός που δεν έχει στο αίμα του τον πόλεμο. Στη διάρκεια του Εμφύλιου συλλαμβάνεται από τους Άγγλους και κλείνεται στο Χαϊδάρι, με προορισμό την Ελ Ντάμπα της Αφρικής, αλλά γλιτώνει με τρόπο μυθιστορηματικό φορώντας το περιβραχιόνιο του Ερυθρού Σταυρού. Στα πέτρινα χρόνια που ακολουθούν την ήττα του ΕΛΑΣ υπερασπίζεται σαν δικηγόρος αρκετούς από τους φυλακισμένους Εαμίτες – εμπειρία τραγική τόσο για τους υπόδικους όσο και για τους υπερασπιστές τους. Στις αρχές της δεκαετίας του ’50 πολιτεύεται με το κόμμα ΕΛΔ του Αλέξανδρου Σβώλου, που αποτελεί τον πολιτικό του μέντορα και κατά κάποιον τρόπο και τον πνευματικό του πατέρα. Είναι αλήθεια πως μια και μόνη φορά είδα τον Ασημάκη να κλαίει – και αυτή ήταν τη μέρα που επέστρεψαν σπίτι με τη μάνα μου και με λυγμούς που δεν μπορούσαν να συγκρατήσουν μου ανήγγειλαν πως ο κύριος Αλέκος (ο Σβώλος) είχε πεθάνει. Με το κόμμα αυτό εκλέχτηκε βουλευτής Λέσβου. Είναι ο πρώτος βουλευτής που επισκέπτεται με αντιτορπιλικό του στόλου τους εξόριστους στον Άγιο Ευστράτιο. Δεκαετίες κατόπι, ο πατέρας μιας παιδικής μου φίλης, στην Κηφισιά, εξόριστος τότε στον Άη Στράτη, μου διηγήθηκε δακρυσμένος πώς τον είδαν, κοντούλη, θαλασσοδαρμένο και χλωμό, να πατά στο χώμα του νησιού κρατώντας στο χέρι ένα λουλουδάκι. Στις δεκαετίες που ακολουθούν την σύντομη βουλευτική του δραστηριότητα εντείνει τις προσπάθειές του στην ποίηση, αλλά τα βιώματά του απαιτούν ήδη από τότε την καταγραφή τους σε πεζό λόγο. Εκδίδει το Ημερολόγιο Φυλακής, προσχέδιο θα ’λεγε κανείς τού Τότε που ζούσαμε, και ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο, συμμετέχοντας σε συνέδρια και αναζητώντας ιδέες για το μέλλον της αριστερής ιδεολογίας. Η επίσκεψή του στην ΕΣΣΔ καταγράφεται με τον αναμενόμενο ενθουσιασμό του παλιού αριστερού στο ταξιδιωτικό του Στη Μόσχα με τα νειάτα του Κόσμου, αλλά του είναι αδύνατο να μην επισημάνει και την παιδαριώδη πλευρά μιας κοινωνίας που ουσιαστικά είναι οργανωμένη στρατιωτικά. Εκδίδει συλλογές ποιημάτων, αλλά το μεγάλο έργο βράζει μέσα του και σιγοκαίει. Τα Απριλιανά του 1965 τον φέρνουν σε πικρή αντίθεση με τον παλιό του φίλο από την εποχή της ΕΛΔ, τον Ηλία Τσιριμώκο ο οποίος συνεργεί στο γαϊτανάκι της αποστασίας. «Ισχυρίζεται», μας είπε όταν τον επισκέφθηκε λίγο πριν πεθάνει στο νοσοκομείο ο Τσιριμώκος, «πως αν δεν σχηματιζόταν κυβέρνηση καθ’ οιονδήποτε τρόπο, ο Στρατός καραδοκούσε για επέμβαση.» Το 1967 βρισκόταν στη στροφή του δρόμου. Δεν ξέρω αν δικαίωσε ποτέ του τον Ηλία ο πατέρας μου, αλλά αποκλείεται να μην θυμήθηκε τα λόγια εκείνα τα οποία τότε τα είχε θεωρήσει σαν προσχηματική δικαιολογία μιας καταπιεσμένης πολιτικής φιλοδοξίας. Στο κάτω-κάτω ο Τσιριμώκος ήταν επαγγελματίας πολιτικός, ο Πανσέληνος μόνον ερασιτέχνης. Στη διάρκεια της δικτατορίας έζησε για μεγάλο διάστημα χωρίς τηλέφωνο και για βδομάδες κάποιον κύριο με πολιτικά να καπνίζει άεργος λίγο πιο κει από την πόρτα του σπιτιού μας στην Κηφισιά. Νύχτα τον απήγαγε η ΕΣΑ για ανάκριση στον Διόνυσο, την εποχή που κρυβόταν ο Μίκης Θεοδωράκης από μια ομάδα φίλων του πατέρα μου στην Αθήνα. Η δίπτυχη δικτατορία του ’67 τον αποκαρδίωσε και τον τσάκισε ψυχολογικά – φανταστείτε αλήθεια αυτή τη γενιά με όσα πέρασε ως τότε, στα δύσκολά της γεράματα να βλέπει τον τόπο να ξανακυλά στα σκοτάδια του Άδη! Η Μεταπολίτευση και η επικράτηση του ΠΑΣΟΚ το 1981 ήταν η τελευταία τους ελπίδα για μια έξοδο στο φως και η αλήθεια είναι πως ο ηγέτης του κινήματος έπαιξε με επιδεξιότητα το χαρτί των ελπίδων που έτρεφαν οι αριστεροί – για μια οριστική αποχώρηση της Δεξιάς από το προσκήνιο. Πέθανε το 1984, έναν μόλις χρόνο ύστερα από τη γέννηση του εγγονού του και ήδη χωρίς την αντοχή να την χαρεί. Πάντα σκεφτόμουν πως έφυγε πολύ νωρίς. Αλλά αμέσως έπειτα έλεγα μέσα μου πως δεν θα άντεχε η καρδιά του να βιώσει την δεύτερη τετραετία του ΠΑΣΟΚ, την επάνοδο της Νέας Δημοκρατίας στην Κυβέρνηση και τέλος την σημερινή κατάσταση, απότοκο των αισιόδοξων και ανέμελων εκείνων δεκαετιών στη διάρκεια των οποίων διαλύθηκε ό,τι είχε αντέξει ως τότε, από την αδιαφορία μας για το μέλλον της χώρας και από την ιταμή ιδιοποίηση του όποιου της πλούτου αλλά και των δανείων της από τους μεσάζοντες πολιτικούς και τους επιχειρηματίες που διέθεταν πρόσβαση σε αυτούς. Το Τότε που ζούσαμε, μια αυτοβιογραφία όπου όμως ο βιογραφούμενος παίρνει δεύτερη θέση και περισσότερο προβάλλονται οι άνθρωποι και τα γεγονότα των ιστορικών στιγμών που έζησε, δείχνει με τρόπο ανεπανάληπτο αυτή την διαρκώς συγκοπτόμενη πορεία του τόπου προς το πουθενά, και τις αλλεπάλληλες διαψεύσεις των ελπίδων που εξακολούθησαν να τρέφουν οι γενιές εκείνες για μια έξοδο από τους φαύλους κύκλους της ιστορίας. Αλλά και το αδάμαστο φρόνημα εκείνων των λίγων που ό,τι και αν έκαναν (σωστά ή λανθασμένα) το έκαναν γιατί πίστευαν πως έτσι προσφέρουν στο σύνολο και όχι στην κοινωνική τους τάξη ή στην τσέπη τους. Σίγουρα ήταν πάρα πολλοί άνθρωποι με αγνή σκέψη και πρόθεση και από την πλευρά των πιο συντηρητικών διανοουμένων, που δεν προσχώρησαν ποτέ στην ιδεολογία της Αριστεράς. Αλλά οι αριστεροί τόλμησαν να κάνουν λάθος, ενώ αυτοί ούτε το σωστό δεν τόλμησαν να πραγματοποιήσουν καθ’ οιονδήποτε τρόπο. Απείχαν και έκριναν εκ των υστέρων. Όπως όμως λέει ο Σεφέρης, ο θεός αποστρέφεται τους χλιαρούς ανθρώπους. Και όπως σημειώνει ο Ασημάκης Πανσέληνος στις τελευταίες φράσεις του βιβλίου αυτού, «από τον θεό τιμωριούνται εκείνοι που πριν από το θεό τιμωρούν οι ίδιοι τον εαυτό τους». Όταν πρωτοδιάβασα το βιβλίο αυτό τυπωμένο δεν συνάντησα πολλά που δεν είχα ήδη ακούσει, ξανά και ξανά, από τις αφηγήσεις του πατέρα μου στις σχεδόν καθημερινές βεγγέρες της οδού Γεωργίου Γενναδίου, όταν ήμουν μικρός, ή αργότερα στους επισκέπτες του σπιτιού της Κηφισιάς – τα οποία κάλυπταν το μεγαλύτερο μέρος από αυτόν τον απίστευτο εικοστό αιώνα που είχε περπατήσει. Ο πατέρας μου τίποτα δεν απολάμβανε πιο πολύ στη ζωή από μια καλή συντροφιά που θα του έδινε την ευκαιρία να ξετυλίξει κάποιο από τα αναρίθμητα επεισόδια αυτής της πορείας. Γραμμένα όμως (κι ακόμα περισσότερο τυπωμένα) διαπίστωνα πως αποκτούσαν μιαν ολωσδιόλου διαφορετική βαρύτητα και σχεδόν μπορούσα να καταλάβω με ποιον τελικά τρόπο δημιουργούνται τα έπη που μας έχουν παραδοθεί για να διατηρούν στη μνήμη μας τις κρίσιμες στιγμές της ζωής των ανθρώπων και των λαών. Κι αν αυτό ακούγεται υπερβολικό, ας σκεφτούμε πόσο τα έπη με τα οποία ανατραφήκαμε, τουλάχιστο τα ελληνικά, που πιο καλά γνωρίζουμε, δίνουν στην καθημερινότητα την ίδια βαρύτητα με τις σημαδιακές, τις μεγάλες στιγμές, τις μάχες και τους πολέμους, κατεβάζοντας τους θεούς στο πλάι των πολεμιστών και μπλέκοντάς τους ακόμα και στους έρωτες ή τις μικρότητες και τις αδυναμίες τους – ίδια όπως οι ναοί που κι οι αρχαίοι έχτιζαν και οι νεότεροι κάτοικοι του τόπου αυτού εξακολουθούν να χτίζουν, διατηρούν το ανθρώπινο μέτρο και μοιάζουν περισσότερο με σπίτια απ’ όσο με παλάτια υπερκόσμια. Η νέα έκδοση του Τότε που ζούσαμε μας λέει ξεκάθαρα πως στη διάρκεια των σαράντα ετών από την πρώτη του έκδοση έχει οριστικά κατακτήσει μια σημαντική θέση στις βιβλιοθήκες –και κυρίως στις καρδιές– του αναγνωστικού κοινού και πόσο η αξία του ξεπερνά τις καθαυτό μαρτυρίες που ξετυλίγονται στις σελίδες του και πόσο εκτός από την δομή, τη γλώσσα και το ύφος του, η αγάπη που αναδύεται μέσα από το βιβλίο για τη ζωή και τους ανθρώπους το τοποθετούν ξεκάθαρα στην περιοχή της λογοτεχνίας – κι ας μην είναι φανταστικές οι ιστορίες του, αφού, καθώς λέει και το μότο του Θερβάντες που ο συγγραφέας διάλεξε ως κεφαλίδα, «έχει μέσα τόσες αλήθειες που είναι νοστιμότερες κι από ψέματα». Αν, κλείνοντας, έπρεπε να κάνω έναν παραλληλισμό (όσο τολμηρός και αν θεωρηθεί) θα έλεγα πως το Τότε που ζούσαμε, όπως και η ζωή του πατέρα μου, όπως και η ζωή όλων των φίλων της γενιάς του, όλων των ιδεολόγων αριστερών της πικρής εκείνης εποχής, έχει πολλές αναλογίες με τον Δον Κιχώτη. Αλλά εδώ ο ιδαλγός της αλήθειας και της ομορφιάς μιλάει σε πρώτο πρόσωπο και αντί να υποθέτει τον εαυτό του σωτήρα των ιδεωδών του και του κόσμου, παραδέχεται εν τέλει πως θυσίασε τη ζωή του γι’ αυτά, ακόμα κι όταν γνώριζε –και πολύ καλά– πως η Δουλτσινέα του ήταν μια άξεστη χωριάτα. Παράδειγμα που οι σημερινοί εμείς δύσκολα θα τολμούσαμε να ακολουθήσουμε.

Ξαναδιαβάζοντας το «Τότε που ζούσαμε»

Σύνδεση