Λάθη στραβά και πάθη μ’ έβγαλαν σωστό

Μαθαίνει ο άνθρωπος από τα λάθη του ή όχι; Η επιβεβαίωση του δίνει δύναμη ή τον αποκοιμίζει; Η πείρα μας είναι ένα πολύχρωμο τόξο φωτεινών και σκοτεινών εμπειριών, ή το σύνολο των διαψεύσεων που γευτήκαμε; Πώς αξιοποιούμε τα μαθήματα της ζωής για να συνθέσουμε το αριστερό-/δεξιό-φρονο προφίλ μας; Γιατί κάποιοι χρησιμοποιούν την αποτυχία τους ως ευκαιρία για αναστοχασμό και άλλοι επιμένουν στην πικρή γεύση των ίδιων λαθών; Έχει κάποια προνομιακή σχέση το «σωστό» με το ωφέλιμο και το «λάθος» με το βλαπτικό; Γιατί η επιβράβευση επηρεάζει το μέλλον μας; Για όλα αυτά έχουν αποδεδειγμένα κάτι να πουν οι ιστορικοί, οι κοινωνιολόγοι, οι πολιτικοί, οι φιλόσοφοι, οι θεολόγοι, οι πικραμένοι, οι θυμόσοφοι. Τι λένε όμως επ’ αυτών κάποιοι (νευρο)επιστήμονες; Η μελέτη της νευροβιολογίας της συμπεριφοράς είναι μία εξαιρετικά δύσβατη περιοχή έρευνας, με κρυμμένες δυσκολίες διαφόρων επιπέδων. Εννοιολογικές, μεθοδολογικές, ιδεολογικές, πολιτισμικές, τελεολογικές… Ωστόσο, νευροεπιστήμονες προικισμένοι με γνώση και έμπνευση αποκαλύπτουν συχνά κάποιες απλές παραμέτρους σύνθετων συμπεριφορών, για την πλήρη ερμηνεία και παρουσίαση των οποίων χρειάζεται ασφαλώς ο συνυπολογισμός πολλών άλλων παραγόντων. Μεταξύ των οποίων και η δυνατότητα/σκοπιμότητα έντιμης εκλαΐκευσής τους. Αρκετές μελέτες συμπεριφοράς έχουν δείξει ότι σε πειραματικές συνθήκες ταχείας απάντησης σε εξωτερικά ερεθίσματα, το πειραματικό υποκείμενο τείνει να επιβραδύνει την αντίδρασή του μετά από προηγούμενη λανθασμένη απόκριση. Παράλληλα, άλλες μελέτες έχουν οδηγήσει στη διαπίστωση ότι επιλεγμένα νευρικά κύτταρα σε δύο περιοχές του εγκεφάλου (προμετωπιαίο φλοιό και ραβδωτό σώμα), οι οποίες αλληλοσυνδέονται εκτεταμένα μεταξύ τους και με άλλες περιοχές και εμπλέκονται άμεσα στον προγραμματισμό και την εκτέλεση των μελλοντικών δράσεων, εμφανίζουν διαφοροποιημένη ηλεκτρική απόκριση μετά από λάθος ή σωστή (επιβραβευμένη) συμπεριφορά. Η επιβράβευση διεγείρει εκλεκτικά νευρικά κύτταρα των δύο παραπάνω περιοχών και στη διέγερση αυτή παίζει καθοριστικό ρόλο η δοπαμίνη, μία από τις ουσίες που χρησιμοποιούν για τη «συνομιλία» τους τα νευρικά κύτταρα. Είναι πιθανό, λοιπόν, η καθυστερημένη αντίδρασή μας μετά από προηγούμενη λανθασμένη (μη επιβραβευμένη) απόκριση να οφείλεται σε ένα εγκεφαλικό νευρωνικό σύστημα που αναπαριστά το αποτέλεσμα της προηγούμενης δράσης και χρησιμοποιεί αυτήν την αναπαράσταση για να κατευθύνει σωστά την μελλοντική απόκριση. Για να ελεγχθεί ένα τέτοιο ενδεχόμενο, μία ομάδα ερευνητών από το MIT πραγματοποίησε το παρακάτω πείραμα: Πείραμα Α: Πίθηκοι, στους οποίους είχαν εμφυτευθεί πολλά μικροηλεκτρόδια στις δύο παραπάνω περιοχές του εγκεφάλου τους, το ραβδωτό σώμα και τον προμετωπιαίο φλοιό, καλούνταν να στρέψουν το βλέμμα τους προς τα αριστερά ή τα δεξιά μετά την επίδειξη συγκεκριμένων εικόνων. Για κάθε εικόνα αντιστοιχούσε μία σωστή επιλογή (αριστερά ή δεξιά), και κάθε φορά που οι πίθηκοι διάλεγαν σωστά επιβραβεύονταν αμέσως από τον πειραματιστή. Διαπιστώθηκε ότι κάθε φορά που οι πίθηκοι επέλεγαν τη σωστή πλευρά, δηλαδή επιβραβεύονταν, κάποια νευρικά κύτταρα και των δύο περιοχών του εγκεφάλου αντιδρούσαν ηλεκτρικά παρατεταμένα, μέχρι την πραγματοποίηση της επόμενης δράσης. Τα κύτταρα αυτά, λοιπόν, διατηρούν στη μνήμη τους το αποτέλεσμα της «σωστής» επιλογής και επομένως, σύμφωνα με την ερμηνεία αυτών που σχεδίασαν και πραγματοποίησαν το πείραμα, η ευτυχής αυτή μνήμη επηρεάζει νευρωνικά τις επόμενες επιλογές του ζώου. Αντίθετα, η «λάθος» επιλογή προκαλεί μειωμένη νευρωνική δραστηριότητα και δεν βελτιώνει την αποτελεσματικότητα των επόμενων δράσεων.Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι το παραπάνω πείραμα αποδεικνύει ότι: α. Η σταδιακή μάθηση μέσω της εναλλαγής εμπειριών σωστού-λάθους είναι κοινή εγκεφαλική διαδικασία για ανθρώπους και ζώα. Δεξιότητες και αντιλήψεις (= εγκεφαλικές μεταφράσεις του κόσμου) δημιουργούνται ίσως με αυτόν τον τρόπο. β. Υπάρχουν περιοχές και κύτταρα του εγκεφάλου που συντονίζονται ανάλογα με την έκβαση μίας συμπεριφοράς, και η μάθηση δεν προϋποθέτει αλλαγή στις νευρωνικές συνδέσεις, όπως προτείνουν άλλες μελέτες. γ. Η σωστή επιλογή μάς οδηγεί/εκπαιδεύει, η λάθος επιλογή μάς κρατάει στάσιμους. δ. Αυτοί που πέτυχαν κάτι στο παρελθόν, όχι αυτοί που απέτυχαν, είναι πιθανότερο να πετύχουν πάλι στο μέλλον. ε. Όσοι συνεχίζουν να επαναλαμβάνουν τα ίδια λάθη έχουν λιγότερο δραστήριο εγκέφαλο. στ. Είναι δύσκολο να διακρίνεις το σωστό από το ωφέλιμο (την επιβράβευση), και γι’ αυτό όταν μιλάμε για το σωστό πολύ συχνά εννοούμε το ωφέλιμο (για εμάς). ζ. Εάν εκπαιδεύουμε τα παιδιά μας από νωρίς να στρέφουν το βλέμμα τους προς τα αριστερά ή τα δεξιά σε συγκεκριμένες εικόνες της ζωής, θα έχουμε τουλάχιστον εξασφαλίσει… τον επιτυχημένο (ωφέλιμο) ιδεολογικό τους προσανατολισμό εφεξής. η. Κάποιοι νευροεπιστήμονες είναι αφελείς στον σχεδιασμό των πειραμάτων τους και στη γενίκευση των συμπερασμάτων τους. Ανεξαρτήτως των όποιων προβληματισμών ή συνειρμών δημιουργεί το παραπάνω πείραμα σε ειδικούς και μη ειδικούς, η διαπίστωση ύπαρξης συγχρονισμένης εγκεφαλικής δραστηριότητας εξαρτώμενης από το αποτέλεσμα της προηγούμενης δράσης είναι ένα μείζον εύρημα το οποίο δημιουργεί την ελπίδα για παραπέρα κατανόηση του τρόπου εξέλιξης της σχέσης μεταξύ εγκεφαλικής λειτουργίας και εκπαίδευσης/μάθησης. Εάν μάλιστα ληφθεί υπόψη ότι η λειτουργία του προμετωπιαίου φλοιού και του ραβδωτού σώματος, δηλαδή των δύο εγκεφαλικών περιοχών στις οποίες διαπιστώθηκε σύγχρονη παρατεταμένη δραστηριότητα μετά από κάθε «σωστή» επιλογή, διαταράσσεται χαρακτηριστικά σε ασθενείς με σχιζοφρένεια, Πάρκινσον ή αυτισμό, μπορούμε να ελπίζουμε ότι η γνώση της φυσιολογικής λειτουργίας των περιοχών αυτών θα βοηθήσει και στην αντιμετώπιση των εξαιρετικά δυσάρεστων αυτών ασθενειών. Η επιπλέον γνώση ότι η αυθόρμητη δραστηριότητα αυτού του νευρωνικού κυκλώματος ρυθμίζεται από τον νευροδιαβιβαστή δοπαμίνη, μία ουσία που είναι γνωστό ότι συνδέεται με την ενδοεγκεφαλική διεκπεραίωση της ευχαρίστησης, της ανταμοιβής και του εθισμού στα φάρμακα και στα τυχερά παιχνίδια, διευρύνει τις προοπτικές κατανόησης της παθοφυσιολογίας της συμπεριφοράς[1]. Καλά όλα αυτά τα θεωρητικά. Τι γίνεται όμως στην πράξη, στην καθημερινή ζωή που είναι γεμάτη αλλαγές, ανατροπές και αλλεπάλληλες εκπλήξεις; Τι γίνεται εάν έχεις πιστέψει ότι απομνημόνευσες τους κωδικούς επιβίωσης και επιτυχίας, ή έστω παραπλάνησης του εαυτού σου και των άλλων, και κάποιος τους αλλάζει; Εάν βρεθείς στη Βρετανία και πρέπει να οδηγήσεις στην αριστερή πλευρά του δρόμου; Εάν ζεις στην Ελλάδα και πρέπει και σήμερα να προσαρμοστείς σε νέες συνθήκες διαβίωσης ή σε νέες παραβιάσεις της κοινής λογικής από τους πάσης φύσεως δημοσιολογούντες κήρυκες; Εδώ και αρκετά χρόνια η ψυχολόγος Κάρολ Ντούεκ (Carol Dweck) υποστηρίζει ότι η ακαδημαϊκή και επαγγελματική επιτυχία των ανθρώπων εξαρτάται όχι μόνο από τις πνευματικές δυνατότητές τους, αλλά και από τις πεποιθήσεις τους για τη μάθηση και την εξυπνάδα. Σύμφωνα με την Ντούεκ, οι άνθρωποι διακρίνονται σε αυτούς που πιστεύουν ότι η εξυπνάδα είναι ένα έμφυτο, σταθερό και αναλλοίωτο πνευματικό χαρακτηριστικό και σε εκείνους που θεωρούν ότι η εξυπνάδα είναι ένα χαρακτηριστικό που αναπτύσσεται με την προσπάθεια και τη μάθηση. Οι δύο αυτές κατηγορίες ανθρώπων αντιδρούν με τελείως διαφορετικό τρόπο στην αποτυχία· οι πρώτοι την τρέμουν γιατί πιστεύουν ότι θα θεωρηθεί ως επιβεβαίωση της εγγενούς αδυναμίας τους, οι δεύτεροι δεν την φοβούνται τόσο γιατί την εκλαμβάνουν ως την καθοδηγητική ανάδραση που διευκολύνει την επιτυχία. Δύο νεότερα πειράματα, στα οποία μελετήθηκε η εγκεφαλική δραστηριότητα όχι πιθήκων, αλλά γιατρών και φοιτητών, πιστοποίησαν ότι η έγκαιρη αποκόλληση από προηγούμενες λανθασμένες αντιλήψεις και η επιτυχής προσαρμογή σε νέες προκλήσεις εξαρτώνται από συγκεκριμένες εγκεφαλικές αντιδράσεις, και ότι η αξιοποίηση της εμπειρίας του λάθους προϋποθέτει εγκεφάλους ικανούς/πρόθυμους, (α) να συνειδητοποιούν το λάθος, (β) να αντιμετωπίζουν το λάθος ως πρόκληση/όχι ως απειλή, (γ) να αποδέχονται τη δυνατότητα πνευματικής βελτίωσης κάθε ανθρώπου, και (δ) να μην συνδέουν τη μάθηση αποκλειστικά με την ανταμοιβή που συνοδεύει το «σωστό». Πείραμα Β: Έμπειροι αμερικανοί γιατροί διαφόρων μη χειρουργικών ειδικοτήτων υποβλήθηκαν σε λειτουργική μαγνητική τομογραφία κατά τη διάρκεια διαδικασίας μάθησης επιλογής μεταξύ δύο εν δυνάμει φαρμακευτικών αγωγών για την αντιμετώπιση καρδιακού εμφράγματος 64 εικονικών ασθενών με διαφορετικό ιστορικό υγείας. Αμέσως μετά από κάθε επιλογή αγωγής οι γιατροί πληροφορούνταν για το αποτέλεσμα αυτής και είχαν την ευκαιρία να ξαναπροσπαθήσουν χρησιμοποιώντας όσα μέχρι τότε είχαν μάθει. Διαπιστώθηκε ότι αυτοί που μαθαίνουν καλύτερα/ευκολότερα αξιοποιούν εξίσου την εμπειρία των προηγούμενων επιτυχημένων (αποτελεσματικών) και αποτυχημένων (αναποτελεσματικών) φαρμακευτικών επιλογών τους. Ενώ αυτοί που μαθαίνουν χειρότερα/δυσκολότερα στηρίζονται κυρίως στις προηγούμενες επιτυχημένες (αποτελεσματικές) επιλογές τους. Αυτοί που μαθαίνουν καλύτερα εμφανίζουν μεγαλύτερη εγκεφαλική δραστηριότητα στον προμετωπιαίο και στον βρεγματικό φλοιό (ένδειξη συνειδητής επεξεργασίας) μετά από αποτυχημένες επιλογές, αυτοί που μαθαίνουν χειρότερα εμφανίζουν αυξημένη δραστηριότητα στις ίδιες περιοχές μετά από επιτυχημένες επιλογές. Αυτοί που εμφανίζουν μεγαλύτερη πιθανότητα διέγερσης του επικλινή πυρήνα, μίας εγκεφαλικής περιοχής που σχετίζεται με την ανταμοιβή, ανήκουν σε αυτούς που μαθαίνουν κυρίως από τις σωστές επιλογές τους. Τέλος, διαπιστώθηκε ότι οι γιατροί με περισσότερα χρόνια εμπειρίας μαθαίνουν δυσκολότερα και τείνουν να δημιουργούν ψεύτικους κανόνες αντιμετώπισης των νέων προκλήσεων.Τα παραπάνω θα μπορούσαν να ερμηνευτούν και ως εξής: α. Εάν διαπιστώνετε ότι μαθαίνετε κυρίως από τις επιτυχίες σας, είστε μάλλον κακοί μαθητές. β. Εάν χρειάζεστε επιβράβευση (πράγμα απολύτως λογικό) όταν επιλέγετε να κάνετε κάτι, τότε ίσως έχετε πρόβλημα… γ. Την επόμενη φορά που θα διαλέξετε γιατρό αξίζει να ξανασκεφτείτε τα κριτήρια της επιλογής σας. δ. Εάν είστε γιατρός έχετε προφανώς να αντιμετωπίσετε ένα παράδοξο δίλημμα. Θα συνεχίσετε να αυξάνετε τις εμπειρίες σας ή θα κρατήσετε τον εαυτό σας, αλλά και τους ασθενείς σας, μακριά από την επικίνδυνη φύση των εδραιωμένων απόψεών σας; ε. Εάν δεν συμφωνείτε με τα παραπάνω έχετε τη δυνατότητα να αποδώσετε όλα τα ευρήματα στις γνωστές ιδιαιτερότητες των γιατρών και των Αμερικανών, πολύ περισσότερο των αμερικανών γιατρών. Πείραμα Γ: Αμερικανοί φοιτητές, στους οποίους καταγραφόταν συνεχώς η ηλεκτροεγκεφαλική δραστηριότητα (τα εύηχα και μυστηριώδη «γνωστικά προκλητά δυναμικά») με τη βοήθεια ηλεκτροδίων προσαρμοσμένων στο κρανίο, καλούνταν να αναγνωρίσουν το μεσαίο γράμμα μίας διαδοχικά προβαλλόμενης πεντάδας γραμμάτων, όπως «ΜΜΜΜΜ» ή «ΝΝΜΝΝ», και να αντιδράσουν σύμφωνα με κανόνες που άλλαζαν περιοδικά. Επιβεβαιώθηκε ότι όταν κάποιος κάνει λάθος, ο εγκέφαλός του δημιουργεί δύο διαδοχικά σύντομα σήματα σε μία περιοχή του βρεγματικού φλοιού (του πρόσθιου προσαγώγιου), η οποία ελέγχει τη συμπεριφορά και επισημαίνει την ανάγκη για αυξημένο γνωστικό έλεγχο. Το πρώτο σήμα, το οποίο παράγεται περίπου 60 χιλιοστά του δευτερολέπτου μετά τη λανθασμένη αντίδραση, σηματοδοτεί τη διάσταση μεταξύ λανθασμένης και σωστής αντίδρασης, και το δεύτερο σήμα, το οποίο παράγεται 100 έως 600 χιλιοστά του δευτερολέπτου μετά τη λανθασμένη αντίδραση, σηματοδοτεί τη συνειδητή επίγνωση της λανθασμένης αντίδρασης και την αυξημένη προσοχή για μη επανάληψή της. Μετά το πείραμα όλοι οι συμμετέχοντες φοιτητές συμπλήρωναν ένα ερωτηματολόγιο το οποίο σκιαγραφούσε τις αντιλήψεις τους για τη δυνατότητα των ανθρώπων να βελτιώνουν την εξυπνάδα τους αξιοποιώντας τις εμπειρίες τους. Συσχετισμός των απαντήσεων αυτών με τα ηλεκτροφυσιολογικά ευρήματα του πειράματος απέδειξε ότι αυτοί που πιστεύουν ότι η ανθρώπινη εξυπνάδα είναι εύπλαστη και μπορεί να αναπτυχθεί με τη μάθηση όχι μόνον είχαν καλύτερες επιδόσεις μετά τις αρχικές λανθασμένες αντιδράσεις τους, αλλά και ότι το δεύτερο σήμα (της συνειδητής επίγνωσης του λάθους) που παρήγαγε ο εγκέφαλός τους ήταν συγκριτικά μεγαλύτερο. Ο εγκέφαλος δηλαδή αυτών που πιστεύουν στη δυνατότητα των ανθρώπων να μαθαίνουν από τα λάθη τους αντιδρά διαφορετικά στα λάθη. Μαθαίνει από αυτά επειδή τα φωτίζει με το φως της συνείδησης[2], δεν τα απωθεί στη σκιά της προσωπικής ανασφάλειας ή στα άχρηστα προσχηματισμένων βεβαιοτήτων, την «κορυφαία έκφραση του λάθους» κατά τον Καρλ Πόππερ. Δηλαδή, μεταφράζοντας πειραματιστές και πειραματόζωα θα μπορούσαμε να πούμε ότι: α. Η συνειδητή αξιολόγηση της εμπειρίας δίνει τη δυνατότητα σε κάποιους να μετατρέπουν το λάθος σε σωστό. β. Μη σπεύδετε να χαρακτηρίζετε τους ανθρώπους με βάση τις μετρήσεις που τους κάνετε. Θα αποκαλυφθούν μόνοι τους. γ. Πέντε γράμματα στη σειρά είναι αρκετά για να φωτίσουν την εγγενή κλίση των ανθρώπων προς το σωστό ή το λάθος. δ. Οι πιο κρίσιμες περίοδοι της ζωής των ανθρώπων είναι μερικά χιλιοστά του δευτερολέπτου μετά από κάθε λάθος τους ή, τέλος, ε. Οι Αμερικανοί… και τα λοιπά γνωστά. Η παραπάνω παρουσίαση, ελπίζω όχι πάρα πολύ τεχνική, δεν φιλοδοξεί ούτε να δαιμονοποιήσει το λάθος και τους εγκεφάλους που το παράγουν αφειδώς, ούτε να κόψει τον ζωογόνο ομφάλιο λώρο μεταξύ του αναπόφευκτου πάθους της ατομικής σκόπευσης και των συσσωρευμένων αδικαίωτων επιλογών. Έχει πλήρη συνείδηση ότι ευτυχώς αποτελεί ένα ακίνδυνο σχόλιο για μία από τις μειοψηφούσες συνιστώσες της προβληματικής πραγματικότητας. Δεν καταπιάνεται, από πρόθεση, με τις διάφορες επώνυμες συνιστώσες της επίμονης κακοδαιμονίας μας και δεν στενεύει τον κορσέ του αντιπαθητικού «πρέπει». Γιατί όλοι δικαιούμαστε την ελευθερία των λαθών μας. Εάν μάλιστα επιμένουμε με ζήλο σε αυτά, όπως αποδεδειγμένα ξέρουμε να κάνουμε τόσο καλά εμείς οι Έλληνες, θα μπορούμε να διατρανώνουμε περήφανα τη βαθιά πίστη μας στην αλήθεια των λόγων που αποδίδονται στον Τσώρτσιλ: «Όποιος έκανε κάποιο λάθος και δεν το διόρθωσε, στο τέλος θα δικαιωθεί». O τίτλος είναι παρμένος από στίχο του τραγουδιού “Πριγκιπέσα” του Σωκράτη Μάλαμα: «Άλλα θέλω κι άλλα κάνω / κι έφτασα ως εδώ / λάθη στραβά και πάθη / μ’ έβγαλαν σωστό». Ενδεικτική βιβλιογραφία Downar, J., Bhatt, M., and Montague, P.R. (2011). “Neural correlates of effective learning in experienced medical decision-makers”. PLoS ONE, 6(1). doi:10.1371/journal.pone.0027768. Dweck, C.S. (2006). Mindset: The new psychology of success. New York: Random House. Frank, M.J., Seeberger, L. and O'Reilly, R.C. (2004). “By carrot or by stick: Cognitive reinforcement learning in Parkinsonism”. Science, 306, 1940-1943. Histed, M.H., Pasupathy, A., and Miller, E.K. (2009). “Learning substrates in the primate prefrontal cortex and striatum: sustained activity related to successful actions”. Neuron, 63, 244-253. Moser, J. S., Schroder, H. S., Heeter, C., Moran, T. P., and Lee, Y-H. (2011). “Mind your errors: Evidence for a neural mechanism linking growth mindset to adaptive post-error adjustments”. Psychological Science, 22, 1484-1489. Murphy P.R., Robertson I.H., Allen D., Hester R. and O'Connell R.G. (2012). “An electrophysiological signal that precisely tracks the emergence of error awareness”. Frontiers Human Neuroscience, 6:65. https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fnhum.2012.00065/full. Ridderinkhof, K.R., Ullsperger, M., Crone, E.A. and Nieuwenhuis, S. (2004). “The role of the medial prefrontal cortex in cognitive control”. Science, 306, 443-447. Ullsperger, M. (2008). “Minding mistakes”. Scientific American Mind, 19 (4), 52-59. [1] Σύμφωνα με τον Μάρκους Ουλσπέργκερ, οι διαφορές που εμφανίζουν οι άνθρωποι στο να μαθαίνουν από τα λάθη ή τις αρνητικές συνέπειες ίσως οφείλονται σε γενετικές διαφορές στη νευροδιαβίβαση της δοπαμίνης. Σύμφωνα με Μάικλ Φρανκ, οι Παρκινσονικοί ασθενείς έχουν αδυναμία παραγωγής της ποσότητας της δοπαμίνης που απαιτείται για να μαθαίνουν από τη θετική ανάδραση, ενώ μπορούν να παράγουν τη μικρή ποσότητα δοπαμίνης η οποία διευκολύνει την εκπαίδευση που βασίζεται στην αρνητική ανάδραση. Για λεπτομέρειες βλέπε ενδεικτική βιβλιογραφία. [2] Η λογικοφανής διαπίστωση ότι η συνειδητή επίγνωση του λάθους αποτελεί προϋπόθεση για τη μελλοντική αποφυγή του ταιριάζει μάλλον και με ευρήματα από ασθενείς με προβλήματα επίγνωσης. Σύμφωνα με τον νευροεπιστήμονα Ρέντμοντ Ο’ Kόνελ από το Δουβλίνο, «παρατηρήσεις σε ασθενείς με τραυματικές εγκεφαλικές βλάβες ή άλλου είδους εγκεφαλικές βλάβες που προκαλούν διαταραχές στην αυτεπίγνωση συνηγορούν υπέρ της άποψης ότι ο βαθμός επίγνωσης των συμπτωμάτων σου συσχετίζεται με την πιθανότητα να απαλλαγείς από αυτά». «Χρειάζεται όμως –σύμφωνα με τον ίδιο– να μάθουμε αρκετά ακόμη για τον ρόλο που παίζει η συνειδητή επίγνωση στην απόδοση και στην ευθυκρισία».

Λάθη στραβά και πάθη μ’ έβγαλαν σωστό

Σύνδεση