Ο λόγος της ποίησης

Κ. Πόταγας και Ι. Ευδοκιμίδης (επιμ.), Λόγος και Νόηση. Συζητήσεις για τον Λόγο στο Αιγινήτειο, Συνάψεις, Αθήνα 2012, σελ. 344 1. Η Νευροψυχολογική μονάδα της Νευρολογικής κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών οργανώνει από το 2007 στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο, με την προσωπική φροντίδα και έμπνευση των γιατρών-καθηγητών Ιωάννη Ευδοκιμίδη και Κώστα Πόταγα, τις γνωστές πλέον σαββατιάτικες «Συζητήσεις για τον Λόγο». Σκοπός των συζητήσεων αυτών είναι «η διάνοιξη διαύλων επικοινωνίας ανάμεσα στις κλειστές ορολογίες της κάθε επιστήμης, τέχνης και τεχνικής, η καθιέρωση ενός κοινού ερευνητικού πεδίου, έτσι ώστε η μελέτη του γλωσσικού φαινομένου να αποκτήσει το αναγκαίο βάθος που θα του προσδώσει η διεπιστημονική προσέγγιση». Το εγχείρημα, το οποίο συντηρεί και υπερασπίζεται η διαρκώς διευρυνόμενη δημιουργική παρέα των οργανωτών, είναι αξιοπρόσεκτο όχι μόνο για τον φιλόδοξο στόχο του και την ανθεκτικότητα των υπηρετών του, αλλά και για την ποιότητα αυτών που έχει επιτύχει ήδη τα προηγούμενα χρόνια. Στο πλαίσιο αυτό, η χρονιά 2010-2011 ήταν αφιερωμένη στη διερεύνηση των σχέσεων ή της ταύτισης του Λόγου με τη Νόηση. Καταγραφή των σχετικών απόψεων και προβληματισμών αποτελεί ο παραπάνω τόμος Λόγος και Νόηση, στον οποίο μεταξύ αρκετών άλλων ενδιαφερόντων περιλαμβάνεται και μακρά συζήτηση για το τι, το πώς και το γιατί της ποίησης, μεταξύ της ποιήτριας Κ. Αγγελάκη-Ρουκ και του διακεκριμένου ψυχιάτρου Θ. Τζαβάρα. Η απόπειρα να αναζητηθεί και να σχολιασθεί επαρκώς η ουσία του λόγου και της ποίησης είναι προφανώς ένα εγχείρημα που απαιτεί γιγάντιους ώμους. Ώμους που να μπορούν να σηκώσουν το βάρος όχι μόνο της υπάρχουσας γραμματείας, αλλά και της ανάλυσης των ορυκτών υλικών της. Μορφές και γεννήματα του ανθρώπινου συνειδητού και ασυνείδητου, ετεροθαλή αδέλφια του ίδιου ψυχισμού, ο λόγος και η ποίηση απαιτούν να εκφράσουν, αν όχι να είναι, το στιγμιαίο και το διαχρονικό, το ατομικό και το καθολικό. Αναζητούν διαρκώς να ενσαρκώσουν το είναι, φιλοδοξούν να ενώσουν το τώρα με την «αρχέγονη, άγλωσση, συγκινησιακή αφετηρία της γλώσσας», δεν αναμετρούνται παρά μόνο με το αδύνατο. Δεδομένης της αδυναμίας μου να διατυπώσω ένα διεισδυτικό προσωπικό σχόλιο επί του θέματος, αλλά και εξαιτίας της ευγνωμοσύνης που νιώθω για την απόλαυση που μου χαρίζουν τόσα χρόνια οι ποιητές, αναγκάζομαι να καταφύγω μεροληπτικά στη σοφία αυτών που μας δώρισαν τη συγκίνηση έστω και μιας ανέφικτης λέξης, εκείνων που μας άνοιξαν για λίγο την πόρτα του αδύνατου. Οι επιφυλάξεις για την αξία των οντολογικών ερωτημάτων (τι, πώς, γιατί, πότε, κ.λπ.) του εγχειρήματος αυτού παραμένουν πολλές. Διασκεδάζονται απλώς από τη βαθιά πεποίθησή μου ότι η ομορφιά και η μαγεία της ποίησης δεν κινδυνεύουν από τις όποιες επιστημονικές τους συναναστροφές, και από την ελπίδα ότι το τέλος του σημειώματος αυτού θα βρει τον αναγνώστη με περισσότερες αμφιβολίες. Σύμφωνα με τον νομπελίστα φυσικό Πολ Ντιράκ (Paul Dirac), και σίγουρα αρκετούς άλλους, «στην επιστήμη κάποιος προσπαθεί να μιλήσει με κατανοητό σε όλους τρόπο για κάτι που κανένας δεν ήξερε πριν. Στη ποίηση, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο». Όμως, για να το θέσω όπως το διατύπωσε ο Νίκος Καρούζος, «αν είναι βαθιά πεπρωμένος ο Ποιητής... τυγχάνει νόμιμος διάδοχος του επιστήμονα και προκάτοχός του». Ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής, ο Σαίξπηρ και οι άλλοι παγκόσμιοι ή τοπικοί ποιητικοί φάροι του ανθρώπινου αινίγματος δεν είναι ψυχολόγοι ή νευροεπιστήμονες. Καταφέρνουν όμως να κάνουν συναρπαστικό διαχρονικό εκπαιδευτικό ανάγνωσμα τα μυστήρια της ζωής και να αναδεικνύουν τις φωτεινές και τις σκοτεινές γωνιές της ανθρώπινης εμπειρίας και συμπεριφοράς με ένα τρόπο που κανένας νευροεπιστήμονας δεν μπορεί να πετύχει. Σύμφωνα, μάλιστα, με τον Αριστοτέλη, η ποίηση είναι σπουδαιότερη και φιλοσοφ(ικ)ότερη και από την Ιστορία γιατί «ἡ μὲν γὰρ ποίησις μᾶλλον τὰ καθόλου, ἡ δ᾽ ἱστορία τὰ καθ᾽ ἕκαστον λέγει». Εξάλλου, η μελαγχολική ουσία του ποιητή είναι η πρώτη που οξειδώνεται «μες στη νοτιά των ανθρώπων». Γι’ αυτό, όπως λέει ο Λάιονελ Τρίλινγκ (Lionel Trilling), «ο ποιητής… μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βαρόμετρο, αρκεί βέβαια να μην ξεχνάμε ότι είναι και ο ίδιος μέρος του καιρού». 2. [Τι] Τι είναι η ποίηση; Μυστήριο (Πλάτων), κατασκευή = τέχνη (Αριστοτέλης - Πόε), βιομηχανία (Μαγιακόφσκι), αποθέωση της πραγματικότητας (Σίτγουελ), νύχτα στρωμένη τσιγάρα λέξεις (Γκόρπας), ή οίηση (Χειμωνάς); Μία μορφή τέχνης λένε οι περισσότεροι. «Ζωγραφική με λόγια», τη χαρακτήριζε ο Σιμωνίδης ο Κείος, και «λέξεις εναρμονισμένες με μουσικό δεσμό», ο Δάντης. Εάν αληθεύει ότι «φράση είναι ένα σύνολο λέξεων που τα νοήματά τους υφίστανται αμοιβαία παραμόρφωση», τότε η ποίηση θα μπορούσε να θεωρηθεί και ως μία συμπεφωνημένη παρεξήγηση για τα μάτια μιας κάποιας συγκίνησης. Η οποία μόνο εκ των υστέρων αποδεικνύεται αν είναι ελαφρών ή σοβαρών ηθών. Κατά τον Χάιντεγκερ, όμως, η ποίηση είναι κάτι πολύ παραπάνω από μία μορφή τέχνης και διασκέδασης. Είναι για αυτόν η δύναμη που φέρει τον άνθρωπο στο ύψος της ύπαρξης και του κόσμου. Μια ελλειπτική υπερβολή του γιατί, ίσως; Ποια είναι η σχέση της ποίησης με τον πολύσημο λόγο; Η Πλατωνική άποψη αποκλείει κάθε παρέμβαση του λόγου και του νου στην ποιητική δημιουργία. Αντίθετα, ο Αριστοτέλης θεωρεί την ποίηση κατασκευή, που τη διέπει ο λόγος, χωρίς να αποκλείει την ποιητική ιδιοσυγκρασία, ενώ ο Χάιντεγκερ βλέπει την ποίηση ως μυθο-λογική απόπειρα να εκφραστεί η τρικυμιώδης σχέση του ανθρώπου με τον λόγο. Για τον Έζρα Πάουντ, ποίηση είναι η ίδια «η γλώσσα απαλλαγμένη από τα περιττά», για τον Μπόρχες «η αναπάντεχη χρήση της γλώσσας», και γι’ αυτό ίσως, κατά τον Ρόμπερτ Φροστ, «αυτό που χάνεται κατά τη μετάφραση» (tradutore, traditore). Η γλώσσα της ποίησης, απλός/αθώος ή πεποιημένος λόγος, είναι φως, γέφυρα και όριο (υπέρβασης) της ύπαρξης. «Το ποίημα είναι μία κατασκευή/ερμηνεία του εσωτερικού χώρου. Η γλώσσα για τον εσωτερικό χώρο είναι ό,τι το φως για τον υλικό χώρο» ισχυρίζεται ο Σβεν Μπίρκετς (Sven Birkerts). «Η γλώσσα, ας είναι για σένα (ποιητή), ό,τι το σώμα για τους εραστές. Αυτό που χωρίζει τις υπάρξεις και τις ενώνει», λέει ο Σίλερ. Αλλά ποια γλώσσα; Ίσως η γλώσσα του δεξιού εγκεφαλικού ημισφαιρίου. Σίγουρα η «ασεβής» γλώσσα. Αυτή που δραπετεύει από τον ακαδημαϊσμό των λεξικών και την ευτέλεια των ρηχών, και εισερχόμενη ή εξερχόμενη των ορίων του λόγου υποτάσσεται στην εκκωφαντική μοναξιά του ουσιώδους, του μεγαλόπνευστου. Γιατί, όπως έλεγε ο Γιώργος Χειμωνάς, «η γλώσσα της μεγάλης λογοτεχνίας φέρνει τον λόγο σύρριζα στο δικό του θάνατο, τη σιωπή – ή κάποιο είδος σιωπής». Εκεί που δεν ενδιαφέρουν πια οι ιδιόκλιτες προθέσεις και η υπόλοιπη εξουσιαστική γραμματική του ενικού αριθμού. Η παρατήρηση του Σεφέρη ότι οι τρεις μεγαλύτεροι ποιητές μας (Σολωμός, Κάλβος, Καβάφης) δεν ήξεραν(;) Ελληνικά είναι αποκαλυπτική. Τι είναι ο ποιητής; Όταν ο Στέφεν Σπέντερ (Stephen Spender) αποκάλυψε στον Τ. Σ. Έλιοτ ότι ήθελε να γίνει ποιητής, ο τελευταίος αποκρίθηκε: «Αν μου λέγατε ότι θέλετε να γράψετε ποιήματα, θα το καταλάβαινα. Ποιητής όμως τι σημαίνει;». Τι σημαίνει άραγε; Αφηγητής παλιότερα, γλωσσικός-εννοιολογικός ακτιβιστής μάλλον σήμερα. «Εκείνος που θέλει, πάνω από όλα, να μιλά» (Γιώργος Χειμωνάς), «μυθόβιο ον» που «περνά άφοβο από νεκροταφείο νύχτα» (Νίκος Καρούζος), «το υποκείμενο ενός παραληρήματος που εκπορεύεται από την αναντιστοιχία πραγματικότητας και γλώσσας» (Έκτωρ Κακναβάτος), «κληρονόμος πουλιών» που «την καρδιά μας καρφώνει» (Μίλτος Σαχτούρης), αυτός που «μπορεί να αποσπάσει μορφές από το πλήθος» (Ελένη Βακαλό), «κρυφός νομοθέτης του κόσμου» (Πέρσι Μπυς Σέλλεϋ), ή «καθολικός άνθρωπος» (Σοπενάουερ); «Ένας λοξός μονόδρομος στο μέγεθος ανθρώπου με αμφιλεγόμενα μάτια» ίσως; Ο Πιέρ Ρεβερντύ (Pierre Reverdy) πίστευε ότι ποιητής «είναι εκείνος που γνωρίζει, που πρέπει να γνωρίζει και μαζί να μπορεί, να προκαλεί την ποιητική κατάσταση». Προτιμώ την εκδοχή του Τάσου Λειβαδίτη: «ο ποιητής μοιάζει συνήθως με κάποιον που τον κυνηγούν ανελέητα στο δρόμο, εκείνος όμως προφταίνει να μπει εγκαίρως στο σπίτι του, κι εκεί, λαχανιασμένος, αλλά απερίσπαστος αρχίζει να τινάζει τα παλιά προγονικά χαλιά». «Είναι αλήθεια», λέει ο Σπέντερ, «ότι οι ποιητές είναι ξιπασμένοι και φιλόδοξοι. Ωστόσο, η ξιπασιά και η φιλοδοξία τους είναι από τις πιο γνήσιες που μπορεί να πραγματοποιηθούν σε αυτόν τον κόσμο... Έχουν την φιλοδοξία να αναγνωριστούν για όσα αποκαλύπτουν οι βαθύτερες εμπειρίες, οι λεπτότερες αντιλήψεις, τα βαθύτερα συναισθήματα, η πιο απόλυτη αίσθηση αλήθειας των ποιημάτων τους». 3. [Γιατί] Σύμφωνα με τον Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον, «το κίνητρο και ο σκοπός κάθε τέχνης είναι να πλέξει ένα σχέδιο, ή έναν ιστό: έναν ιστό αισθησιακό και διανοητικό συγχρόνως, μία κομψή και πλούσια ύφανση· αυτό είναι το ύφος, αυτό είναι το θεμέλιο της τέχνης του λόγου». Ωστόσο, ο Μπόρχες πίστευε ότι «η ποίηση δεν προσπαθεί να πάρει ένα σύνολο κοινών νομισμάτων και να τα μετατρέψει σε μαγικά. Περισσότερο επαναφέρει τη γλώσσα στην αρχική της πηγή». Στους αγρούς, στη θάλασσα, στα ποτάμια, στη νύχτα, στην αυγή. Η ποίηση και ο ποιητής, επιδιώκοντας να αναζητήσουν και να εκφράσουν το άρρητο του κόσμου, αναμετρούνται και κρίνονται όχι με το μέγεθος της φωνής τους, αλλά με τη σιωπή του εξατομικευμένου γενικού. «Η ποίηση είναι ορφανό της σιωπής. Οι λέξεις ποτέ δεν καταφέρνουν να γίνουν ένα με την εμπειρία που βρίσκεται πίσω τους» ισχυρίζεται ο Ντούσαν Σίμιτς (Dušan "Charles" Simić). Ίσως γιατί «είμαστε απ’ την ύλη που ’ναι φτιαγμένα τα όνειρα· και τη ζωούλα μας την περιβάλλει ολόγυρα ύπνος» (Σαίξπηρ), και δουλειά της ποίησης «είναι να καθαρίσει την παραφορτωμένη με λέξεις πραγματικότητα δημιουργώντας σιωπές γύρω από τα πράγματα» (Μαλαρμέ), ή να «διακόπτει τη συνηθισμένη κατάσταση, την κοινή ζωή, σχεδόν σαν ένας ελαφρύς ύπνος, για να μας ανανεώσει» (Νοβάλις). [Πώς] Κατά τον Πλάτωνα, ο ποιητής δεν μπορεί να ποιήσει «πρὶν ἂν ἔνθεός τε γένηται καὶ ἔκφρων». Κατά τον Τόμας Μπάμπινγκτον Μακώλευ (Thomas Babington Macaulay) μάλιστα, μία ορισμένη διαταραχή των φρενών είναι απαραίτητη προϋπόθεση όχι μόνο για τον ποιητή, αλλά και για αυτόν που απολαμβάνει την ποίηση. Η ποίηση, αυτή η «παλαιζωική μαινάδα», κατά τον Έκτορα Κακναβάτο, πρέπει (;) σύμφωνα με τον Ντιντερό «να έχει μέσα της κάτι βάρβαρο, απέραντο και άγριο». Δεν έρχεται από τη χώρα του ρητού της γνώσης, στην οποία υποχρεώνεται να αναφερθεί για να νομιμοποιηθεί. Είναι αυτό που κουβαλούν στην πλάτη οι πρόσφυγες του ασυνείδητου όταν με κοφτές ανάσες ψάχνουν περάσματα για το φως του λόγου. «Δεν ξεκίνησα ποτέ ένα ποίημα του οποίου ήξερα το τέλος. Το γράψιμο ενός ποιήματος είναι ανακάλυψη» λέει ο Ρόμπερτ Φροστ, και γι’ αυτό ίσως έχει δίκιο ο Έλιοτ όταν λέει ότι «η αυθεντική ποίηση μπορεί να επικοινωνήσει προτού καν γίνει κατανοητή». Ο Νηλ Σάιμον (Neil Simon) λέει «γλιστρώ σε μία κατάσταση που βρίσκεται μακριά από την πραγματικότητα». Η κατάσταση αυτή, η οποία με ψυχιατρικούς όρους θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως «διασχιστική», αντιστοιχεί, ίσως, σε έναν άλλο κόσμο, αληθινό πλην αθέατο, έναν τόπο όπου λέξεις, σκέψεις και ιδέες περιφέρονται, συγκρούονται και συγχωνεύονται. «Το βλέμμα του ποιητή», λέει ο Σαίξπηρ, «στριφογυρίζοντας σε μια έξοχη μανία / ατενίζει από τον ουρανό στη γη, από τη γη στον ουρανό· / και καθώς η φαντασία ενσαρκώνει / μορφές άγνωστων πραγμάτων, η πένα του ποιητή / τα μετατρέπει σε σχήματα, και δίνει στο αερικό τίποτα / εντόπια κατοικία κι όνομα». Η Νάνσι Αντρέασεν (Nancy Andreasen) αποτολμά μία νευροβιολογική ερμηνεία της δημιουργικής διαδικασίας: «Είναι ως εάν οι συνειρμικές περιοχές του εγκεφάλου να επικοινωνούν μεταξύ τους πίσω-μπρος, όχι με τη σειρά που επιτρέπει τη συνήθη ολοκλήρωση/απαρτίωση των αισθητικών και κινητικών πληροφοριών, αλλά αποκλειστικά μεταξύ τους. Οι συνειρμοί πραγματοποιούνται ελεύθερα και ανεμπόδιστα, μη υποκείμενοι στις αρχές της πραγματικότητας από τις οποίες υπό φυσιολογικές συνθήκες εξαρτώνται. Αρχικά, οι συνειρμοί αυτοί φαντάζουν χωρίς σημασία και άσχετοι. Υποθέτω ότι η αρχή της δημιουργικής διαδικασίας εγκαθίσταται με την αποδιοργάνωση, όταν ο εγκέφαλος συνδέει μεταξύ τους σκιώδεις μορφές αντικειμένων, συμβόλων ή λέξεων, ή ενθυμούμενος εμπειρίες μέχρι τότε ασύνδετες.[1] Η αποδιοργάνωση αυτή επιτρέπει την προοδευτική ανάδυση μίας αυτοοργάνωσης η οποία κυριαρχεί πλέον στον εγκέφαλο. Το αποτέλεσμα είναι ένα απολύτως νέο και αυθεντικό πράγμα: μία μαθηματική λειτουργία, μία μουσική συμφωνία, ένα ποίημα». Θυμίζω ότι ο Γκυστάβ Φλωμπέρ έλεγε ότι «η ποίηση είναι τόσο ακριβής όσο και η γεωμετρία», ο Μότσαρτ βεβαίωνε ότι όταν έγραφε μουσική απλώς μετέγραφε αυτό που άκουγε στο μυαλό του, και ότι ο Νομπελίστας μαθηματικός Τζον Νας (John Nash) εξηγούσε ότι πίστευε και παρακολουθούσε τις τερατώδεις παραισθήσεις του επειδή προέρχονταν από τον ίδιο εγκεφαλικό κόσμο που παρήγαγε τις (ιδιοφυείς) εξισώσεις του. Ως κλειδί για την είσοδο σε αυτόν τον δημιουργικό τόπο της διάσχισης και της εσωτερικής έντασης έχει προταθεί η γνωστική δις-αναστολή, η μειωμένη, δηλαδή, λειτουργία των γνωστικών φίλτρων τα οποία συνήθως αποτρέπουν την είσοδο «άσχετων» εσωτερικών πληροφοριών στον χώρο της συνειδητής επίγνωσης. Όταν όμως η δραστηριότητά τους μειώνεται, τότε ίσως η συνείδηση κατακλύζεται από ασυνήθιστα και αφιλτράριστα ερεθίσματα, με αποτέλεσμα να εστιάζει πλέον την προσοχή της σε αυτό το εσωτερικό σύμπαν. Τότε για τον δημιουργό είναι η στιγμή της δημιουργικής έμπνευσης (ή του ψυχωσικού παραληρήματος). «Η ποιητική έμπνευση είναι ένα ισορροπημένο παραλήρημα (αλλά πάντα ένα παραλήρημα)» κατά τον Φερνάντο Πεσσόα. Το μειωμένο γνωστικό φιλτράρισμα ίσως εξηγεί και την τάση των πολύ δημιουργικών ανθρώπων να «ζουν στο κόσμο τους» και να παραμελούν άλλες κοινωνικές ή και ατομικές ανάγκες. «Μιλώ λαλώ ψυχόληπτος / μ’ έχει ενδόμυχο φρενίτιδας αρπάξει», λέει ο Νίκος Καρούζος. Ωστόσο, ο Πωλ Βαλερύ προειδοποιεί: «η ιδέα πως, όταν απομακρυνόμαστε από τη νόηση, όταν βυθιζόμαστε στη συγκίνηση, στο φαινομενικά απροϋπόθετο –στη νευρική ελευθερία– πλησιάζουμε πράγματα πάντοτε πολυτιμότερα – είναι πλάνη και παραλογισμός... η μέθη από τον εαυτό σου, δεν έχει ανώτερη απόδοση από την άλλη μέθη· δεν είναι πλούσια σε ανακαλύψεις... η ελαφριά και ευκολομεταχείριστη διέγερση πρέπει να αρκεί. Χρειάζεται ούριος άνεμος, όχι θύελλα, για να πλεύσεις». Το ταλέντο εισόδου σε έναν πλούσιο εσωτερικό κόσμο προϋποθέτει πρωτίστως την ύπαρξη αυτού του πλούσιου κόσμου και δευτερευόντως μία τεχνική, ενώ έχει, δυστυχώς, και ημερομηνία λήξης. Η τεχνική μετάβασης και παραμονής στον κόσμο αυτόν έχει προφανώς προσωπικό χαρακτήρα, ο οποίος βέβαια επηρεάζεται από την ψυχοτρόπο δράση περιβάλλοντος και ουσιών, ενώ η αδυναμία εισόδου πλέον σε αυτόν υπογραμμίζει τραγικά την αινιγματική ωραιότητα του ποιητικού φαινομένου: «…Τώρα πια δεν έχω πνεύματα να βιάζω, τέχνη να γητεύω και τελειώνοντας με πιάνει απελπισία» είναι ο τραγικός μονόλογος-επίλογος του Πρόσπερου-Σαίξπηρ. 4. [Πότε-Πού] Τα προηγούμενα γεννούν την απορία για το πότε «γεννιέται» ένα (μεγάλο) ποίημα, ή οποιοδήποτε άλλο έργο τέχνης. Την ώρα της σιωπηλής κυοφορίας και του μοναχικού τοκετού του, ή όταν αποκτά σημασία στο μυαλό των αναγνωστών; Η Έμιλι Ντίκινσον έγραψε εκατοντάδες αριστουργηματικά ποιήματα τα οποία όχι μόνο δεν εκδόθηκαν πριν το θάνατό της, αλλά και στη συνέχεια κέρδισαν πολύ καθυστερημένα την προσοχή και την εκτίμηση των κριτικών και του κοινού. Οι περισσότεροι προφανώς πιστεύουν ότι η Ντίκινσον, αλλά και πολλοί άλλοι που έμειναν παραγνωρισμένοι κατά τη διάρκεια της ζωής τους, δημιουργούσε κατά τη στιγμή της συγγραφής. Άλλοι θεωρούν ότι τα πράγματα είναι πιο σύνθετα. Για παράδειγμα, ο ψυχολόγος Μιχάλι Τσικσεντμιχάλι (Mihaly Csikszentmihalyi) πιστεύει ότι η δημιουργία προϋποθέτει την αλληλεπίδραση τριών παραγόντων: του δημιουργού, της γνωστικής περιοχής, και των ανθρώπων που ελέγχουν τη γνωστική περιοχή. Πιστεύει δηλαδή ότι η δημιουργία συντελείται όταν ένα άτομο (ο ποιητής) που χρησιμοποιεί το σύστημα μίας γνωστικής περιοχής (της ποίησης) έχει μία νέα ιδέα ή διατυπώνει ένα νέο σχήμα, και όταν αυτός ο νεωτερισμός επιλέγεται από τους κατάλληλους θεματοφύλακες της περιοχής (τους κριτικούς) να συμπεριληφθεί στο σώμα της περιοχής. Αν έχει δίκιο ο Τσικσεντμιχάλι, τότε το (μεγάλο) ποίημα δημιουργείται και υπάρχει στο μυαλό της κοινωνίας, όχι του ποιητή. Είτε γιατί η προσωπική γλώσσα του ποιητή είναι ο ενσωματωμένος λόγος του άλλου που αναζητά και αποπειράται να εκφράσει το ιδιοποιημένο κοινό, είτε γιατί ο πραγματικός ή φανταστικός θεατής-αναγνώστης είναι ο μόνος στον οποίο προσβλέπει η διάνοια του καλλιτέχνη-ποιητή. Η προβληματική μάλιστα σχέση του ποιητή με τους άλλους παρέχει το κίνητρο και τη δυνατότητα στον ποιητή να διεκδικήσει την ιδιοπροσωπία του, και στους άλλους να προσομοιώσουν τον ποιητικό λόγο και τον ποιητή κατά βούληση. Η σχέση εξάρτησης του ποιητή από την κοινωνία δεν συνεπάγεται, ευτυχώς ή δυστυχώς, και το απροϋπόθετο δικαίωμα όλων των τμημάτων της τελευταίας να υπαγορεύουν, ή ακόμη και να κατανοούν, τον ποιητή. «Για να υπάρχουν σπουδαίοι ποιητές χρειάζεται ένα αντίστοιχο κοινό», έλεγε ο Γουίτμαν, και ο Πυθαγόρας προειδοποιούσε εγκαίρως ότι «οὐ τὰ πάντα τοῖς πᾶσι ῥητά». [1] Η ταχεία μετάβαση από ένα αισθητικό σχήμα σε ένα άλλο απροσδόκητο επιτρέπει ίσως τη δημιουργία της μεταφοράς (metaphor), την οποία ο Ραματσαντράν και άλλοι θεωρούν ως κοινή ουσία της τέχνης. Ίσως έτσι εξηγείται επίσης γιατί η συναισθησία, η νευρολογική ανάμιξη των αισθήσεων, αναφέρεται ως επτά φορές συχνότερη μεταξύ των ποιητών και των άλλων καλλιτεχνών.

Σύνδεση