Έτσι άρχισαν όλα

Kevin Jackson, Constellation of Genius: 1922: Modernism, Year One, Hutchinson, Λονδίνο 2012, σελ. 544 Ένα πολύ ωραίο βιβλίο· αφορμή του, μία άκρως ενδιαφέρουσα ιδέα. Χρονολόγια, μικρής ή μεγάλης έκτασης, αυτοτελή ή ενταγμένα σε άλλα δημοσιεύματα, υπάρχουν άφθονα. Αυτή είναι ενδεχομένως η πρώτη φορά που χρονολόγιο περιορίζεται στην αποτύπωση γεγονότων μιας και μόνης χρονιάς, και πιο συγκεκριμένα της χρονιάς κατά την οποία, κατά μία αγγλοσαξωνική θέαση των πραγμάτων, γεννήθηκε ο Μοντερνισμός: Το 1922 εκδόθηκαν για πρώτη φορά τόσο ο Οδυσσέας του Τζόυς όσο και η Έρημη χώρα του Έλιοτ – αυτά τα δύο έργα είναι και το σημείο εκκίνησης του Τζάκσον. Η άποψη αυτή δεν είναι μόνο των Αγγλοσαξώνων· έχει ευρύτερη αποδοχή, μια και σε κείμενα αγγλόφωνης λογοτεχνίας πραγματοποιήθηκαν οι ριζοσπαστικότερες γλωσσικές καινοτομίες του περασμένου αιώνα: από τον Τζόυς· από τη Βιρτζίνια Γουλφ· από τη Γερτρούδη Στάιν. Το 1922 δεν είναι, ωστόσο, η μόνη πιθανή αφετηρία του Μοντερνισμού. Λόγω της τεράστιας επίδρασης που άσκησαν δύο έργα εκείνης της χρονιάς, τα οποία, παράλληλα, εξακολουθούν να γοητεύουν, έναν ανάλογο ισχυρισμό θα μπορούσε να διατυπώσει κανείς και για το 1913[1]: Στις 29 Μαΐου δόθηκε η θυελλώδης πρεμιέρα της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης· τον Νοέμβριο κυκλοφόρησε, στις εκδόσεις Grasset και γεμάτος τυπογραφικά λάθη, ο πρώτος τόμος τού Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο. Ο Τζάκσον αναφέρει κι άλλες υποψηφιότητες: το 1899 (ο Φρόυντ τύπωσε την Ερμηνεία των ονείρων)· το 1905 (ο Αϊνστάιν διατύπωσε τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας)· το 1907 (ο Πικάσο ζωγράφισε τις Δεσποινίδες της Αβινιόν). Γιατί λοιπόν το 1922; Μα, ακριβώς λόγω της αναμφισβήτητης σημασίας των έργων του Τζόυς και του Έλιοτ αλλά και πολλών ακόμα γεγονότων που καταγράφει ο Τζάκσον, μέσα από τα οποία αρχίζει η σταδιακή αγγλοσαξωνική πολιτιστική και πολιτισμική κυριαρχία σε παγκόσμιο επίπεδο, φυσικά και σε άλλους τομείς. Ο τίτλος δεν παραπέμπει στο είδος στο οποίο ανήκει το βιβλίο, ενδεχομένως και για εμπορικούς λόγους. Κατά τα άλλα, η δομή του είναι η αναμενόμενη: μετά τη γεμάτη ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις εισαγωγή του Τζάκσον, ακολουθούν 12 κεφάλαια των 40 σελίδων, από ένα για κάθε μήνα του χρόνου. Περιλαμβάνουν κατά κανόνα σύντομες εγγραφές, συνήθως της μισής ή της μίας σελίδας. Σε κάθε νέα εγγραφή προτάσσονται η ημερομηνία της και το μέρος στο οποίο συνέβη ό,τι καταγράφεται. Γεγονότα της ίδιας μέρας διακρίνονται με τη χρήση αστερίσκων. Επειδή πρόκειται για αφηγηματικό χρονολόγιο, σπάνιες είναι οι περιπτώσεις που κάποιο γεγονός καταγράφεται σε μια και μόνη αράδα, χωρίς κανένα σχόλιο. Ο Τζάκσον υπομνηματίζει περίπου τα πάντα, κάποιες μάλιστα εγγραφές, όπως αυτές της 1ης Ιουλίου και της 11ης Σεπτεμβρίου, καλύπτουν 4 ή 5 σελίδες. Πολλές φορές ο Τζάκσον χρησιμοποιεί ένα μικρής σημασίας περιστατικό που συνέβη το 1922 απλώς ως αφορμή για να αναφερθεί σε κάποια σημαντική φυσιογνωμία των γραμμάτων ή της πολιτικής. Το κυρίως κείμενο συμπληρώνεται από υποσημειώσεις. Είναι όλες πραγματολογικές (δεν υπάρχουν βιβλιογραφικές παραπομπές) και υπερβαίνουν τις 450, ενίοτε και τη συνήθη έκταση των υποσημειώσεων: η σελίδα 270 καλύπτεται μονάχα από το κείμενο υποσημείωσης που αρχίζει στην αμέσως προηγούμενη σελίδα και τελειώνει στην αμέσως επόμενη. Ο Μοντερνισμός πρότεινε μια διαφορετική ματιά· δεν καινοτόμησε τόσο στα θέματά του, όσο στο ότι έδωσε στη μορφή βαρύτητα ανάλογη με το περιεχόμενο, καθιστώντας την αναλόγως ενδιαφέρουσα, έστω και αν αυτό είχε ως αποτέλεσμα μια σαφώς πιο εγκεφαλική προσέγγιση, τόσο από τον εκάστοτε αναγνώστη/ακροατή/θεατή όσο και από τους μελετητές. Ο Μοντερνισμός κατέστησε επίσης πιο δύσβατο, λιγότερο αναγνώσιμο το έργο τέχνης, ανεξαρτήτως μορφής, απαίτησε περισσότερα από τον δέκτη. Ο Τζάκσον μας θυμίζει, άμεσα και έμμεσα και συνεχώς, το εντυπωσιακό εύρος των εκφάνσεων του Μοντερνισμού: στη λογοτεχνία, στις εικαστικές τέχνες, στη μουσική, στο χορό, ακόμα και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, τα οποία, στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, καθιστούν το μεμονωμένο και απομονωμένο γεωγραφικά γεγονός ή συμβάν κοινό κτήμα όλου του κόσμου: στις 4 Νοεμβρίου 1922, ανακαλύφθηκε ο τάφος του Τουταγχαμών· η συνεχής, λεπτομερής κάλυψη της αρχαιολογικής έρευνας από τις εφημερίδες κέντρισε τη φαντασία των ανθρώπων αλλά και οιστρηλάτησε δημιουργικά τα επόμενα χρόνια κοσμηματοπώλες, μόδιστρους και χορογράφους σχεδόν σε κάθε γωνιά του κόσμου. Ο Τζάκσον επέλεξε μια, όπως θα έλεγαν οι γλωσσολόγοι, συγχρονική προσέγγιση στις απαρχές του Μοντερνισμού, κάτι που μας δίνει τη δυνατότητα να έχουμε μια εικόνα συνόλου, ρίχνοντας μια ματιά, έστω, σε όσο γίνεται περισσότερες πτυχές του. Το βιβλίο δεν περιορίζεται στην αποτύπωση της λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής δραστηριότητας, αλλά καταγράφει και όλα τα σημαντικά, κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα της χρονιάς, όπως τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας της Ιρλανδίας και τη Μικρασιατική Καταστροφή. Αναπόφευκτα, η παρουσία του Έλιοτ και του Τζόυς στις σελίδες του Constellation of Genius είναι συνεχής, από την πρώτη-πρώτη εγγραφή μάλιστα, με τον Έλιοτ να βρίσκεται καθ’ οδόν για το Παρίσι. Ένας από τους σκοπούς του ταξιδιού του ήταν να διεξέλθουν με τον Έζρα Πάουντ το χειρόγραφο της Έρημης χώρας.[2] Ο Πάουντ, η κατεξοχήν ηγετική φυσιογνωμία του αγγλόφωνου Μοντερνισμού, είναι ένα ακόμα βασικό πρόσωπο του βιβλίου. Στη διάρκεια του Μεσοπολέμου, οι οργανωτικές ικανότητες και η πειθώ του είχαν ως αποτέλεσμα την έκδοση και την προβολή πολλών βασικών κειμένων αλλά και την εξασφάλιση πόρων σε ομοτέχνους του που τους είχαν ανάγκη. Ο Οδυσσέας εκδόθηκε, σύμφωνα με την επιθυμία του προληπτικού συγγραφέα, την ημέρα που ο Τζόυς έκλεινε τα 40 του χρόνια, σε σημαδιακή μάλιστα ημερομηνία: στις 2 Φεβρουαρίου 1922, στο Παρίσι, σε 1.000 αντίτυπα. Ο Τζάκσον παρακολουθεί τις αντιδράσεις που προκάλεσε το βιβλίο, παραπέμποντας, με αποσπάσματα από τα κείμενα, σε 15 και πλέον κριτικές που δημοσιεύθηκαν στη διάρκεια της χρονιάς. Η ανάγνωσή τους σήμερα προκαλεί ενίοτε οργή, ενίοτε χαμόγελο, ενίοτε απορία, όμως περισσότερο ενδιαφέρον έχουν οι γνώμες άλλων συγγραφέων: ο Γαίητς ήταν θετικός, ο Ναμπόκοφ ενθουσιάστηκε, ο ευλαβής καθολικός Κλωντέλ χαρακτήρισε το έργο βλάσφημο, η Βιρτζίνια Γουλφ έγραψε αυστηρά λόγια στο ημερολόγιό της.[3] Ο Έλιοτ, αντίθετα, ήταν επαινετικός, τόσο για τον Οδυσσέα όσο και για τα κείμενα του Χέρμαν Έσσε, του οποίου ο Σιντάρτα, εμπνευσμένος από το ενδιαφέρον του συγγραφέα για τον Βουδισμό, εκδόθηκε επίσης το 1922. Η Έρημη χώρα εμφανίστηκε στις 16 Οκτωβρίου, στο 1ο τεύχος του σημαντικού λογοτεχνικού περιοδικού The Criterion, το οποίο ο Έλιοτ ίδρυσε και διηύθυνε ως το τελευταίο του τεύχος, το 1939 – ο Τζάκσον παραθέτει τον εναρκτήριο πίνακα περιεχομένων. Στις 15 Δεκεμβρίου, η συλλογή εκδόθηκε για πρώτη φορά αυτοτελώς, στη Νέα Υόρκη. Είχαμε κι άλλες πρώτες εμφανίσεις: του Ε.Ε. Κάμινγκς (ή μάλλον ε.ε. κάμινγκς) με τη συλλογή The Enormous Room στις 27 Απριλίου, του Ντάσιελ Χάμετ με το διήγημα “The Parthian Shot” στις 25 Οκτωβρίου. Την ίδια μέρα εκδόθηκε στο Περού, σε αυτοτελές φυλλάδιο, ένα από τα σημαντικότερα και, στη γραφή του, από τα πλέον περίτεχνα ποιήματα σε ισπανική γλώσσα, το Trilce του Σέσαρ Βαγέχο. Στις 27 Ιανουαρίου ο Κάφκα ξεκίνησε τον Πύργο, ενώ περίπου μία εβδομάδα αργότερα άρχιζε στην Ελβετία η δημιουργική έκρηξη που είχε ως αποτέλεσμα να γράψει ο Ρίλκε, μέσα σε 21 μέρες, τόσο τις Ελεγείες του Ντουίνο όσο και τα Σονέτα στον Ορφέα. Ο Τζάκσον μας μεταφέρει ακόμα στο Παρίσι για να μας μιλήσει για τα έργα και τις ημέρες του πολυτάλαντου, πανταχού παρόντα Ζαν Κοκτώ· για τη δραστηριότητα των σουρεαλιστών, έτσι όπως συσπειρώθηκαν γύρω από τον όντως εμπνευσμένο, όντως χαρισματικό, όντως δύστροπο Αντρέ Μπρετόν·[4] για τους τελευταίους μήνες στη ζωή του Προυστ. Ο θάνατός του στις 18 Νοεμβρίου σε ηλικία μόλις 51 ετών ήταν η σημαντικότερη απώλεια στον κόσμο των γραμμάτων εκείνη τη χρονιά. Είχε προλάβει να τυπώσει τη δεύτερη ενότητα του 4ου τόμου του Αναζητώντας, που έχει τίτλο Σόδομα και Γόμορρα (εκδόθηκε στις 2 Μαΐου), αλλά και να παρευρεθεί, στις 18 Μαΐου, στο περίφημο δείπνο που δόθηκε στο ξενοδοχείο Majestic, όπου συγκεντρώθηκε όλη η λογοτεχνική και καλλιτεχνική πρωτοπορία. Η βραδιά αυτή είναι αξιομνημόνευτη και για άλλους δύο λόγους: την διασκεδαστική στιχομυθία του Προυστ με τον άκεφο Στραβίνσκι, αλλά και την αμήχανη, στα όρια του κωμικού, συνάντηση του Προυστ με τον Τζόυς[5]. Άλλες δύο εκδόσεις του 1922 θα πρέπει να μνημονευθούν: Στις 13 Ιουλίου εμφανίστηκε η κλασική ανθρωπολογική μονογραφία Οι Αργοναύτες του Δυτικού Ειρηνικού (The Argonauts of the Western Pacific), καρπός επιτόπιων ερευνών του κορυφαίου μελετητή Μπρονισλάβ Μαλινόφσκι (1884-1942) σ’ ένα νησιωτικό σύμπλεγμα στ’ ανοιχτά της Νέας Γουινέας· το φθινόπωρο –ο Τζάκσον δεν αναφέρει πότε ακριβώς– τυπώθηκε για πρώτη φορά (τουλάχιστον για πρώτη φορά στα αγγλικά) η περίφημη Λογικο-φιλοσοφική πραγματεία (Tractatus logico-philosophicus), το ένα και μοναδικό βιβλίο που εξέδωσε ο Βίτγκενσταϊν όσο ζούσε.[6] Πέραν του πλήθους τους, όσα καταγράφονται στο Constellation of Genius εντυπωσιάζουν και με το εύρος τους. Ο Τζάκσον μας θυμίζει ή μας μαθαίνει ότι το 1922 ιδρύθηκε το BBC (18 Οκτωβρίου), και το ραδιόφωνο μπήκε στη ζωή μας· ότι η Αίγυπτος κέρδισε την ανεξαρτησία της από τους Άγγλους (22 Φεβρουαρίου)· ότι προβλήθηκε στους κινηματογράφους η θρυλική ταινία τρόμου Nosferatu του Μούρναου και ότι ο Χίτσκοκ γύρισε την πρώτη του ταινία· ότι άρχισε να εργάζεται η πρώτη βρετανή γυναίκα δικηγόρος· ότι οι οπαδοί του Μουσολίνι έκαναν την διαβόητη Πορεία προς τη Ρώμη και κατέλαβαν την πόλη, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα ο βασιλιάς Βίκτωρ Εμμανουήλ Γ΄ να δώσει στον Μουσολίνι, στις 29 Οκτωβρίου, την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης· ότι ο Αϊνστάιν κέρδισε το βραβείο Νόμπελ (10 Νοεμβρίου). Μετά το τέλος τού κυρίως σώματος του βιβλίου, ο Τζάκσον αφιερώνει 60 σελίδες στη συνοπτική εξιστόρηση του τι συνέβη στα περίπου 100 κύρια πρόσωπα του 1922 μετά το 1922, ξεκινώντας φυσικά από τον Έλιοτ, τον Τζόυς και τον Πάουντ. Στις τελευταίες σελίδες, το λεπτομερές ευρετήριο θα βοηθήσει τον αναγνώστη να βρει πολύ περισσότερα στοιχεία και πληροφορίες απ’ όσα δειγματοληπτικώς επιχείρησα να συγκεντρώσω πιο πάνω. Ο Τζάκσον δεν έχει κάνει καινούργιες έρευνες· η ύλη του βιβλίου του προέρχεται από δημοσιευμένες πρωτογενείς πηγές της εποχής (ημερολόγια, επιστολές, απομνημονεύματα), καθώς και από μεταγενέστερα δευτερογενή κείμενα, κυρίως βιογραφίες και μονογραφίες – κάπου 220 τίτλοι περιλαμβάνονται στην κατ’ επιλογήν βιβλιογραφία. Από τη σύνθεση των πληροφοριών τους προέκυψε ένα βιβλίο ωραία και προσιτά γραμμένο, στο οποίο όλοι, ειδικοί και μη, θα βρουν στοιχεία που δεν τα ξέρουν ή που ενδεχομένως δεν τα έχουν σκεφτεί. Ο Τζάκσον χειρίζεται με άνεση το πολύμορφο υλικό του, έχει διαβάσει τα κείμενα που αναλύει, εκφράζει την άποψή του χωρίς δογματισμούς, αποφεύγει τις θεωρητικολογίες, συχνά διασκεδάζει (βλ. για παράδειγμα τις εγγραφές της 19ης και της 23ης Ιουλίου, της 18ης Αυγούστου, της 25ης Σεπτεμβρίου). Έχοντας κατά νουν τα διδάγματα του Μοντερνισμού, ο αναγνώστης διαπιστώνει ότι και η ένυλη μορφή του βιβλίου είναι, έστω εν μέρει, αναλόγως ενδιαφέρουσα με το περιεχόμενό του, όσο και αν απουσιάζει η εικονογράφηση, τη στιγμή μάλιστα που για το συγκεκριμένο θέμα υπάρχει άφθονο σχετικό υλικό. Βέβαια, οι οικολογικές ευαισθησίες δεν οδηγούν πάντα στις καλύτερες λύσεις: το ανακυκλωμένο χαρτί φαίνεται κάπως φτωχικό και δεν διευκολύνει πάντα την ανάγνωση, ακόμα και στην έκδοση με σκληρό εξώφυλλο, την οποία έχω υπόψη μου. Όμως είναι πολύ ωραία, έστω και ελαφρώς παγερή, η εμφάνιση του τίτλου και του ονόματος του συγγραφέα στο κάλυμμα του εξωφύλλου: λευκά κεφαλαία γράμματα, ανάγλυφα τυπωμένα πάνω σε επίσης ανάγλυφες παράλληλες λευκές γραμμές, τοποθετημένες σε μαύρο φόντο. Η αδρή, ελκυστική γραμματοσειρά Perpetua έχει επιλεγεί για το κείμενο και τις υποσημειώσεις, που είναι τυπωμένες με μωβ μελάνι, το οποίο εναλλάσσεται και σε άλλα σημεία με το μαύρο. Υπάρχουν στο εμπόριο αναρίθμητα εισαγωγικά βιβλία για τον Μοντερνισμό, και ο αριθμός τους συνεχώς αυξάνει. Μεταξύ των σημαντικότερων απ’ όσα εκδόθηκαν τα τελευταία χρόνια είναι το Oxford Handbook of Modernisms (1.200 σελίδες, επιμέλεια: Peter Brooker, Andrzej Gąsiorek, Deborah Longworth & Andrew Thacker. Oxford University Press, 2010), καθώς και οι 2 τόμοι, υπό τον γενικό τίτλο Modernism (1.020 σελίδες, επιμέλεια: Astradur Eysteinsson & Vivian Liska. John Benjamins Publishing Company, Άμστερνταμ και Φιλαδέλφεια 2007), που εντάσσονται στη σειρά Comparative History of Literatures in European Languages, η οποία ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και ήδη αριθμεί πάνω από 25 τόμους. Και οι 2 τίτλοι είναι ιδιαιτέρως περιεκτικοί· όσοι αποθαρρυνθούν από την έκταση των τόμων (και την τιμή τους), θα βρουν στο βιβλίο του Τζάκσον μια πολλαπλώς συμφέρουσα εναλλακτική λύση. [1] Σύντομη εξέταση του 1913 σε πνευματικό επίπεδο, περιορισμένη όμως στα ρωσικά συμφραζόμενα, αποτελεί το προτελευταίο κεφάλαιο («The year 1913: Crossroads of past and future», σ. 319-345) τού, εκτός των άλλων, λαχταριστά εικονογραφημένου βιβλίου του αμερικανού σλαβιστή John E. Bowlt, Moscow and St. Petersburg in Russia’s Silver Age (Thames & Hudson, Λονδίνο 2008). [2] Είναι γνωστό ότι, σε μεγάλο βαθμό, χρωστάμε την τελική μορφή του ποιήματος στον Πάουντ. Η έντυπη αφιέρωση του βιβλίου από τον ένα ποιητή στον άλλο («Στον Έζρα Πάουντ, il miglior fabbro») είναι, νομίζω, η διασημότερη του 20ού αιώνα. [3] Βλ. αντιστοίχως τις εγγραφές της 8ης Μαρτίου, της 20ής Απριλίου, της 1ης Αυγούστου, καθώς και, για την Γουλφ, της 16ης, 18ης και 24ης Αυγούστου και της 6ης Σεπτεμβρίου. [4] Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότεροι από τους φίλους και συνεργάτες του αργά ή γρήγορα ήρθαν σε σύγκρουση με τον Μπρετόν. Για την ιστορία του σουρεαλιστικού κινήματος γενικότερα, πολύ μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια σειρά συνομιλιών που έκανε ο Μπρετόν με τον Αντρέ Παρινώ στο γαλλικό ραδιόφωνο το 1952· εκτεταμένα αποσπάσματα μπορεί κανείς να ακούσει σήμερα σε ένα άλμπουμ 2 CD που κυκλοφόρησε στο Παρίσι το 2003. Βλ. την έκδοση André Breton: L’aventure surréaliste: Entretiens avec André Parinaud, INA/Radio France 211841. [5] Προυστ: «Θαυμάζετε τον Μπετόβεν, φυσικά». Στραβίνσκι: «Μισώ τον Μπετόβεν». Προυστ: «Μα, αγαπητέ μου maître, οι τελευταίες σονάτες, τα τελευταία κουαρτέτα;». Στραβίνσκι: «Χειρότερα απ’ τ’ άλλα». Όσο για τη συνάντηση των μυθιστοριογράφων, ο Τζάκσον παραθέτει τρεις διαφορετικές εκδοχές του τι μπορεί να ειπώθηκε μεταξύ τους – ο αναγνώστης μάταια θα ψάξει για κάτι αξιομνημόνευτο. Παρεμπιπτόντως, αν και η Βιρτζίνια Γουλφ στην αρχή δίσταζε να διαβάσει Προυστ, στο τέλος αναρωτιόταν σε επιστολή της, «τι άλλο να γράψει κανείς μετά απ’ αυτό;»· και πρόσθετε: «Ήταν σαν να γινόταν ένα θαύμα μπροστά στα μάτια μου». Βλ. τις εγγραφές της 21ης Ιανουαρίου και της 3ης Οκτωβρίου. [6] Δεν αφθονούν οι περιπτώσεις που τα φιλοσοφικά κείμενα αποτελούν αφορμή για τη σύνθεση μουσικής. Ίσως το μόνο παράδειγμα που θα μπορούσε να αναφερθεί είναι το Τάδε έφη Ζαρατούστρας του Νίτσε, που ενέπνευσε το πασίγνωστο, ιδίως μετά την προβολή τού 2001 του Κιούμπρικ το 1968, συμφωνικό ποίημα του Ρίχαρντ Στράους. Στην περίπτωση του Tractatus έχουμε κάτι ακόμα σπανιότερο: Το 1954 η άγνωστη στην Ελλάδα, αξιοπρόσεκτη αγγλίδα συνθέτις Ελίζαμπεθ Λάτγενς (Lutyens, 1906-1983) μελοποίησε, στο γερμανικό πρωτότυπο, 36 από τους αφορισμούς που συγκροτούν το κείμενο. Το έργο, που είναι γραμμένο για α καπέλα χορωδία, έχει τον τίτλο Μοτέτο (Excerpta Tractati Logico-Philosophici) και ηχογραφήθηκε το 2006, μαζί με άλλα έργα, χορωδιακά και μουσικής δωματίου, της Λάτγενς για λογαριασμό της αγγλικής εταιρίας NMC (κωδικός αριθμός του δίσκου: NMC D124). Τραγουδάει η χορωδία Exaudi, διευθύνει ο James Weeks.

Σύνδεση