Ο χαρτογράφος των αδιεξόδων μας

Δημήτρης Χαντζόπουλος, Στο τούνελ. Σκίτσα 2010-2013, Άγρα, Αθήνα 2013, σελ. 264 Ό,τι συνιστά στοιχειώδη υποχρέωση μιας παρουσίασης βιβλίου ακυρώνεται στην περίπτωση ενός άλμπουμ γελοιογραφιών. Όποιος δοκιμάσει να ανατάμει κάποια μέρη του έργου για να διερμηνεύσει το σύνολο, όπως θα όφειλε σε ένα δοκίμιο, σε ένα μυθιστόρημα ή μια ποιητική συλλογή, οδηγείται στη ματαιοπονία ή στην απρέπεια. Μια γελοιογραφία σαρώνεται με το πρώτο βλέμμα. Οι εξηγήσεις, είτε περιττεύουν (εξ ου η ματαιοπονία) είτε αποκαλύπτουν ως ελλιπούς ευφυΐας όποιον τις χρειάζεται για να αντιληφθεί το χιούμορ της (εξ ου η απρέπεια). Η ανατομή της, όπως με κάθε ανατομή, συνεπάγεται τη θανάτωσή της. Θα περιοριστώ, λοιπόν, σε δυο λόγια για τους θεμελιώδεις μηχανισμούς του χιούμορ κι άλλα δυο για την ιδιότυπη εικαστική ματιά του Δημήτρη Χαντζόπουλου στον πολιτικό μας βίο, κατά τα έτη 2010-2013. Με βάση τη μοναδικότητα της ανθρώπινης σκέψης, της ψυχολογίας, των σχημάτων της γλώσσας ή και των τεχνικών προσέλκυσης ερωτικού συντρόφου[1], έχουν προταθεί ποικίλες ερμηνείες της πνευματώδους θυμηδίας. Πολλοί, μάλιστα, υποστηρίζουν ότι «το χιούμορ συνιστά δώρο του Θεού στους ανθρώπους». Όλως παραδόξως, όμως, αυτό το «δώρο» ο Θεός το κάνει προπάντων στους άθεους. Οι περισσότεροι από όσους το άσκησαν, το εκτίμησαν ή το ανέλυσαν, από τον Φάβιο Κοϊντιλιανό και τους σατιρικούς στίχους του μέχρι τη «χυμώδη» ευθυμία του Φράνσις Χάτσεσον[2] στην αρχή του 18ου αιώνα και τον Γούντυ Άλλεν των ημερών μας, μάλλον δεν διακρίθηκαν για την ευσέβειά τους. Θυμόμαστε όλοι, βέβαια, τον μακαριστό Χριστόδουλο να ξεφουρνίζει ανέκδοτα με κάθε ευκαιρία, μα το να μεταφέρεις το χιούμορ άλλων δεν συμπίπτει με το να κάνεις ο ίδιος χιούμορ, κι έχει σημασία, επίσης, τι είδους χιούμορ προκρίνεις να μεταφέρεις. Το πιο απλό είδος είναι αυτό που προσδιορίζει η «θεωρία της ανωτερότητας» («superiority theory»), την οποία είχε θίξει ο Αριστοτέλης και στα νεότερα χρόνια ανέδειξε ο Χομπς[3], όπου η όποια θυμηδία γεννιέται από σωματικά, πνευματικά ή συγκυριακά μειονεκτήματα κάποιων, σε βάρος των οποίων γελούν οι άλλοι, ως δήθεν «ανώτεροι». Καμπούρες βασιλικών γελωτοποιών, γλωσσικά μπερδέματα χαζών του χωριού ή απροσδόκητα παθήματα ποικίλων θυμάτων ατυχίας, διασκέδασαν κι εξακολουθούν να διασκεδάζουν πλήθη, από την αρχαιότητα μέχρι τα ανέκδοτα του Μακαριστού ή τα επεισόδια της τηλεοπτικής Ελληνοφρένειας και του Αλ-Τσαντίρι News. Πιο εκλεπτυσμένα είδη, που τα ανέλυσαν η «θεωρία της ασυμφωνίας» («incongruity theory») κι εκείνη της «ανακούφισης» («relief theory»), με κυριότερους μελετητές τον Μπεργκσόν, τον Καίσλερ και τον Φρόυντ[4], αφορούν λογοπαίγνια ή αιφνίδιες καταλήξεις απειλών στο τίποτε. Αμφισημίες, υπαινιγμοί, λογικά παράδοξα, καταχρηστικές μετωνυμίες, παρηχήσεις διάσημων φράσεων ή ιλαρές αντιμετωπίσεις καταπιεστικών κανόνων και προτύπων, έχουν επίσης διασκεδάσει πλήθη, μα και φωτίσει συνειδήσεις, από την εποχή του Αριστοφάνη και του Μένανδρου, μέχρι τον Όσκαρ Ουάιλντ ή τον Ματ Γκρένινγκ, τον δημιουργό των Simpsons. Για παράδειγμα: Μια στεναχωρημένη μητέρα εξομολογείται σε φίλη της ότι ο γιος της «έχει πρόβλημα». «Τι πρόβλημα;» ρωτά εκείνη. «Να, η παιδοψυχολόγος τού σχολείου μού είπε πως πάσχει από ισχυρό οιδιπόδειο». «Μη δίνεις σημασία», λέει η φίλη, «αρκεί να είναι καλό παιδί και ν’ αγαπάει τη μαμά του»! Το γέλιο, προφανώς, προκύπτει σε βάρος της αφελούς φίλης. Άλλο παράδειγμα, ο πωλητής αλόγων στο Παρίσι, ο οποίος προτείνει σε υποψήφιο αγοραστή ένα τόσο γρήγορο κι ανθεκτικό άλογο, που αν το καβαλήσει αμέσως θα τον έχει πάει στη Λυών ως τις τρεις το πρωί. «Και τι να κάνω στη Λυών στις τρεις το πρωί;» απορεί ο πελάτης. Το γέλιο, εδώ, σχετίζεται με την «ασυμφωνία» των συστημάτων αναφοράς πωλητή και αγοραστή. Τέλος, παράδειγμα «ανακούφισης», ο μαρκήσιος που, βρίσκοντας τη μαρκησία στο κρεβάτι με τον τοπικό επίσκοπο, σπεύδει στο μπαλκόνι κι αρχίζει να χειρονομεί σαν να ευλογεί εκκλησίασμα. Όταν ο επίσκοπος ρωτά: «Μα τι κάνετε εκεί, τέκνον μου», ο μαρκήσιος εξηγεί: «Αφού πήρατε τον ρόλο μου, σεβασμιότατε, πήρα κι εγώ τον δικό σας»! Αντί ενός δράματος, με τιμωρία της μοιχαλίδας ή σφαγή του εραστή, η ένταση εκτονώνεται απότομα, σε μια ιλαρή αγαλλίαση[5]. Συνολικά, θα συνόψιζα τον κεντρικό μηχανισμό του χιούμορ με το σχήμα: Έκθλιψη/έκπληξη/έκλαμψη. Σχεδόν σε κάθε εκδήλωση χιούμορ εμφανίζεται η συμπίεση ή η συναίρεση ενός στοιχείου με ένα αταίριαστο άλλο (εξ ου η «έκθλιψη») κι ο αιφνιδιασμός από την αλλόκοτη σύνδεση (εξ ου η «έκπληξη»), χάρη στα οποία αποκτά κανείς, σε κλίμα ιλαρότητας, μια σοφότερη θέαση της αρχικής συνθήκης (εξ ου η «έκλαμψη»)[6]. Ο μηχανισμός αυτός ισχύει απολύτως και στις γελοιογραφίες. Από την αρχή του 16ου αιώνα, όταν ο Λούκας Κράνα, οπαδός του Λούθηρου, παρουσίαζε σε ξυλογραφίες τον πάπα Λέοντα τον 10ο με το κάτω μέρος του προσώπου του να μετατρέπεται σε Εωσφόρο, μέχρι τον Τζεφ Ντάρσυ στο Κλίβελαντ πριν μερικές μέρες, με ένα σκίτσο που δείχνει τον Τζορτζ Ουάσινγκτον, τον Λίνκολν και τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ να υποδέχονται, ως αγία τριάδα, τον Νέλσον Μαντέλα στον Παράδεισο, η απροσδόκητη σειρά διαφωτιστικών συσχετισμών διατηρείται σταθερή. Μολονότι, στα ελληνικά, λέμε «γελοιογραφία», το γέλιο δεν αποτελεί πρώτη επιδίωξη του σκίτσου. Ιδίως στις πολιτικές γελοιογραφίες (στα «editorial cartoons» του διεθνούς τύπου), πρώτη επιδίωξη αποτελεί η τελική «έκλαμψη». Το όποιο κλίμα ιλαρότητας αφορά την απροσδόκητη σύνδεση διαφορετικών δεδομένων, υπερβολές που αποκαλύπτουν τον χαρακτήρα ή στρατηγήματα των πολιτικών, μεταμορφώσεις ή παραμορφώσεις επεισοδίων της επικαιρότητας με τρόπους που να παραπέμπουν σε γνωστά επεισόδια της ιστορίας ή σε μεγάλα έργα της τέχνης και, γενικά, τη συνόψιση μιας πολύπλοκης, τρέχουσας συνθήκης σ’ ένα συνήθως λιτό σκίτσο και μια λακωνική λεζάντα. Με μια μοναδική κίνηση, έτσι, το χιούμορ συσχετίζει κι αποκαλύπτει ό,τι θα χρειαζόταν σελίδες επί σελίδων εμβριθών πονημάτων, κάθε φορά, για να συσχετιστεί και να αποκαλυφθεί. Εκεί έγκειται η γοητεία του, και οι γελοιογραφίες του Δημήτρη Χαντζόπουλου είναι απολύτως χαρακτηριστικές, ως προς αυτό. Ήδη στο εξώφυλλο του άλμπουμ, η συγκυβέρνηση ΝΔ-ΠαΣοΚ εμφανίζεται ως οδοστρωτήρας, ικανός να αναπαράγει ατελείωτα αντίτυπα μιας «νέας Ελλάδας». Κι αφού ο κύλινδρος του οχήματος ταυτίζεται με τυπογραφικό κύλινδρο, συμπίπτει, εν προκειμένω, η «έκθλιψη» ως χιουμοριστικός μηχανισμός με την κατά κυριολεξία έκθλιψη της χώρας. Ομοίως ιδιοφυής, η γελοιογραφία στο οπισθόφυλλο παρουσιάζει σαν ιστιοφόρο την ελληνική πολιτεία, να έχει βυθιστεί εντελώς και κάποιους που κατάφεραν να στέκονται στην σουρεαλιστικά επιπλέουσα άγκυρα (!) να αποφεύγουν να εξετάσουν την κατάστασή τους, αφού, έστω κι έτσι, έχουν σωθεί. Είχαν προηγηθεί, βέβαια, δύο άλλες σχετικές γελοιογραφίες: Μία με το εν είδει Τιτανικού καράβι να παραμένει μισοβυθισμένο και στην απορία κάποιου για το: «Τι κάνουμε δυο χρόνια τώρα, αφού ούτε βουλιάζουμε ούτε αλλάζουμε», να δίνεται η έξοχη απάντηση: «Μουλιάζουμε»! (Εάν αυτός δεν είναι ο πιο τέλειος μονολεκτικός χαρακτηρισμός του τι ακριβώς μας συμβαίνει από ενάρξεως μνημονίου, ανάμεσα σε μια κυβέρνηση που φοβάται τις αλλαγές και μια αντιπολίτευση που λατρεύει τις παλινωδίες, δεν ξέρω ποιος άλλος μπορεί να είναι.) Και μια δεύτερη, με το καράβι να βυθίζεται και κανέναν να μην κουνιέται, από φόβο ότι «Αν σηκωθείς θα σου πιάσουν τη θέση!». (Με τις αντιδράσεις που ξεσήκωσε η «κινητικότητα» του πανεπιστημιακού προσωπικού, θεωρώ ότι αυτή η γελοιογραφία θα έπρεπε να αφισοκολληθεί σε όλα τα ελληνικά ΑΕΙ.) Μια ακόμη, εξαίρετη κατά τη γνώμη μου, δείχνει τον Μίκη Θεοδωράκη σε κουνιστή πολυθρόνα να πετά κεσέδες γιαουρτιού σε ένα μεγάλο καθρέφτη, απέναντί του, μα να αστοχεί και να διαπιστώνει ότι, λόγω γήρατος, αδυνατεί να χαλάσει την ίδια του την εικόνα! (Για όσους πέρασαν τη δεκαετία του 1960 ακούγοντας ευλαβικά τη μουσική του κι έμειναν εμβρόντητοι αργότερα, με δηλώσεις του περί διεθνών ανθελληνικών συνωμοσιών και Εβραίων ως «ρίζας του κακού» ή τις ενθαρρύνσεις του για κατάληψη της Βουλής από τους «αγανακτισμένους», αυτό το σκίτσο συνιστά κορυφαία, συνοπτική αποτίμηση του σπουδαίου, πράγματι, μουσικοσυνθέτη[7].) Στο δελτίο τύπου του εκδοτικού οίκου επισημαίνεται ότι το εν λόγω άλμπουμ «είναι ένας αμείλικτος –και χωρίς κανένα καθωσπρεπισμό– σχολιασμός της πολιτικής πραγματικότητας της εποχής της κρίσης…». Συμφωνώ απολύτως για τον «αμείλικτο σχολιασμό». Ιδίως μιας κτηνώδους ακροδεξιάς (την οποία εμβληματικά αποδίδουν γορίλες με αγκυλωτούς σταυρούς στο μπράτσο), αλλά και μιας αριστεράς που με στρατιωτικά παραγγέλματα απαιτεί από τα μέλη της να δείχνουν ανυπακοή(!), ανίκανη να διακρίνει τον Καρλ Μαρξ από τον Γκρούσο Μαρξ. (Κι ανίκανη, κυρίως, να καταλάβει ότι ο ουμανισμός ο οποίος εδραιώνει τις κοινωνικές της αντιλήψεις μετατρέπεται σε τυραννία, αν αυτές οι αντιλήψεις πρέπει να επιβληθούν σε μια κοινωνία που, από ανωριμότητα, από αδράνεια ή από σύνεση, τις αρνείται σε πολύ μεγάλα ποσοστά της.) Έχω όμως επιφυλάξεις για το «χωρίς κανένα καθωσπρεπισμό». Υπάρχει μια τόσο εκλεπτυσμένη εικαστική επεξεργασία στο κάθε σκίτσο –στις σκιές των μορφών, στους συνδυασμούς των χρωμάτων, στα επιδέξια κολλάζ φωτογραφιών ή παλαιικών χαλκογραφιών και καρικατούρας, στις σχέσεις κύριων μορφών και βάθους που τους δίνουν οι σκιασμοί τους, έως και στους τύπους των κεφαλαίων γραμμάτων που μονίμως χρησιμοποιεί– ώστε ο οποιοσδήποτε σχολιασμός να μην εκφεύγει ποτέ προς την ωμότητα ή τη χυδαιότητα. Διατηρείται μόνιμα στην ευπρέπεια (όπως οι κυρίες που σχεδιάζει ο Μίλο Μανάρα, οι οποίες αφίστανται της πορνογραφίας χάρη στην εκπληκτική τελειότητα του σκίτσου τους). Ειδικά ως προς τις εικαστικές του ποιότητες, το συγκεκριμένο άλμπουμ βρίσκεται σε ένα μεταίχμιο της μακρόχρονης σχετικής διαδρομής του Δημήτρη Χαντζόπουλου. Τα σκίτσα του 2010 διατηρούν ακόμη την αδρή εκφραστικότητα που τον καθιέρωσε στον χώρο της πολιτικής γελοιογραφίας, από τα χρόνια του περιοδικού Αντί, με χοντρό πενάκι ή με ευκρινή περιγράμματα σκοτεινών μορφών, που αναδεικνύουν το δεύτερο πλάνο (όπως συχνά στα σκίτσα του Καρλ Μπαρκς). Από το 2011 και μετά, όμως, αρχίζει μια ολοένα και πιο έντονη ροπή προς τον συνδυασμό ηλεκτρονικού κολάζ γνωστών φωτογραφιών ή χαλκογραφιών εποχής με τις δικές του, ιδιότυπες μορφές. Το κτίριο της ελληνικής Βουλής, χάρτες της Ελλάδας, της Κύπρου ή άλλων χωρών σε προοπτικές παραμορφώσεις, έτοιμες εικόνες από εργαλεία, από μουσικά όργανα κι από πλήθος άλλες φιγούρες (που θυμίζουν τα «stencilling graffiti» του Μπάνσκυ σε τοίχους του Μπρίστολ το 1990 ή του Ξαβιέ Πρου στο Παρίσι του 1980) συνδυάζονται επιδέξια, τροποποιώντας το εικαστικό στυλ των γελοιογραφιών του. Χαρακτηριστική, τον Μάρτιο του 2011 και του μεγάλου σεισμού στη Φουκουσίμα, η σύνδεση του χάρτη της Ιαπωνίας με τη διάσημη ξυλογραφία του Χουκοζάι Το μεγάλο κύμα από την Καναγκάουα. Το ίδιο, μετά τις εκλογές του Μαΐου του 2012, ο χάρτης της Ελλάδας σαν τεράστια κηλίδα εκτινασσόμενου αίματος από το κεφάλι κάποιου που αυτοπυροβολείται. Κι ακόμα πιο συχνά, μέσα στο 2013, οι εμπνευσμένες συνδέσεις χαρτών ή άλλων έτοιμων μορφών με σκιτσαρισμένα περιγράμματα πολιτικών αρχηγών ή κομματικών στελεχών σε ποικίλες «ισορροπίες» –μεταξύ εθνικισμού και λαϊκισμού, αθλητικών ποδηλασιών και αισθησιακών ακροβασιών, αγραμματοσύνης και αμβλύνοιας. Απαράλλακτη βέβαια, μέσα σε όλες τις εικαστικές τεχνικές του, διατηρείται η «αμείλικτη» ματιά στην πολιτική επικαιρότητα. Με μια άτεγκτη ασέβεια προς κάθε εξουσία, εξ ορισμού διεφθαρμένη και αυταρχική, κάνει σαφές πως ο μόνος άξιος αγώνας είναι αυτός που επιχειρεί να ελέγξει και να περιορίσει τον εγγενή αυταρχισμό και τη διαφθορά της κάθε εξουσίας – όχι αυτός που επιδιώκει την αντικατάστασή της με μιαν άλλη εξουσία, άχραντη και αμόλυντη. Ο Δημήτρης Χαντζόπουλος γνωρίζει πολύ καλά πως το να είσαι με τον Σπάρτακο, ενάντια στους Καίσαρες, έχει νόημα μόνο αν είσαι ενάντια στη δουλοκτησία. Γι’ αυτό και χαρτογραφεί τα αδιέξοδά μας, στην εποχή της κρίσης, όπως καυτηρίαζε την απουσία αυτογνωσίας μας σε εποχές ευμάρειας ή τις μεγαληγορίες στην εποχή των πρώτων «σοσιαλιστικών αλλαγών», με μια μελαγχολική, σαρκαστική κι αυτοσαρκαστική ματιά. Αφού ο καλός χιουμορίστας ξέρει ότι δεν πρόκειται ποτέ να πλήξει άμεσα κι αποφασιστικά την ακατατρόπωτη, ανθρώπινη βλακεία. [1] Βλ., ειδικά για το χιούμορ ως τρόπο διάκρισης απέναντι στα θηλυκά του είδους: Glenn Geher, Geoffrey Miller, Mating Intelligence: Sex, Relationships, and the Mind's Reproductive System, Erbaum, Νέα Υόρκη 2008. [2] Ο οποίος όρισε πρώτος τη λέξη «χιούμορ» από την ελληνική λέξη «χυμός». [3] Βλ. Thomas Hobbes, Λεβιάθαν (1651), ελλην. μετάφραση, Γνώση, Αθήνα 1989. [4] Βλ., για τη «θεωρία της ασυμφωνίας», Henri Bergson, Το γέλιο (1900), ελλην. μετάφραση Νέα Βιβλιοθήκη Φέξη, Αθήνα 1965, και Arthur Koestler, Η πράξη της δημιουργίας (1964), ελλην. μετάφραση εκδ. Χατζηνικολή, Αθήνα 1976. Για τη «θεωρία της ανακούφισης» βλ. Sigmund Freud, Jokes and Their Relation to the Unconscious (1905), αγγλική μετάφραση Penguin Books 1976. [5] Το πρώτο και το τρίτο ανέκδοτο παρουσιάζει και σχολιάζει ο Καίσλερ (ό.π.), το δεύτερο ο Φρόυντ (ό.π.) [6] Αναλυτικότερα, γι’ αυτή τη σχηματοποίηση, βλ. στη μελέτη μου Πώς πάνε στον «Παράδεισο» του Αρκά, Ύψιλον, Αθήνα 2007. [7] Δεδομένου ότι ο Μίκης Θεοδωράκης ανήκει σε μια γενιά που γνώρισε πολύ καλά τις αντισυγκεντρώσεις παρακρατικών, οι οποίοι εμφανίζονταν για να δείρουν κόσμο, σε κάθε εκδήλωση της αριστεράς στα χρόνια πριν το στρατιωτικό πραξικόπημα, αυτοπροσδιοριζόμενοι ως «αγανακτισμένοι πολίτες»!

Ο χαρτογράφος των αδιεξόδων μας

Σύνδεση