Εσχατολογικά στοιχεία στην ποίηση του Αναγνωστάκη: η «ιερή πόλη» και η μάχη των «ψευδοπροφητών»

Τις εσχατολογικές αναφορές της ποίησης του Μανόλη Αναγνωστάκη επισημαίνει για πρώτη φορά ο Μανόλης Λαμπρίδης το 1956, στην κριτική του για τη συλλογική έκδοση Τα ποιήματα. Εκεί, ο οξυδερκής κριτικός διακρίνει τα «πυρετικά οράματα» του ποιητή και μια «τέλεια καταστροφή τούτου του κόσμου, κι ύστερα μιαν απ’ την αρχή διάταξη των στοιχείων του», έχοντας, ωστόσο, μάλλον στον νου τη φροϋδική ψυχανάλυση παρά έναν πιθανό διάλογο με τα προφητικά κείμενα.[1] Σε συζήτηση στίχων του Αναγνωστάκη ενταγμένη σε θρησκευτικό πλαίσιο προβαίνει ο Ντέιβιντ Ρικς το 1993,[2] ενώ τρία χρόνια αργότερα, ο Ξενοφών Κοκόλης θα εξετάσει την «ποιητική Χριστολογία» του Αναγνωστάκη, σημειώνοντας καίρια: «Η απάντηση σε ερωτήματα του τύπου “γιατί ένας μεταπολεμικός ποιητής της Αριστεράς χρησιμοποίησε, εκείνες τις στιγμές και με αυτούς τους τρόπους, τη χριστιανική παράδοση;” δεν είναι του παρόντος· και εξάλλου ρυθμίζεται από τις κοινωνικοπολιτικές, θρησκευτικές, λογοτεχνικές και άλλες ευαισθησίες του καθενός μας».[3] Εξετάζοντας τον διάλογο του έργου του Αναγνωστάκη με τα προφητικά κείμενα της ιουδαιοχριστιανικής παράδοσης και των προφητών της Παλαιάς Διαθήκης ή, κατά περιστάσεις, με άλλα βιβλικά κείμενα, το παρόν άρθρο επιδιώκει να φωτίσει παρά να επισκιάσει τις πραγματολογικές, ιστορικά και ιδεολογικά προσδιορισμένες διαστάσεις του έργου του, αφού, όπως πιστεύουμε, στη σύζευξη των δύο αυτών διαφορετικών ή και αντιφατικών διαθέσεων οφείλεται η ιδιαιτερότητα της ποίησής του και η σχετική απόκλισή της από τα τυπολογικά χαρακτηριστικά που αποδίδονται στην αποκαλούμενη ποίηση της αντίστασης, αφήνοντας να διαφανεί η πρώιμη διαμόρφωση της συνεπούς ποιητικής αποστολής του. Μπορεί η προφητεία να ορίζεται ως η πρόσληψη και συνακόλουθη μεταβίβαση αυθόρμητων, θεϊκά δοσμένων αποκαλύψεων,[4] ωστόσο, επανεισάγοντας τα ιουδαιοχριστιανικά προφητικά κείμενα στο κοινωνικοπολιτικό και πολιτισμικό τους πλαίσιο, γίνεται φανερό ότι αφηγούνται μία ιστορία θρησκευτικής και πολιτικής κυριαρχίας, η οποία, αντλώντας από τα αντιθετικά δίπολα που ορίζει η πνευματικότητα του θρησκευτικού πεδίου για τη θύραθεν κοινωνία,[5] ιδιαίτερα όπως αποκρυσταλλώθηκε στο σύμβολο της «ιερής πόλης» Ιερουσαλήμ, κατασταλάζει σε μια εσχατολογική εικονοποιία και ρητορική που συμπυκνώνει εν πολλοίς τις ιδεολογικές και ευρύτερα πολιτικές και κοινωνικές εντάσεις του δημόσιου βίου. Έτσι, οι θεολογικές και, γι’ αυτό, άχρονες, ανιστορικές ή και μεταφυσικές ποιότητες του προφητικού στοιχείου μπορεί εκ πρώτης όψεως να ανθίστανται σε μια πολιτική ανάγνωση, όχι λιγότερο επειδή ο κρυπτικός λόγος στον οποίο εκφέρονται είναι φύσει και θέσει δύσκολο να συνδυαστεί π.χ. με την προσπάθεια ποιητών της Πρώτης Μεταπολεμικής Γενιάς όπως ο Αναγνωστάκης να δημιουργήσουν μία ποίηση στην οποία οι λέξεις θα καρφώνονται «σαν πρόκες»[6]. Από την άλλη πλευρά, η αντιπαραβολή του συγκεκριμένου στίχου με τον Εκκλησιαστή 12:11-12 (“The words of the wise are as goads, and as nails fastened by the masters of assemblies, which are given from one shepherd”: Λόγοι σοφῶν ὡς τὰ βούκεντρα καὶ ὡς ἧλοι πεφυτευμένοι, οἳ παρὰ τῶν συνθεμάτων ἐδόθησαν ἐκ ποιμένος ἑνὸς) από τον Ρικς[7] μπορεί να δώσει μια νέα, ενδιαφέρουσα τροπή στη συζήτησή μας, επιτρέποντας, αφενός, να διευρύνουμε την οπτική μας ως προς τα αισθητικά μέσα στα οποία κατέφυγε η λεγόμενη ποίηση της μαρτυρίας σε μια προσπάθεια ανατροπής των προπολεμικών ιδεωδών και, αφετέρου, να επανεξετάσουμε την πολιτική ευθύνη του ποιητή ως προφήτη και καθοδηγητή του λαού του. Η πιθανή, λοιπόν, άντληση της παρομοίωσης «σαν πρόκες πρέπει να καρφώνονται οι λέξεις» από τον Εκκλησιαστή ενδέχεται να εμφανίζεται ως αντίφαση που χρήζει ερμηνευτικού προβληματισμού στη βάση των ανεξερεύνητων δεσμών του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος με τη χριστιανική πίστη, ή ως πρόσθετο τεκμήριο της αντίστασης της ποίησης της Πρώτης Μεταπολεμικής Γενιάς στις προσπάθειες εντοπισμού συγγενών ποιητικών τρόπων σε έργα με κοινούς, πράγματι, θεματικούς πυρήνες, ωστόσο είναι θεμιτό να εξετασθεί ευρύτερα στο πλαίσιο μιας προσπάθειας δημιουργίας και περιφρούρησης εκ μέρους του Αναγνωστάκη ενός φαντασιακού πεδίου αγώνα, επενδυμένου με την πνευματικότητα που υπαγορεύει ο ρόλος του προφήτη στον ποιητή. Πρώτες αναφορέςΟ Αναγνωστάκης στα 1959 κάνει πρώτος λόγο για τον εσχατολογικό ποιητικό κόσμο του Σινόπουλου, διακρίνοντας τον «γνωμικό ή και “προφητικό” χαρακτήρα» των οριστικών, συμπερασματικών του προτάσεων.[8] Ήδη όμως από την πρώτη του συλλογή Εποχές (1945) ο ίδιος υιοθετεί το χριστιανικό λεξιλόγιο και τον αποφθεγματικό τόνο των εκκλησιαστικών κειμένων. Στο έργο του η λέξη «αγάπη» χρησιμοποιείται επανειλημμένως, υποδηλώνοντας ένα συναίσθημα που φαίνεται άλλοτε να ταυτίζεται με και άλλοτε να υπερβαίνει τη συντροφικότητα μεταξύ φίλων που μοιράζονται ένα κοινό ιδεολογικό υπόβαθρο.[9] Ομοίως, η ημέρα του θεού, η «Κυριακή», είναι μία λέξη που απαντάται συχνά στην ποίησή του, και μάλιστα σε κείμενα που φαίνεται να αντιπαραβάλλουν τη θεατρικότητα της καθημερινής ζωής με μια απροσδιόριστη, αληθινότερη αξία η σημασία της οποίας διαφεύγει των ανθρώπων.[10] Μία άλλη συχνή θρησκευτική αναφορά, ενταγμένη σε πολιτικό πλαίσιο και χρωματισμένη μάλλον ειρωνικά, είναι η προσευχή, που φαίνεται να χρησιμοποιείται συμβολικά από τον ποιητή για να εκφράσει την κριτική του προς μία εξιδανικευμένη κομματική ηγεσία, την ίδια στιγμή που απορρίπτεται εμφατικά από εκείνον.[11] Με παρόμοια ειρωνική φλέβα χρησιμοποιείται σε διάφορες περιπτώσεις η persona του Χριστού, για να παραπέμψει σε εσωκομματικές εντάσεις εκφράζοντας την προσωπική δυσαρέσκεια του ποιητή, ενώ υιοθετείται η ρητορική των βιβλικών «πληγών» προκειμένου να γίνει υπαινικτική αναφορά στην πολιτική περιπέτεια της Αριστεράς τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια αλλά και τα χρόνια της λευκής τρομοκρατίας («Τώρα, μιλώ πάλι σαν ένας άνθρωπος που γλίτωσε απ’ το λοιμό», «όταν όλοι οι φίλοι σου έχουνε πεθάνει ανεξήγητα από μιαν άγνωστη αρρώστια»).[12] Οι παραπάνω θρησκευτικές αναφορές πιθανόν να έχουν επηρεαστεί από τη ρητορική της «ασθένειας» που χρησιμοποιούσε το καθεστώς, προκειμένου να στιγματίσει τον κομμουνισμό και να νομιμοποιήσει τις βίαιες πρακτικές «αναμόρφωσης» των υποστηρικτών του σε στρατόπεδα εξορίας, φυλακές κ.ο.κ., ή, όπως αναφέρει ο Δάλλας, να σχετίζονται με την επαγγελματική ιδιότητα του Αναγνωστάκη. Ωστόσο, είναι άξιο παρατήρησης ότι στο συγκεκριμένο τμήμα της μελέτης του, όπου ο Δάλλας επιχειρηματολογεί για την υιοθέτηση μιας «φραστικής της αγοράς» από πλευράς Κύρου, Θασίτη και Αναγνωστάκη –«το έκθαμβο μέλλον του αζώτου» (Αναγνωστάκης), «το βιομηχανικό πεδίο του άλλου αιώνα» (Θασίτης), «μέγας χρονοκράτορας» (Κύρου)– επηρεασμένης από τα αντίστοιχα επαγγέλματά τους,[13] τα παραδείγματα που χρησιμοποιούνται είναι ανησυχητικά ή/και ειρωνικά θεολογικά. Επιπρόσθετα, η παραπάνω και επαναλαμβανόμενη και αλλού χρήση του ρήματος «μιλώ» μοιάζει να ενισχύει τους δεσμούς του έργου του ποιητή με εκείνο ενός «προφήτη», κάποιου δηλαδή που «λαλεί» τον λόγο του «θεού»,[14] όπως ο κατεξοχήν προφήτης της χριστιανικής θρησκείας Ιησούς στο χωρίο από τις Πράξεις (3: 22-23): Μωϋσῆς μὲν γὰρ πρὸς τοὺς πατέρας εἶπεν ὅτι προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν ὡς ἐμέ· αὐτοῦ ἀκούσεσθε κατὰ πάντα ὅσα ἂν λαλήσῃ πρὸς ὑμᾶς. Η εξέλιξη του μοτίβουΠιο αναλυτικά, πέρα από τις πρώτες κρυπτικές χρήσεις του θρησκευτικού στοιχείου, π.χ. στο “I” από τις Εποχές 2 (1948),[15] οι οποίες δεν είναι ξεκάθαρο αν αναβιώνουν αλληγορικά τον με τάσεις φυγής υπαρξισμό των πρώτων ποιημάτων των Εποχών (1945),[16] ή, με δεδομένη την ύπαρξη της λέξης «αγάπη», υπονοούν τη στράτευση του νεαρού ποιητή στον ιδεολογικό αγώνα, αξίζει να ανιχνεύσει κανείς τη σταθερή παρουσία αλλά και τις διάφορες μορφές με τις οποίες απαντούν οι θρησκευτικές/ προφητικές αναφορές στο έργο του Αναγνωστάκη στο πέρασμα του χρόνου. Ξεκινώντας από τις προφητικές διαστάσεις του θεσσαλονικιώτικου σκηνικού που κάνει την εμφάνισή του σε πολλά ποιήματα του Αναγνωστάκη και που οι κριτικοί μέχρι τώρα έχουν ερμηνεύσει στη βάση των δεσμών του ποιητή με τη λογοτεχνική Σχολή της Θεσσαλονίκης,[17] θα σταθούμε αρχικά στο ποίημα «Ο Πόλεμος» (1945), όπου ο Αναγνωστάκης γράφει: Στην οδό Αιγύπτου (πρώτη πάροδος δεξιά) τα κορίτσια κοκαλιασμένα περιμένανε απ’ ώρα τον Ισπανό με τα τσιγαρόχαρτα.[18] Η οδός Αιγύπτου αντιστοιχεί σε μία πραγματική περιοχή με οίκους ανοχής στη Θεσσαλονίκη, όμως, απαντά και στον Ιερεμία (2: 17-20), παραδόξως επίσης στο πλαίσιο της πορνείας: οὐχὶ ταῦτα ἐποίησέ σοι τὸ καταλιπεῖν σε ἐμέ; λέγει Κύριος ὁ Θεός σου. καὶ νῦν τί σοι καὶ τῇ ὁδῷ Αἰγύπτου τοῦ πιεῖν ὕδωρ Γηῶν; καὶ τί σοι καὶ τῇ ὁδῷ ᾿Ασσυρίων τοῦ πιεῖν ὕδωρ ποταμῶν; παιδεύσει σε ἡ ἀποστασία σου, καὶ ἡ κακία σου ἐλέγξει σε· καὶ γνῶθι καὶ ἰδέ, ὅτι πικρόν σοι τὸ καταλιπεῖν σε ἐμέ, λέγει Κύριος ὁ Θεός σου· καὶ οὐκ εὐδόκησα ἐπὶ σοί, λέγει Κύριος ὁ Θεός σου. ὅτι ἀπὸ αἰῶνος συνέτριψας τὸν ζυγόν σου, διέσπασας τοὺς δεσμούς σου καὶ εἶπας· οὐ δουλεύσω σοι, ἀλλὰ πορεύσομαι ἐπὶ πάντα βουνὸν ὑψηλὸν καὶ ὑποκάτω παντὸς ξύλου κατασκίου, ἐκεῖ διαχυθήσομαι ἐν τῇ πορνείᾳ μου.[19] Το ταίριασμα του τοποδείκτη «οδός Αιγύπτου» με τον συμβολικό δρόμο στον Ιερεμία υπό τη σκιά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και η αναφορά στον Ισπανό έμπορο –μία κεκαλυμμένη αναφορά στον Ισπανικό Εμφύλιο και τη συμμαχία Φράνκο-Χίτλερ;– μοιάζει να απεικονίζει το σύγχρονο αστικό κέντρο ως μία έκπτωτη γυναίκα που τιμωρείται για τις «αμαρτίες» της όπως η Ιερουσαλήμ στα βιβλικά κείμενα, φέρνοντας στον νου –μέσω της έμμεσης αναφοράς στους Γερμανούς («μάρκα») και στον Ισπανό– τον χαρακτηρισμό του Ωσηέ για «τις σχέσεις του Ισραήλ με ξένους θεούς και έθνη ως τις πράξεις μίας ανήθικης νύφης ή μίας πόρνης που αναζητά εραστές».[20] Στο «Χάρης 1944» από την ίδια συλλογή, ο Αναγνωστάκης αποδίδει στον νεκρό σύντροφο Χάρη Τάλαρο το φωτοστέφανο του μάρτυρα. Οι χριστολογικές αναφορές αφθονούν στο απόσπασμα, με πιο αξιοσημείωτη αυτήν στην «άνοιξη», την εποχή που συνδέεται με την Ανάσταση του Χριστού αλλά και που συμβολίζει τη μέρα μετά τη νικηφόρα μάχη («Λαχταρούσε ξεχνώντας το δικό του κορμί να χαρίσει στους άλλους μιαν Άνοιξη»[21]), όπως τυπικά δηλώνεται στα αντάρτικα τραγούδια και στην παράδοση του κλέφτικου δημοτικού τραγουδιού που υιοθετεί η ποίηση της αντίστασης. Στο ίδιο ποίημα, ο Αναγνωστάκης φαίνεται να αντλεί και από την ταύτιση του Ιησού με την Αλήθεια στη χριστιανική θεολογία («ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή»)[22], για να αναδείξει τον κομμουνισμό ως μια ριζικά επαναστατική φιλοσοφία και ιδεολογία και τον Χάρη ως τον προφήτη-στρατιώτη που την ευαγγελίζεται. Αντίστοιχα, όπως στην Ιερουσαλήμ δόθηκε η χάρη του θεϊκού φωτός,[23] έτσι και το φωτεινό μήνυμα του Χάρη θα φτάσει στις «χρυσές πολιτείες» που θα αγκαλιάσουν τον κομμουνισμό.[24] Στο «Καινούριο τραγούδι» (1945) η αφηγηματική φωνή ταυτίζεται με μία χριστολογική περσόνα που έρχεται ως προφήτης («κατέβηκα») για να διαδώσει «το μήνυμα της αγάπης» στους ανθρώπους. Αντλώντας προφανώς αλληγορικά από τον κυρίαρχο τρόπο της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης να περιγράφει τη σχέση του θεού με τον λαό του Ισραήλ, υπαγορεύοντας τον δεσμό που θα έπρεπε να συνέχει την κοινωνία των ανθρώπων,[25] εδώ η αγάπη έρχεται να περιγράψει τα συναισθήματα του κομμουνιστή συντρόφου για το προλεταριάτο. Η μαρξιστική χροιά της «αγάπης» επιτυγχάνεται μέσω της ιδεολογικοποίησης του τοπίου («μεγάλες πολιτείες», «λιμάνια», «αποβάθρες», «πανύψηλες οικοδομές»), που βρίσκεται σε οξεία αντίθεση με περασμένες λογοτεχνικές αισθήσεις του χώρου.[26] Εκμεταλλευόμενος την αντίθεση των αξιών που διέπει τους ιερούς τόπους, ο Αναγνωστάκης αντικαθιστά τα «άυλα οράματα» της Γενιάς του Τριάντα, που αναφέρονται στην προηγούμενη ενότητα του ποιήματος και αντιστοιχούν σε προμαρξιστικά αισθητικά ιδεώδη, με τη σιδερένια καρδιά της βιομηχανοποιημένης πόλης και των εργατών της, τονίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την υλική/ υλιστική απτότητα ως μία από τις κυριότερες διαφορές μεταξύ των δύο γενεών αναφορικά με τον χώρο: Μες στις μεγάλες πολιτείες οι άνθρωποι αγαπούν ορμητικά και πεθαίνουν Τρέχουν, τα λόγια τους βαραίνουν πρόωρα, οι καρδιές τους σφυροκοπούν σαν το μέταλλο Μες στα πολύβοα λιμάνια κατέβηκα και γέμισα το στήθος μου ομίχλη στις αποβάθρες που δε θέλουν να γεράσουν Κατέβηκα να σου φέρω την αγάπη που τόσο σου ζήτησα και τη γυρεύω με λαχτάρα Στα σκοτεινά πλοία που ρίχνουν την άγκυρα, φορτωμένα πελαγίσιες εικόνες και κάρβουνο Στις χαμηλές κάμαρες των πανύψηλων οικοδομών που κρατούν τη φωτιά και το μυστήριο Και τα ρολόγια χτυπούν ρυθμικά. Δεν έχω καιρό. Μοναδική της αγωνίας μου οπτασία. (2000 [1945], σ. 40-1) Η τελευταία ενότητα του «Καινούριου τραγουδιού», του οποίου οι καταληκτικοί στίχοι μοιάζουν να σηματοδοτούν την απόσταση του ποιητή από τις καθόλα αισιόδοξες αναφορές των άλλων ποιητών της γενιάς του στον υπό διεξαγωγή εμφύλιο πόλεμο αλλά και του ίδιου του Αναγνωστάκη στο «Χάρης 1944», μας αναγκάζει να λάβουμε πιο σοβαρά υπόψη μας τα προφητικά στοιχεία του ποιήματος: Στα κατώφλια των γκρεμισμένων σπιτιών νικημένοι στρατιώτες περιμένουν χωρίς ελπίδα το γυρισμό Στ’ άδεια κρανία τους πλανιούνται εναγώνιες κραυγές Η φρίκη της άδικης μάχης σκοτώνει τις εφιαλτικές τους ώρες Λέξεις χλομές συνθέτουν πληγωμένα ελεγεία Κι εγώ ονειρεύομαι μια μέρα πατώντας πάνω στους νεκρούς μου στίχους να τονίσω με κόκκινα γράμματα (νικητήριες σάλπιγγες) το καινούριο μου τραγούδι. (2000 [1945]: 41) Ενώ, για παράδειγμα, στα ποιήματα «Στο Χριστό» και «Στο Μαρξ» του Ρίτσου, ο προφητικός λόγος εξαντλείται στον χαιρετισμό της εκθρόνισης του Ιησού για χάριν της ανόδου του Μαρξ στην εξουσία και στο «Χάρης 1944» στη χαρτογράφηση της μελλοντικής ουτοπίας, στο «Καινούριο τραγούδι» απεικονίζει τον δημόσιο χώρο την επόμενη ημέρα της μάχης προοικονομώντας ένα ζοφερό πολιτικό μέλλον. Ανεξάρτητα από το αν προλέγει ή όχι τη στρατιωτική ήττα της αριστεράς, η τραγική εικόνα των νικημένων στρατιωτών στα ερείπια της πόλης μοιάζει να συνομιλεί θεματικά και εκφραστικά με την αναπαράσταση του πολέμου ως φαινομένου με καταστροφικά αποτελέσματα για τη συνοχή του κοινωνικού ιστού εν γένει στο ποίημα «Ο Πόλεμος».[27] Ωστόσο, όπως ο Ιερεμίας, που κατανοούσε ως αναγκαία την καταστροφή της Ιερουσαλήμ πριν την αποκατάστασή της στα μάτια του θεού αλλά δεν μπορούσε, συγχρόνως, να σταματήσει να θρηνεί για την τύχη της, εδώ ο Αναγνωστάκης, μέσω της προηγούμενης ιδεολογικοποίησης του πεδίου δράσης του προφήτη και της παράλληλης αναπαράστασης της δημόσιας σφαίρας με την εσχατολογική ρητορική της Ημέρας της Κρίσης, σηματοδοτεί την έναρξη μίας μοναχικής ποιητικής πορείας, την οποία δε μοιάζει να μοιράζεται ούτε με τη Γενιά του Τριάντα ούτε με τους σύγχρονούς του αριστερούς ποιητές. Η σημασία του «Καινούριου τραγουδιού» στο έργο του Αναγνωστάκη επαυξάνεται και από το γεγονός ότι, από τη σύνθεσή του κι έπειτα, οι βιβλικές αναφορές του ποιητή θα παραμείνουν σταθερά ελεγειακές, παρ’ όλο που δεν υπολείπονται σε αγωνιστική διάθεση. Στο «Σκυφτοί περάσανε …» (1951), για παράδειγμα, που γράφτηκε μεταξύ 1949 και 1950 και το οποίο είναι ένας φόρος τιμής στους εκτελεσθέντες συγκρατουμένους του στη φυλακή του Γεντί-Κουλέ στη Θεσσαλονίκη, μόνο εικόνες καταστροφής χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν τη μέρα μετά τη λήξη του πολέμου: Σέρνονται τα παιδιά ξυπόλυτα ούτε που τα γνωρίζουν οι μανάδες Στους τάφους τα λουλούδια μαραθήκανε και τα σαπίζει η βροχή Τα σπίτια χάσκουνε δίχως παράθυρα σαν κρανία ξεδοντιασμένα Δείχνουνε τις πληγές στα στήθια τους και ζητιανεύουν τα κορίτσια Τα κάρα βούλιαξαν στη λάσπη και πεθάναν οι αμαξάδες Κι οι μαστροποί ποιητές βουβοί τρέμαν τις νύχτες στα κατώφλια. (2000α [1951]: 82) – Και, Θε μου, πόσος λυρισμός μέσα στ’ ανέκφραστο (2000 [1951]: 82) Δεν το ’ξερα πως ήμουν πλασμένος να ’ρθω μια μέρα Πίσω στα σκονισμένα μονοπάτια να κοιτάξω κατάματα Τη φλεγόμενη πόλη τα σωριασμένα κουφάρια στους δρόμους Να κλάψω κι εγώ για τους ανθρώπους που δε γνώρισα Για τις πικρές γυναίκες που δε φίλησα ποτέ μου Για τα σπασμένα χέρια των παιδιών που με κλωτσούσαν Nα κάτσω στην πιο μαύρη πέτρα και να σκεπάσω Το μαραμένο μου πρόσωπο με λιπόσαρκα χέρια Να μάθω ξένα ονόματα και ξένες προσευχές Να κρατήσω σφιχτά στα χέρια μου λίγο χώμα θυσίας. (2000 [1951]: 82) Το ποίημα, που παρουσιάζει τις εικόνες που αντικρίζει ο ποιητής κατά την επιστροφή του στην «ιερή πόλη», παραπέμπει στους Θρήνους, καθώς και στον Ψαλμό 136: 1-5: Εκάθισαν εἰς τὴν γῆν, ἐσιώπησαν πρεσβύτεροι θυγατρὸς Σιών, ἀνεβίβασαν χοῦν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτῶν, περιεζώσαντο σάκκους, κατήγαγον εἰς γῆν ἀρχηγοὺς παρθένους ἐν ῾Ιερουσαλήμ. 11 ᾿Εξέλιπον ἐν δάκρυσιν οἱ ὀφθαλμοί μου, ἐταράχθη ἡ καρδία μου, ἐξεχύθη εἰς τὴν γῆν ἡ δόξα μου ἐπὶ τὸ σύντριμμα τῆς θυγατρὸς τοῦ λαοῦ μου ἐν τῷ ἐκλείπειν νήπιον καὶ θηλάζοντα ἐν πλατείαις πόλεως. 12 Ταῖς μητράσιν αὐτῶν εἶπαν· ποῦ σῖτος καὶ οἶνος; ἐν τῷ ἐκλύεσθαι αὐτοὺς ὡς τραυματίας ἐν πλατείαις πόλεως, ἐν τῷ ἐκχεῖσθαι αὐτοὺς ὡς τραυματίας ἐν πλατείαις πόλεως, ἐν τῷ ἐκχεῖσθαι ψυχὰς αὐτῶν εἰς κόλπον μητέρων αὐτῶν. 13 Τί μαρτυρήσω σοι ἢ τί ὁμοιώσω σοι, θύγατερ ῾Ιερουσαλήμ; τίς σώσει σε καὶ παρακαλέσει σε, παρθένος θύγατερ Σιών; ὅτι ἐμεγαλύνθη ποτήριον συντριβῆς σου· τίς ἰάσεταί σε; 14 Προφῆταί σου εἴδοσάν σοι μάταια καὶ ἀφροσύνην καὶ οὐκ ἀπεκάλυψαν ἐπὶ τὴν ἀδικίαν σου τοῦ ἐπιστρέψαι αἰχμαλωσίαν σου, καὶ εἴδοσάν σοι λήμματα μάταια καὶ ἐξώσματα (Ιερεμίας, 2: 11-14). Ἐπὶ τῶν ποταμῶν Βαβυλῶνος ἐκεῖ ἐκαθίσαμεν καὶ ἐκλαύσαμεν ἐν τῷ μνησθῆναι ἡμᾶς τῆς Σιών. ἐπὶ ταῖς ἰτέαις ἐν μέσῳ αὐτῆς ἐκρεμάσαμεν τὰ ὄργανα ἡμῶν· ὅτι ἐκεῖ ἐπηρώτησαν ἡμᾶς οἱ αἰχμαλωτεύσαντες ἡμᾶς λόγους ᾠδῶν καὶ οἱ ἀπαγαγόντες ἡμᾶς ὕμνον· ᾄσατε ἡμῖν ἐκ τῶν ᾠδῶν Σιών. πῶς ᾄσωμεν τὴν ᾠδὴν Κυρίου ἐπὶ γῆς ἀλλοτρίας; ἐὰν ἐπιλάθωμαί σου, ῾Ιερουσαλήμ, ἐπιλησθείη ἡ δεξιά μου.[28] Καθώς το ρήμα «κλαίω» φορτίζει συναισθηματικά την προφητική ενέργεια του «μιλώ», φωτίζοντας παραπληρωματικά τον παραδοσιακό ρόλο του ποιητή να άδει, οι λέξεις «θυσία», «προσευχές», και «φλεγόμενη πόλη», μαζί με τον στίχο «Και Θε μου, πόσος λυρισμός μέσα στ’ ανέκφραστο» δίνουν την ευκαιρία στον ποιητή να θρηνήσει για τις χαμένες ανθρώπινες ζωές και την καταστροφή της ιερής πόλης, κρατώντας αποστάσεις από την πολιτική ρητορική και τις επιταγές της. Επιπλέον, η βιβλική κατάρα που απειλεί τον δημόσιο βίο είναι ξανά παρούσα μέσω του στίχου «Κι οι μαστροποί ποιητές βουβοί τρέμαν τις νύχτες στα κατώφλια». Ο χαρακτηρισμός που αποδίδεται στους ποιητές ίσως απηχεί μια, οπωσδήποτε, ιδεολογικά διάφορη χρήση του στο ποίημα «Μοίρα άγει» του Ρώμου Φιλύρα («Όχλε, λαέ, βαρβάρων σπέρμα νόθο,/ πού τη βρίσκεις την κρίση και χτυπάς/ στη ρίζα τον ακόρεστό μου πόθο;/ Α, μαστροπέ, στην άβυσσο με πας!») και την απάντηση του Κ. Γ. Καρυωτάκη στο ποίημα «Υποθήκαι» («Άσε τα γύναια και το μαστροπό/ Λαό σου, Ρώμε Φιλύρα./ Σε βάραθρο πέφτοντας αγριωπό,/ κράτησε σκήπτρο και λύρα»).[29] Καθώς τόσο ο Φιλύρας όσο και ο Καρυωτάκης αποδίδουν τον χαρακτηρισμό «μαστροπός» στον «Λαό», η σύνδεσή του εδώ από τον Αναγνωστάκη με τους ποιητές πιθανόν να υπονοεί, σε αρμονία με το μανιφέστο του στο «Καινούριο τραγούδι», εκείνους τους λογοτέχνες που απέτυχαν να προβλέψουν την ανάγκη για μία τέχνη ελεγειακά προφητική, ανακαλώντας στη μνήμη μας την ταύτιση της Ιερουσαλήμ με μία έκπτωτη γυναίκα και τις πικρές επιθέσεις του Ιερεμία εναντίον των ψευδοπροφητών της πόλης, τους οποίους θεωρούσε υπεύθυνους για την καταστροφή της (23: 9: «᾿Εν τοῖς προφήταις συνετρίβη ἡ καρδία μου»). Ωστόσο, κατά έναν τρόπο όμοιο με την αγιοποίηση του Χάρη στο «Χάρης 1944», ο Αναγνωστάκης κατορθώνει με έμμεση πολεμική διάθεση να ανακτήσει μεταφορικά τον έλεγχο της πόλης, την οποία τώρα βλέπει, με δεδομένη τη Συνθήκη της Βάρκιζας και την κυρίαρχη παρουσία της Δεξιάς στη δημόσια σφαίρα, στα χέρια των σκληρών «Βαβυλωνίων», ως ένα νεκροταφείο, έναν ιερό χώρο μνήμης που θα εξισορροπήσει την προσπάθεια των αντιπάλων για καταδίκη της θυσίας τους στη λήθη.[30] Η μοναξιά του επιζώντος και η απογοήτευση για τις πολιτικές εξελίξεις μέσα στην ιδεολογική συμμαχία και τον δημόσιο χώρο τονίζονται στο ποίημα «Κι ήθελε ακόμη…» (1954), που μεταφέρουν τον προφήτη-ποιητή από την ιερή συμμαχία των νεκρών σε έναν νεοϊδρυθέντα αλλά εξίσου ιερό τόπο συμμαχίας και αντίστασης, που προσδιορίζεται από την επαναλαμβανόμενη εικόνα της φλεγόμενης Ιερουσαλήμ: Δεν παραδέχτηκα την ήττα. Έβλεπα τώρα Πόσα κρυμμένα τιμαλφή έπρεπε να σώσω Πόσες φωλιές νερού να συντηρήσω μέσα στις φλόγες Μιλάτε, δείχνετε πληγές αλλόφρονες στους δρόμους Τον πανικό που στραγγαλίζει την καρδιά σας σα σημαία Καρφώσατε σ’ εξώστες, με σπουδή φορτώσατε το εμπόρευμα Η πρόγνωσίς σας ασφαλής: Θα πέσει η πόλις. Εκεί, προσεχτικά, σε μια γωνιά, μαζεύω με τάξη, Φράζω με σύνεση το τελευταίο μου φυλάκιο, Κρεμώ κομμένα χέρια στους τοίχους, στολίζω Με τα κομμένα κρανία τα παράθυρα, πλέκω Με κομμένα μαλλιά το δίχτυ μου και περιμένω. Όρθιος, και μόνος σαν και πρώτα περιμένω. (2000 [1954]: 117) Η ποιητική φωνή αρνείται να αποδεχθεί την ήττα, σηματοδοτώντας έτσι έναν ιδιοσυγκρασιακό αγώνα εναντίον της. Αποτραβηγμένος σε μία γωνιά, ο ποιητής δημιουργεί ένα χώρο ιερότητας, όπου συλλέγει μακάβρια αναμνηστικά του περασμένου αγώνα για να τα προστατεύσει από τους ψευδοπροφήτες. Αυτός ο ιερός τόπος μετατρέπεται σε χώρο συμβολικής πολεμικής διάθεσης («φυλάκιο»), του οποίου ο επαναστατικός χαρακτήρας φέρνει στον νου τη θεϊκή υπόσχεση στον Ιερεμία, όταν ο τελευταίος ζήτησε να μην έχει την ίδια τύχη με τον αμαρτωλό λαό του Ισραήλ: καὶ δώσω σε τῷ λαῷ τούτῳ ὡς τεῖχος ὀχυρὸν χαλκοῦν, καὶ πολεμήσουσι πρὸς σὲ καὶ οὐ μὴ δύνωνται πρὸς σέ, διότι μετὰ σοῦ εἰμι τοῦ σῴζειν σε καὶ τοῦ ἐξαιρεῖσθαί σε ἐκ χειρὸς πονηρῶν καὶ λυτρώσομαί σε ἐκ χειρὸς λοιμῶν.[31] Έτσι, υπό τη σκιά των προφητικών αναφορών του, το ποιητικό έργο του Αναγνωστάκη ταυτίζει το κείμενο με ένα ασφαλές μέρος αντίστασης του στρατιώτη-ποιητή, ειδικά όταν γύρω του ο κλοιός των πολλαπλασιαζόμενων αντίπαλων ομάδων στενεύει. Σε αυτό το πλαίσιο, αν το 1948 ο Αναγνωστάκης στρέφεται δυναμικά εναντίον των «ψευδοπροφητών» («Χωρίς αυτούς τους τυφλούς χιμαιρικούς υπαίθριους ρήτορες/ που βλέπουνε τα χρόνια τους αδιάφοροι να φεύγουνε σαν τους/ τροχούς μιας πανάρχαιας άμαξας βαριάς», 2000α [1948]: 53), το 1954 και στο «Αυτοί δεν είναι οι δρόμοι…» παρατηρεί με πικρία την αποξένωσή του σε μία πόλη υπό τον έλεγχο διχασμένων αντιπάλων: Λιθοβολούν τους ξένους, θύουν σ’ ομοιώματα, Είσαι ένας άγνωστος μες στο άγνωστο εκκλησίασμα Κι από τον άμβωνα αφορίζουνε τους ξένους Ρίχνουνε στους αλλόγλωσσους κατάρες. Εσύ στους σκοτεινούς διαδρόμους χώσου Στις δαιδαλώδεις κρύπτες που δεν προσεγγίζει Ούτε φωνή αγριμιού ή ήχος τυμπάνου· Εκεί δε θα σε βρουν. Γιατί αν σ’ αφορίσουν Κάποιοι – αναπόφευκτα – στα χείλη τους θα σε προφέρουν Οι σκέψεις σου θ’ αλλοιωθούν, θα σου αποδώσουν Ψιθυριστά προθέσεις, θα σε υμνήσουν. Με τέτοιες προσιτές επιτυχίες θα ηττηθείς. Τεντώσου απορρίπτοντας των λόγων σου την πανοπλία Κάθε εξωτερικό περίβλημά σου περιττό Και της Σιωπής το μέγα διάστημα, έτσι, Τεντώσου να πληρώσεις συμπαγής. (2000 [1954]: 105) Το απόσπασμα ταυτίζει τον νόστο και τον προορισμό επιστροφής του στρατιώτη και του εξόριστου με τη συμβολική επιστροφή του προφήτη στην Ιερουσαλήμ, ενώ ανακαλεί τον θρηνητικό τόνο των παραπόνων του Ιερεμία προς τον Κύριο για τον λαό του Ισραήλ, την ίδια ώρα που διεκδικεί τη δική του ηθική διάσωση: εἰ δὲ ὑμεῖς πεποίθατε ἐπὶ λόγοις ψευδέσιν, ὅθεν οὐκ ὠφεληθήσεσθε, καὶ φονεύετε καὶ μοιχᾶσθε καὶ κλέπτετε καὶ ὀμνύετε ἐπ’ ἀδίκῳ καὶ θυμιᾶτε τῇ Βάαλ καὶ ἐπορεύεσθε ὀπίσω θεῶν ἀλλοτρίων, ὧν οὐκ οἴδατε, τοῦ κακῶς εἶναι ὑμῖν καὶ ἤλθετε καὶ ἔστητε ἐνώπιον ἐμοῦ ἐν τῷ οἴκῳ, οὗ ἐπικέκληται τὸ ὄνομά μου ἐπ’ αὐτῷ, καὶ εἴπατε· ἀπεσχήμεθα τοῦ μὴ ποιεῖν πάντα τὰ βδελύγματα ταῦτα.[32] οὐκ ἐκάθισα ἐν συνεδρίῳ αὐτῶν παιζόντων, ἀλλὰ εὐλαβούμην ἀπὸ προσώπου χειρός σου· καταμόνας ἐκαθήμην, ὅτι πικρίας ἐνεπλήσθην.[33] Καθώς ο προφήτης-ποιητής εγκαταλείπει το «φυλάκιο» και την «πανοπλία» των λόγων του για να αποτραβηχτεί από τις πολιτικές αγορές, η στρατιωτική γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Αναγνωστάκης μοιάζει να απηχεί τη θεολογική έννοια της «στρατευομένης εκκλησίας», το σύνολο δηλαδή «των ζώντων πιστών που αγωνίζεται για τη σωτηρία της ψυχής εναντίον κάθε εχθρού εξωτερικού και εσωτερικού», φέρνοντας παράλληλα στον νου και την προς Εφεσίους 6: 13: «διὰ τοῦτο ἀναλάβετε τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, ἵνα δυνηθῆτε ἀντιστῆναι ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ πονηρᾷ καὶ ἅπαντα κατεργασάμενοι στῆναι».[34] Το προφητικό στοιχείο χρησιμοποιείται, ωστόσο, και για τη μετάβαση από το κείμενο ως χώρο σιωπής στο κείμενο ως χώρο κενό νοήματος. Στο «Πάψαν τα λόγια πια…» (1962), που σκιάζεται από τις πολιτικές εξελίξεις οι οποίες θα κορυφωθούν με τη Χούντα των Συνταγματαρχών,[35] ο «αντεστραμμένος μελλοντισμός»[36] του Αναγνωστάκη αποτελεί μια ειρωνική εκδοχή του χωρίου του Ιερεμία (23: 16-17): Πάψαν τα λόγια πια ν’ αποτελούν χρησμούς Οι δυνατοί οι στίχοι προφητείες Μες στην τερπνή ζωή σε ποθητή γαλήνη Μας χάιδευε το πρόσωπο η ωραία Ειρήνη Τα ευτυχισμένα πρόσωπα περίσσεψαν Τα δροσερά παιδάκια έπαιζαν στους δρόμους Ερωτευμένα πουλιά τραγουδούσαν στον ουρανό. Τώρα διδάσκουν στα σχολεία την εποχή των αγενών μετάλλων Τα φριχτά εγκλήματα που οι πρόγονοί τους διαπράξαν Τις ακατανόητες πράξεις μας τα ηλίθια έργα τέχνης Τους ανάπηρους αιώνες της γήινης προϊστορίας. Τεράστιο άσπρο περιστέρι με μαρμαρωμένο χαμόγελο Άπλωσε τις φτερούγες της η ωραία Ειρήνη Μες στο τεράστιο υπόστεγο κυοφορείται το έκθαμβο μέλλον του Αζώτου (Ότι μες στους αιώνες, ευσυνείδητοι, παρασκευάσαμε). (2000 [1962]: 151) μὴ ἀκούετε τοὺς λόγους τῶν προφητῶν, ὅτι ματαιοῦσιν ἑαυτοῖς ὅρασιν, ἀπὸ καρδίας αὐτῶν λαλοῦσι καὶ οὐκ ἀπὸ στόματος Κυρίου. λέγουσι τοῖς ἀπωθουμένοις τὸν λόγον Κυρίου· εἰρήνη ἔσται ὑμῖν· καὶ πᾶσι τοῖς πορευομένοις τοῖς θελήμασιν αὐτῶν.[37] Η περίοδος της Χούντας προκαλεί στον Αναγνωστάκη την ανάγκη να εγκαταλείψει τους αναστοχαστικούς, σιωπηλούς χώρους του προφήτη για μία ακόμη φορά πριν όντως σιγήσει την ποιητική του φωνή. Στη συλλογή Ο Στόχος, ο ποιητής κλείνει σε κύκλο την αναπαράσταση του μοτίβου στο έργο του, ανακυκλώνοντας τους τόπους με θρησκευτικά και προφητικά στοιχεία που συναντήσαμε στα ποιήματα «Ο Πόλεμος» και το «Καινούριο τραγούδι» από το 1945 και στο «Πάψαν τα λόγια πια…» από το 1962. Στο ποίημα «Θεσσαλονίκη, μέρες του 1969 μ.Χ.» (1970) γράφει: Στην οδό Αιγύπτου – πρώτη πάροδος δεξιά – Τώρα υψώνεται το μέγαρο της Τράπεζας Συναλλαγών Τουριστικά γραφεία και πρακτορεία μεταναστεύσεως Και τα παιδάκια δε μπορούνε πια να παίξουνε από τα τόσα τροχοφόρα που περνούνε (2000 [1970]: 162) Όσα επιζήσαν, εννοείται, γιατί ήρθανε βαριές αρρώστιες από τότε Πλημμύρες, καταποντισμοί, σεισμοί, θωρακισμένοι στρατιώτες (2000 [1970]: 162) Προς το παρόν, στον παλιό δρόμο που λέγαμε, υψώνεται η Τράπεζα Συναλλαγών –εγώ συναλλάσσομαι, εσύ συναλλάσσεσαι, αυτός συναλλάσσεται– Τουριστικά γραφεία και πρακτορεία μεταναστεύσεως –εμείς μεταναστεύουμε, εσείς μεταναστεύετε, αυτοί μεταναστεύουν– Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει, έλεγε κι ο Ποιητής Η Ελλάδα με τα ωραία νησιά, τα ωραία γραφεία, τις ωραίες εκκλησιές Η Ελλάς των Ελλήνων. (2000 [1970]: 163) Η αναφορά στην οδό Αιγύπτου σε συνδυασμό με τις αναφορές στις βιβλικές πληγές, χρησιμοποιεί για μία ακόμη φορά το προφητικό στοιχείο για να καταγράψει παραβολικά την κατάσταση που επικρατεί στον ελληνικό δημόσιο χώρο. Καθώς η έμφαση του ποιήματος στην υποτιθέμενα απρόσκοπτη κίνηση των ανθρώπων και των οχημάτων στον χώρο παραπέμπει στους αλληγορικούς και βιβλικούς τόπους παλαιότερων ποιημάτων του Αναγνωστάκη,[38] μπορεί να συνάγει κανείς ότι ο ποιητής εδώ καταδικάζει τις πρακτικές των διώξεων του δικτατορικού καθεστώτος σε λεκτικό και εικονοποιία παρόμοια με αυτά που είχε χρησιμοποιήσει για την καταδίκη των πρακτικών των βασανιστηρίων, του εγκλεισμού και της εξορίας σε άλλες ιστορικές περιόδους, επιτρέποντάς μας να διευρύνουμε το ιδεολογικό τους περιεχόμενο. Όμως, όπως και στο «Καινούριο τραγούδι», ο Αναγνωστάκης το 1970 αντλεί πάλι από προηγούμενά ποιήματά του για να ασκήσει κριτική και στον «πολιτισμικό» αντίπαλο της Γενιάς του Τριάντα.[39] Κτίρια-σύμβολα της ηθικής του δημόσιου χώρου, όπως η τράπεζα και οι οργανισμοί τουρισμού και μεταναστεύσεως, κυριαρχούν στο ποίημα και εκφράζουν την αδυναμία της ατομικής προσαρμογής στα νέα οικονομικά και πολιτικά δεδομένα. Απόηχοι των προφητικών χώρων του από το 1945, που τώρα έχουν εκπληρωθεί με θλιβερό τρόπο, βρίσκονται σε αντίθεση με τα τοπία που «ζωγραφίζει» η Γενιά του Τριάντα τη δεκαετία του 1940 και όχι τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, όπως ο Μαρωνίτης ορθώς επισημαίνει αντιπαραθέτοντας τον επικριτικό στίχο του Αναγνωστάκη «τα ωραία νησιά, τα ωραία γραφεία, τις ωραίες εκκλησιές» στο επίγραμμα του Σεφέρη «Ελλάς· πυρ! Ελλήνων· πυρ! Χριστιανών· πυρ!/ Τρεις λέξεις νεκρές. Γιατί τις σκοτώσατε!».[40] Ωστόσο, αν δεν επιθυμούμε να παρερμηνεύσουμε εμείς την «παρανάγνωση» του Σεφέρη και της ποιητικής του χώρου της Γενιάς του Τριάντα από τον Αναγνωστάκη, ίσως είναι απαραίτητο να λάβουμε υπόψη μας το ενισχυμένο από προηγούμενες ποιητικές αναπαραστάσεις και αδιαλείπτως παρόν στο έργο του προφητικό πλαίσιο της «επίθεσής» του. Με υπόβαθρο την αέναη στο έργο του μάχη μεταξύ των προφητών, που με θλίψη αλλά και γενναιότητα προείδαν καταστροφές, και των ψευδοπροφητών, που, αγνοώντας τα σημάδια, οραματίστηκαν την άφιξη ενός ουτοπικού μέλλοντος, ο Αναγνωστάκης μοιάζει να αντιπαραβάλλει δύο διαφορετικές προσλήψεις του προφητικού ποιητικού χώρου, οι οποίες προβάλλονται ως αντιπροσωπευτικές της αποκλίνουσας ποιητικής και πολιτικής ευθύνης των δύο γενεών. Ενώ οι προφητικοί τόποι του ιδίου έχουν δυστυχώς εκπληρωθεί, η χαρτογραφία των ποιητικών του προγόνων, η οποία αγνόησε, κατά τον Αναγνωστάκη, τις ιστορικά προσδιορισμένες και ιδεολογικές ορίζουσές του μειώνοντάς τον σε αισθητικό ιδεώδες, απέτυχε να ανταποκριθεί στον πολιτικά προφητικό ρόλο που επιθυμεί ο Αναγνωστάκης να αναλαμβάνει ο Ποιητής απέναντι στον λαό του. [1] Μανόλης Λαμπρίδης, «Μανώλη Αναγνωστάκη: Τα ποιήματα», στο Νάσος Βαγενάς (επιλογή), Για τον Αναγνωστάκη. Κριτικά κείμενα, Λευκωσία, Αιγαίον, 1996 [1956], σ. 45. [2] David Ricks, “‘The best wall to hide our face behind:’ An introduction to the poetry of Manolis Anagnostakis”, Journal of Modern Hellenism, 12/13: 1-26. [3] Ξενοφών Κοκόλης, «σε τι βοηθά λοιπόν...». Η ποίηση του Μανόλη Αναγνωστάκη. Μελέτες και σημειώματα, Αθήνα, Νεφέλη, 2001 [1999], σ. 109. [4] Bruce M. Metzger, Michael D. Coogan (eds.), The Oxford Companion to the Bible, Oxford University Press, Νέα Υόρκη και Οξφόρδη 1993, σ. 622. [5] Βλ. Metzger and Coogan, The Oxford Companion to the Bible, ό.π., σ. 320. Η πολιτική αξία των ιερών τόπων καταφαίνεται και στον ισχυρισμό του Cooney ότι αποτελούν πρόσφορα μέσα για τον συμβολισμό, τη χειραγώγηση και τη μεταμόρφωση του παρελθόντος. Βλ. σχετικά, Gabriel Cooney, “Sacred and secular Neolithic landscapes in Ireland”, στο David Carmichael et al (eds.), Sacred Sites, Sacred Places, Routledge, Λονδίνο και Νέα Υόρκη 1994, σ. 39. [6] Αναγνωστάκης, Τα Ποιήματα 1941-1971, Αθήνα, Νεφέλη, 2000 [1970], σ. 159. [7] David Ricks, “‘The best wall to hide our face behind…”, ό.π., σ. 20. [8] Μανόλης Αναγνωστάκης, “Η νύχτα και η αντίστιξη του Τάκη Σινόπουλου”, στο Ευριπίδης Γαραντούδης (επιμ.), Για τον Σινόπουλο. Κριτικά κείμενα, Αιγαίον, Λευκωσία 2000 [1959]: 65: «Γι’ αυτό στην ποίηση του Σινόπουλου το πυροτέχνημα –όπως τουλάχιστον το εννοούσαν και το εφάρμοσαν οι υπερρεαλιστές– απουσιάζει, αφθονεί όμως η οριστική και συμπερασματική φράση, που πολλές φορές θέλει να έχει ένα γνωμικό ή και “προφητικό” χαρακτήρα». [9] Βλ. Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, ό.π., σ. 40-1, 45 και 79. Σύγκρινε και με την αναφορά της Αγγέλας Καστρινάκη στην περίοδο της Κατοχής ως τα χρόνια της «ένοπλης αγάπης», με παραδείγματα από τη σύγχρονη πεζογραφία (Η λογοτεχνία στην ταραγμένη δεκαετία 1940-1950, Πόλις, Αθήνα 2005, σ. 364). [10] Βλ. Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, ό.π., σ. 9, 36 και 166. [11] Ενδεικτικός είναι ο στίχος «Όταν οι άλλοι σιτίζονται με ράκη προσευχής» (Αναγνωστάκης, ό.π., 2000 [1951], σ. 92. [12] Βλ. Αναγνωστάκης, ό.π., [1948], σ. 55 και [1962], σ. 135. [13] Γιάννης Δάλλας, Μανόλης Αναγνωστάκης: ποίηση και ιδεολογία, Κέδρος, Αθήνα 2007, σ. 67. [14] Ο όρος Λόγος, ή Λέξη, αποδίδεται στον Ιησού στο Ιωάννη 1: 1-2: «Εν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. 2 Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν» και σημαίνει «τη δημιουργό λέξη του Θεού». Robert Alter & Frank Kermode (eds.), The Literary Guide to the Bible, Collins, Λονδίνο 1987, σ. 669). Στον απόηχο αυτής της παρατήρησης, η σύνδεση του ρήματος «μιλώ» με τον ρόλο του προφήτη μπορεί να αναδειχθεί ως μία από τις πηγές διδακτισμού στην ποίηση του Αναγνωστάκη, τον οποίο συζητά εν γένει για τη στρατευμένη ποίηση ο Δ. Ν. Μαρωνίτης στο Ποιητική και πολιτική ηθική. Πρώτη μεταπολεμική γενιά. Αλεξάνδρου – Αναγνωστάκης – Πατρίκιος, Κέδρος, Αθήνα 1976, σ. 16: «Αν αναπόφευκτο, συγγενές στοιχείο της πολιτικής ποίησης είναι ο διδακτισμός, αξίζει να ερευνηθεί πού αναφέρονται οι μεταπολεμικοί ποιητές μας, για να ασκήσουν το διδακτικό τους ρόλο. Εννοώ σε ποια παλαιότερα […] ποιητικά υποδείγματα». Επίσης, φωτίζεται και από μια πρόσθετη οπτική το ζήτημα της σιωπής του ποιητή, ενός από τα σημαντικότερα μοτίβα στο έργο του Αναγνωστάκη, το οποίο ανέδειξαν συνδέοντάς το με το τραύμα του πολέμου και το σύνδρομο του επιζώντα οι David Ricks, ‘“The best wall to hide…”’, ό.π., σ. 4-5 και Liana Theodoratou, ‘Writing silences: Manolis Anagnostakis and the Greek Civil War’, στο Philip Carabott & Thanasis D. Sfikas (eds.), The Greek Civil War. Essays on a conflict of exceptionalism and silences, Aldershot, Ashgate, 2004, p. 242. [15] «Προσπάθησε μ’ όση καρδιά σ’ απομένει, χάραξε/ τούτες τις δυο γραμμές σταυρωτά», «Μη θυμηθείς κάποια μέρα κάποιον που έφευγε με/ δυο πληγωμένες παλάμες», «Κι η αγάπη είναι πάντα όμορφη ακόμα κι όταν δεν/ ψιθυρίζει παρά με δυο αβέβαια ανήσυχα χείλη, Κι όταν δε μένει παρά σα δυο χαρακιές σ’ ένα λευκό περιθώριο», Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, ό.π., 2000 [1948], σ. 45. [16] Αλέξανδρος Αργυρίου, Μανόλης Αναγνωστάκης. Νοούμενα και υπονοούμενα της ποίησής του. Γαβριηλίδης, Αθήνα 2004, σ. 21. [17] Κοκόλης, «σε τι βοηθά λοιπόν...», ό.π., σ. 20. [18] Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, ό.π., σ. 35. [19] Σύγκρινέ το με το ποίημα «Πόρνη» του Εβραίου ποιητή Γιοσέφ Ελιγιά, που φέρει επίγραμμα του Ησαΐα: «Πώς ξέπεσε σε μοιχαλίδα η Πολιτεία η πιστή!», Ποίηση, Δωδώνη, Αθήνα 1981 [1938], σ. 30. [20] Metzger and Coogan, ό.π., σ. 623. Δες επίσης Julie Galambush, Jerusalem in the Book of Ezekiel. The city as Yahweh’s wife, Scholars Press, Ατλάντα 1992, σ. 97-8. Για την παρομοίωση της Ιερουσαλήμ με μία πόρνη, δες επίσης Ησαΐα 1: 21, Ιεζεκιήλ 16: 31 και 16: 35. [21] Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, ό.π., σ. 37. [22] Ιωάννη 14: 6. [23] Ησαΐα 60: 1: «Φωτίζου φωτίζου ῾Ιερουσαλήμ, ἥκει γάρ σου τὸ φῶς, καὶ ἡ δόξα Κυρίου ἐπὶ σὲ ἀνατέταλκεν». [24] «Είν’ η δική του φωνή που βουίζει στο πλήθος τριγύρω σαν ήλιος./ Π’ αγκαλιάζει τον κόσμο σαν ήλιος που σπαθίζει/ τις πίκρες σαν ήλιος/ Που μας δείχνει σαν ήλιος λαμπρός τις χρυσές πολιτείες/ Που ξανοίγονται μπρος μας λουσμένες στην Αλήθεια και στο αίθριο το φως». Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, ό.π., 2000 [1945], σ. 38. [25] Βλ. ενδεικτικά Ιωάννη 3. 16, προς Ρωμαίους 8. 39, και Metzger and Coogan (eds.), The Oxford Companion to the Bible¸ ό.π., σ. 467. [26] Η Χριστολογία του Αναγνωστάκη στο «Καινούριο τραγούδι» ίσως ακολουθεί μία εδραιωμένη παράδοση μεταξύ αριστερών ποιητών, όπως ο Βρεττάκος και ο Ρίτσος, που συνέκριναν τον Χριστό με τον Μαρξ και πιθανόν χρησιμοποίησαν τη χριστιανική γλώσσα για να διαδώσουν την κομουνιστική ιδεολογία (βλ. ενδεικτικά τα ποιήματα “Στο Χριστό” και “Στο Μαρξ”, στο Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα, τ. IV, Κέδρος, Αθήνα 1981, σ. 45-7 και 48-50 αντίστοιχα. Για τον Βρεττάκο, δες Αγγέλα Καστρινάκη, Η λογοτεχνία στην ταραγμένη δεκαετία, ό.π., σ. 256-7). Όμως, πέρα από την ύπαρξη αυτής της εντόπιας λογοτεχνικής κληρονομιάς, η δεκαετία του 1840 είχε ήδη δει να διαμορφώνονται δύο μέτωπα μέσα στο Κομουνιστικό Κόμμα, αφενός εκείνων που ενδιαφέρονταν για κοινωνικά ζητήματα και κήρυτταν μια μορφή σοσιαλιστικού Χριστιανισμού και αφετέρου, των σοσιαλιστών που υποστήριζαν ότι εμπνέονταν από τις βασικές αρχές του Χριστιανισμού». Ένας εκπρόσωπος του τελευταίου μετώπου, ο Χέρμαν Κρίγκε, έγινε γνωστός –αλλά κι επικρίθηκε από τον Μαρξ ως αντεπαναστατικός– για τη συχνή χρήση της λέξης «αγάπη» και την τάση να χρησιμοποιεί βιβλικές εικόνες στις αναφορές του στο προλεταριάτο. David McLellan, Marxism and Religion. A description and assessment of the Marxist critique of Christianity, Macmillan, Λονδίνο 1987, σ. 22-3. [27] Πρβ. Ιερεμία 7: 4-10. [28] Δες επίσης Ιερεμίας 3: 1-11. Πβ. και με το «Αντί να φωνασκώ…»: «Αντί να φωνασκώ και να συμφύρομαι/ Με τους υπαίθριους ρήτορες και τους αγύρτες/ –Μάντεις κακών και οραματιστές–», Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, ό.π., 2000 [1956], σ. 126. [29] Όλα στο Κ. Γ. Καρυωτάκης, Ποιήματα και πεζά, Ερμής, Αθήνα 1991 [1927], σ. 106. [30] Σύγκρινε με τους στίχους «Αδίστακτος και πράος να βγάζω λόγους/ Να εκφωνώ στα κενοτάφια τους θρήνους», Αναγνωστάκης, ό.π., 2000 [1954], σ. 103. [31] Ιερεμίας 15: 20. [32] Ιερεμίας 7: 8-10. [33] Ιερεμίας 15: 17. [34] Ρίτσα Φράγκου-Κικίλια (επιμ.), «Ο Σχολιασμός», στο Άγγελος Σικελιανός, Ιερουσαλήμ. Ανέκδοτο ημερολόγιο (Απρίλιος - Μάιος 1921), Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2001, σ. 117. Δες επίσης προς Εφεσ. 6: 13: «διὰ τοῦτο ἀναλάβετε τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, ἵνα δυνηθῆτε ἀντιστῆναι ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ πονηρᾷ καὶ ἅπαντα κατεργασάμενοι στῆναι». [35] Δες επίσης τα ποιήματα «Όταν αποχαιρέτησα…» και «Τώρα είναι απλός θεατής…», Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, ό.π., [1956], σ. 128 και [1962] σ. 152. [36] Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, «Η ποίηση του Μ. Αναγνωστάκη», στο Νάσος Βαγενάς (επιμ.), Για τον Αναγνωστάκη, κριτικά κείμενα, Αιγαίον, Λευκωσία 1996 [1973], σ. 102. [37] Δες επίσης Ιερεμίας 9: 11. [38] Σύγκρινε τον στίχο «Και τα παιδάκια δε μπορούνε πια να παίξουνε από τα τόσα τροχοφόρα που περνούνε» με το «VI» από τις Εποχές 2 (Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, ό.π., 2000 [1948], σ. 57): «Και τα παιδάκια δεν μπορούνε πια να παίξουνε χωρίς κανένα κίνδυνο από τα τόσα κάρα που περνούνε». Δες επίσης τον θάνατο και την ιδεολογική απομόνωση ως εκτοπισμό στο «Χάρης, 1944» (2000 [1945], σ. 38): «Δεν είμαστε όλοι μαζί. Δυο-τρεις ξενιτεύτηκαν/ Τράβηξεν ο άλλος μακριά μ’ ένα φέρσιμο αόριστο κι ο Χάρης σκοτώθηκε».. [39] Βλ. Δ. Ν. Μαρωνίτης, Διαλέξεις, Στιγμή, Αθήνα 1992 [1989], σ. 108: «Οι άλλες διακειμενικές αναφορές επιφυλάσσονται για το τελευταίο μέρος του ποιήματος και αφορούν ρητώς στον Σεφέρη και λανθανόντως, πιστεύω, στον Ελύτη και γενικότερα στους ποιητές του φωτεινού Αιγαίου». [40] Μαρωνίτης, Διαλέξεις, ό.π., σ. 109.

Εσχατολογικά στοιχεία στην ποίηση του Αναγνωστάκη: η «ιερή πόλη» και η μάχη των «ψευδοπροφητών»

Σύνδεση