Το αμφίβολο φως στον μύθο της μεταμοντέρνας αρχιτεκτονικής

«Ειδικά στη σφαίρα της μαγείας, η μαγική λέξη συνοδεύεται πάντα από τη μαγική εικόνα.»Έρνστ Κασσίρερ (1946)[1] Είμαστε άνθρωποι χάρη στη δυνατότητα που αναπτύξαμε να επικοινωνούμε λεκτικά, όμως η γλώσσα δεν μας κάνει ανθρώπους επειδή επιτρέπει να ζητάμε το αλάτι από έναν συνδαιτυμόνα, να υποδεικνύουμε σε κάποιον να μη θορυβεί στη διάρκεια μιας διάλεξης ή να τον βεβαιώνουμε πως και η πιο βαρετή διάλεξη θα τελειώσει κάποτε! Η γλώσσα μάς κάνει ανθρώπους επειδή επιτρέπει να μιλάμε και για πράγματα εκτός αμεσότητας της στιγμής ή του περιβάλλοντος· να μιλάμε, δηλαδή, για πράγματα που δεν είναι παρόντα ή για επεισόδια που δεν συνέβησαν ούτε θα συμβούν. Κοντολογίς, είμαστε άνθρωποι χάρη στη δυνατότητα ν’ ακούμε και να διηγούμαστε παραμύθια. Η σχέση μύθου-γλώσσας είναι προφανής, αλλά η γλώσσα δεν ανήκει μόνο στη σφαίρα του μύθου· περιέχει, ταυτόχρονα, τη δύναμη της λογικής – άρα τη δυνατότητα να μετατρέπει τη ραψωδία των αντιλήψεων, δια της οποίας μας παρουσιάζεται η πραγματικότητα, σε συστήματα εννοιών και κρίσεων[2]. Κι εκεί, εν τέλει, παίζεται το διαρκές παιχνίδι ερμηνείας και παρερμηνείας του κόσμου· φωτός που καταυγάζει και, εξ αυτού ακριβώς, δημιουργεί σκιές πάνω στην ίδια τη σκέψη την οποία καθιστά διαυγέστερη. Από το βαθμιαίο ξεθώριασμα της ρόδινης αυγής λ.χ., με την εμφάνιση του δυνατού ήλιου, κι από το σανσκριτικό Ahana –το χρώμα της αυγής– κάποιοι έπλεξαν τον μύθο της Δάφνης, την οποία σώζει από τις φλογερές ορέξεις του Απόλλωνα η μητέρα της η Γη, μεταμορφώνοντάς την στο ομώνυμο δέντρο. Όπως κάποιοι που επιβίωσαν από φονικές πλημμύρες επινόησαν, χάρη στην παρωνυμία των λέξεων λαός και λάας (γη ή λίθος), έναν Δευκαλίωνα και μια Πύρρα οι οποίοι σώζονται από τον κατακλυσμό του Δία κι αναπαράγουν το ανθρώπινο γένος[3] πετώντας πίσω από τους ώμους τους πέτρες, που μεταμορφώνονται αμέσως σε ανθρώπους! Δεδομένου, μάλιστα, ότι οι πιο πολλοί μύθοι αναπτύχθηκαν σε πλαίσιο προφορικών παραδόσεων, οι συνηχήσεις λέξεων γεννούσαν εύκολα νέους θεούς και νέους μύθους, κατά τις επαναλαμβανόμενες αφηγήσεις παλαιών. (Εν είδει «σπασμένου τηλεφώνου» περίπου, πολύ πριν προκύψει το συγκεκριμένο σχήμα λόγου.) Το θέμα τού πώς προκύπτουν και λειτουργούν οι μύθοι αναδείχτηκε ιδιαίτερα στα μέσα του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. Φιλόσοφοι όπως ο Χέρμαν Ούζενερ, ο Μαξ Μύλλερ ή ο Ερνστ Κασσίρερ[4] ενδιαφέρθηκαν γι’ αυτό, παραπάνω απ’ ό,τι προγενέστεροι, σαν τον Σέλλινγκ[5], ή μεταγενέστεροι, σαν τον Λυκ Φερρύ σήμερα[6]. Ίσως επειδή, τότε, η ανθρωπότητα δεχόταν δυο ακόμη πλήγματα στη ματαιοδοξία της, ως κέντρου του σύμπαντος και του θεϊκού ενδιαφέροντος, μετά από εκείνο του Κοπέρνικου. Μέχρι να συνέλθουμε από το ότι ο ουράνιος θόλος δεν στεγάζει μια επίπεδη γη, μάθαμε από τον Δαρβίνο ότι οι πρόγονοί μας ήταν πίθηκοι κι από τον Φρόυντ ότι ο πολιτισμός δεν αποτελεί παρά προπέτασμα της ασυνείδητης υπακοής μας σε αυτούς. Ο Διαφωτισμός και το θετικό του πνεύμα παραείχαν απομυθοποιήσει τον κόσμο (τον είχαν «ξεμαγέψει»[7]), κι έπρεπε κάπως να αντισταθμιστεί η ζημιά. Ένας τρόπος, αυτός των τότε φιλοσόφων, ήταν να αναδείξουν τον συμβολικό πλούτο του μύθου και τα θαυμαστά όρια της αναπαραστατικής του ικανότητας. Ένας άλλος, του ρομαντισμού όσο του μεταμοντερνισμού ή της αποδόμησης των ημερών μας, είναι να θεωρηθούν αυτά τα όρια όχι απλώς θαυμαστά, μα και ανυπέρβλητα. Τουτέστιν, ότι όλα είναι μύθος και «αληθές» γλωσσικό περιεχόμενο δεν υφίσταται· γλώσσα και σκέψη, τέχνη και επιστήμη δεν συνιστούν παρά λεκτικές φαντασμαγορίες[8]. Το κακό (ιδίως όταν πραγματευόμαστε το θέμα μεταμοντέρνα αρχιτεκτονική) είναι ότι έχουν όλοι δίκιο. Ναι, με την ιδιαίτερη εκφραστικότητά τους οι μύθοι καθρεφτίζουν αντικειμενικές αλήθειες· και, ναι, αλήθειες που θεωρούμε αντικειμενικές πάλι μύθοι είναι. Αλλά υπάρχουν κάποια όρια. Με το να παραμένει εκτός πλήρους εποπτείας των συνειδήσεών μας ο Κόσμος, όσο και οι ίδιες οι συνειδήσεις μας, δεν παραιτούμαστε από τις εποπτείες για να στραφούμε στις ενοράσεις. Η «αντικειμενικότητα», ό,τι και αν σημαίνει, λειτουργεί πάντα επί θυσία του υποκειμένου· αφού το υποκείμενο συμβάλλεται με τον κόσμο μέσω ερμηνειών (ή «αφηγήσεων», όπως λέμε πλέον). Ερμηνειών οι οποίες αδυνατούν να απαλλαγούν από την αφερεγγυότητα καθώς, χάρη στις λέξεις (πώς αλλιώς;), φέρνουν έναν κόσμο από το μηδέν στο είναι της ατομικής αντίληψης. Αφήνοντας το μεγάλο Είναι –το όντως ον, του Πλάτωνος, το είναι εν τω είναι, του Βράχμα, το dasein του Χάιντεγκερ ή τη factiçité του Φίχτε και του Σαρτρ[9]– κάπου ανάμεσα στις απροσδιοριστίες του μικρόκοσμου και στο απροσπέλαστο των άστρων ενός διαστελλόμενου σύμπαντος. Κι ακόμα, το ότι τεντώνοντας το χέρι προς το πιο σκοτεινό τμήμα ενός νυχτερινού ουρανού περικλείουμε, στον κύκλο που θα σχηματιστεί μεταξύ δείκτη και αντίχειρα, δισεκατομμύρια γαλαξίες χωρίς να τους βλέπουμε, μας επιβάλλει να δεχτούμε ότι σαν ποιητική διαίσθηση, μόνο, υπάρχει η ανθρώπινη αλήθεια. Ωστόσο, χάρη στη φαντασμαγορία των λέξεων φτάσαμε σε μεταμοσχεύσεις οργάνων, κινητά τηλέφωνα ή τηλεσκόπια που αποκαλύπτουν ότι πράγματι υπάρχουν δισεκατομμύρια γαλαξιών[10]. Άρα η «αντικειμενικότητα» των επιστημόνων αποδίδει, αντίθετα με τις διαισθήσεις οπαδών του υπερβατικού, οι οποίοι αλληλοσπαράσσονται για το αν τη σωστή πίστη την προσφέρει ο Γιαχβέ, ο Βούδας, ο Ιησούς ή κάποιος διάδοχος του Μωάμεθ. Κι ενώ η αισθαντικότητα αυτών των τελευταίων απαιτεί τη θανατική ποινή για ό,τι κρίνει ως ειδεχθές έγκλημα, ακόμη κι εκεί όπου η ποινή έχει καταργηθεί, η άκαμπτη λογική του Διαφωτισμού έφερε την κατάργηση της δουλείας και την πλήρη συμμετοχή των γυναικών στα δημοκρατικά πολιτεύματα, εφόσον είχε δεσμευτεί στη διακήρυξη ότι «όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι». Κάπου εκεί βασίστηκε η αισιοδοξία της νεωτερικότητας και της αρχιτεκτονικής της. Ως άμεσος κληρονόμος του Διαφωτισμού, ο μοντερνισμός κληρονόμησε, μαζί, και τον ενθουσιασμό από τη συνεχή, μετά τον 18ο αιώνα, αύξηση ανέσεων, ασφάλειας και προοπτικών πλούτου για μεγάλα ποσοστά πληθυσμού στη Δύση. Εύλογα, λοιπόν, διεκδικούσε οικουμενική διάδοση. Και τα αρχιτεκτονήματα που πρότεινε, πολύ πριν βαφτιστούν Διεθνές στυλ μεταξύ 1920-30, φιλοδοξούσαν να παρέχουν λειτουργικές εξυπηρετήσεις, αντί της τυραννίας του παραδοσιακού νοικοκυριού, κομψότητα όγκου, αντί της επιβλητικής μάζας, και ισορροπία μερών, αντί της συμμετρίας του συνόλου, είτε ανεγείρονταν στην Ευρώπη ή στην Αμερική είτε στην Ινδία ή στην Ιαπωνία[11]. Σε ένα διάσημο κείμενο του 1918, ο Τζων Μέυναρντ Κέυνς επεσήμαινε πως «ο δρόμος προς την κοινωνική άνοδο είναι πλέον ανοιχτός στον καθένα, ενώ ολοένα και περισσότεροι απολαμβάνουν, με χαμηλό κόστος και μικρή προσπάθεια, χαρές και πλεονεκτήματα που υπερβαίνουν κατά πολύ τις δυνατότητες των πλουσιότερων και ισχυρότερων μοναρχιών άλλων εποχών»[12]. Εύλογα, λοιπόν, ευελπιστούσε κανείς ότι σύντομα θα διαθέτουν οι πάντες ζεστό νερό στο μπάνιο τους, μαλακό στρώμα στον ύπνο, δυνατότητα ταχείας μετάβασης από τον τόπο κατοικίας στον τόπο εργασίας, αναγνώριση από προϊσταμένους και αλληλεγγύη από τους συναδέλφους, σεβασμό της ιδιωτικότητας από γείτονες και μόνιμη ειρήνη στα σύνορα κάθε χώρας. Κι αν έπρεπε, για χάρη όλων αυτών, να αμβλυνθούν οι ιδιαίτερες τοπικές παραδόσεις, γιατί όχι; Ποιος να φανταστεί ότι φυλετικές ιεραρχίες, μπούρκες, γέννες χωρίς μαιευτήρια ή ο συμβολικός ευνουχισμός της περιτομής κι ο φρικτός της κλειτοριδεκτομής (για να μην αναφέρω το σφυρί και το δρεπάνι ως αξερίζωτα μέσα παραγωγής), μπορεί να αποτελούσαν αιτήματα, ακόμη κι από «ριζοσπάστες»; Στην ανατροπή τέτοιων τυραννικών καθηλώσεων ευελπιστούσε να συμβάλει η μοντέρνα αρχιτεκτονική και ο φονξιοναλισμός της. Γνωρίζοντας, ασφαλώς, πως η κοινοβουλευτική δημοκρατία δεν θα εξασφάλιζε ποτέ τέλεια δικαιοσύνη, όπως ούτε η εξέλιξη των ηθών γάμους χωρίς τριβές, φιλίες χωρίς διχόνοιες ή ζωή χωρίς αρρώστιες και ατυχήματα. Ακριβώς εξαιτίας των πληγμάτων που η ανθρώπινη ματαιοδοξία είχε δεχτεί από τον Κοπέρνικο, τον Δαρβίνο και τον Φρόυντ[13], αμετακίνητες βεβαιότητες περί τέλειων σπιτιών, λαμπρών προγόνων ή διαυγών συνειδήσεων κινούσαν υποψίες παλινωδίας· κι η παλινωδία ήταν ό,τι περισσότερο απεχθανόταν ο μοντερνισμός. Du passé faisons table rase, έψαλλε ο ύμνος της Διεθνούς·[14] όχι για να κατασκευάσει ένα νέο είδος ανθρώπου –τον ακαταπόνητο σταχανοβίτη ή τον κυριαρχικό άριο, όπως ο Στάλιν και ο Χίτλερ διάβασαν τη νεωτερικότητα– αλλά για να αποδεσμεύσει από παρελθοντικές προκαταλήψεις τούς πάντες. Η λιτότητα των αρχιτεκτονικών μορφών θα συνέτεινε, λοιπόν, αφενός σε ταχεία κατασκευή και άρα ευρεία κάλυψη βασικών αναγκών και, αφετέρου, στην προοπτική τόσο πιο γόνιμων στοχασμών ή γαλήνιων αισθημάτων, όσο πιο απέριττοι οι χώροι εντός των οποίων θα ευδοκιμούσαν. (Όπως ο διάκοσμος σε ιαπωνικές τελετουργίες τσαγιού, λ.χ., εννοεί να παρασέρνει τις σκέψεις μακριά από άγχη περί κοινωνικής θέσης και οι ακατέργαστες κούπες να αντανακλούν τη στοργή προς το ανεπιτήδευτο[15]). Μολονότι οι δυο παγκόσμιοι πόλεμοι είχαν δείξει ότι ενεδρεύει πάντα εντός μας ο αιμοδιψής πρωτόγονος και η σοβιετική επανάσταση ότι ο προλετάριος, καίτοι άθεος θεωρητικά, δέχεται πρόθυμα να πατήσει επί εκατομμυρίων πτωμάτων για να οικοδομήσει τον επίγειο Παράδεισο, ο μοντερνισμός εξακολουθούσε να εμπιστεύεται τον ορθολογισμό και τον ουμανισμό της καταγωγής του. Είχαν όμως τελεσθεί πολλά εν ονόματί του[16] και είχε, επίσης, προκύψει πολλή μιζέρια από την κακομεταχείριση των αρχών της αρχιτεκτονικής του, για να μπορεί να επιβιώσει όπως ξεκίνησε. Το ειρωνικό μάλιστα είναι ότι άρχισε να υποσκάπτεται όταν έμοιαζε να υλοποιούνται οι προσδοκίες του, περισσότερο από κάθε προγενέστερη απόπειρα εφαρμογής τους[17]. Εννοώ την εικοσαετία 1965-85, ενόσω απλωνόταν μια μαζική ευμάρεια στη Δύση και μαλάκωνε ο υπαρκτός σοσιαλισμός στην Ανατολή. Τότε, ακριβώς, εμφανίστηκε μια σειρά κειμένων (Βεντούρι, Τζενκς κ.ά.[18]) που αμφισβητούσαν ή ευθέως κατήγγελλαν τον μοντερνισμό ως αυταρχικό, ακαλαίσθητο κι απάνθρωπο. Ίσως εκεί να βρίσκεται το πρόβλημα. Το περίφημο: «από τον καθένα κατά τις ικανότητές του στον καθένα κατά τις ανάγκες του»[19] διαψεύστηκε αλλεπαλλήλως στα σοσιαλιστικά καθεστώτα, όσο και στην κοινωνική πολιτική των καπιταλιστικών. Για τον απλό λόγο ότι οι ικανότητες δεν διατίθενται ανιδιοτελώς, ενώ οι ανάγκες καταλήγουν στον καταναλωτισμό. Η μοντερνιστική αισιοδοξία καταδικάζεται, έτσι, να ατυχεί. Στον αντίποδα του μοντερνισμού, η μεταμοντέρνα σκέψη και αρχιτεκτονική επένδυσαν στην πηγαία απαιδευσιά. Κατανόησαν, σωστά, ότι οι άνθρωποι εκχωρούν πρόθυμα την ορθοκρισία και την ελευθερία τους για να ανήκουν σε μια κοινότητα, αντί να επωμισθούν τη μοναξιά τους, κι ότι σχεδόν κανείς δεν επιλέγει φτωχό σπίτι με πλούσια βιβλιοθήκη εάν έχει επιλογή και για το εντελώς αντίθετο[20]. Ευνόησαν τη νοσταλγία των παραδόσεων (από τη δερματοστιξία ως το κιτς) και προσέδωσαν, μαζί, κύρος στο νεοπαγές. Η αντίφαση όχι μόνο δεν ενόχλησε, αλλά αποτέλεσε συνθετική αρχή[21]. Στη λογοτεχνία, όσο στην αρχιτεκτονική ή στη ζωγραφική, το παράδοξο, το συνειρμικό, το αλλοπρόσαλλο και το βιωματικό πρυτάνευσαν. (Στις 50 αποχρώσεις του γκρι της Λ.Σ. Τζέιμς, λ.χ., στην Πιάτσα ντ’ Ιτάλια του Τσαρλς Μουρ ή στα «σκοποφιλικά» κολλάζ της Ναν Γκόλντιν, ως αντίστοιχα παραδείγματα). Αφού οι λέξεις είναι εγγενώς αφερέγγυες, μας εισηγούνται οι μεταμοντέρνοι, η αντικειμενικότητα κίβδηλη και η λογική μια φενάκη, ας αποδεχθούμε το επίπλαστο, όπως οι αριστοκρατικοί κήποι του 18ου αιώνα τα νεόδμητα αρχαϊκά ερείπια (follies), κι ας ξεκινήσουμε από εκεί· με την ίδια εγκαρτέρηση που οι χριστιανοί ξεκινούν από την αποδοχή του προπατορικού αμαρτήματος. Με ξενοδοχεία εν είδει ψαρόβαρκας, μουσεία σαν μπάλες Χριστουγέννων ή εμπορικά κέντρα φαραωνικού μεγαλείου να μας γυρίζουν σε μια παιδική ανεμελιά και την τεχνολογία της κινητής τηλεφωνίας να επιτρέπει, ανά πάσα στιγμή, ένα ξεμάτιασμα! Στον διαψευσμένο μύθο του μοντέρνου, ο μεταμοντερνισμός αντιτείνει τον ακατάρριπτο μύθο μιας ζωής εν μύθω[22]. Αλλά επειδή δεν γίνεται να υπάρξει ωριμότητα χωρίς διαπραγμάτευση με το παιδαριώδες, οι πόλεις δεν οφείλουν να μετατραπούν σε Λας Βέγκας ή Ντίσνεϋλαντ, τα σπίτια σε παλάτια του Λουδοβίκου της Βαυαρίας κι οι κάτοικοι σε Μπάρμπι ή Κεν, ώστε να υπερβούμε τον φόβο της αποτυχίας, του γήρατος και του θανάτου. Επειδή δεν έπαψε ποτέ να ισχύει η λαχτάρα που ξεκίνησε πολύ πριν τα Ευαγγέλια και τη λατρεία της Παρθένου, τη στιγμή που το πρώτο παιδί αγκαλιάστηκε από τη μητέρα του για να ηρεμήσει στο ημίφως και το κρύο της πρώτης κατοικημένης σπηλιάς, δεν είναι ανάγκη να αναζητούμε χώρους υποβλητικά φωτισμένους, με παράδοξες φόρμες και εσοχές, σαν κέντρα θεραπείας της ανασφάλειας ή σαν ναούς τρυφερότητας[23]. Κι επειδή υπάρχει πολλή πίκρα στο να συμβιβαστείς με τη μονοτονία του έγγαμου βίου, τις ταπεινώσεις του επαγγελματικού και τη βεβαιότητα (για τους άθεους) ότι αυτός είναι ο μόνος κόσμος που θα γνωρίσουμε, το στόλισμα κάθε διαθέσιμου ραφιού με φωτογραφίες ή κάθε δωματίου με τηλεόραση (ως εκκλήσεις προς ένα μαγικό αλλού, νοσταλγίας και προσδοκιών) αποτελούν μάλλον αφελή αντισταθμίσματα. Το γιατί δεν μπορώ να μένω στην τέλεια πόλη, έχοντας το τέλειο σπίτι και τον τέλειο ή την τέλεια σύζυγο είναι μόνιμα επανερχόμενο θέμα, κάθε σύγχρονου μύθου· μολονότι η απάντηση έχει δοθεί από τότε που ο Οδυσσέας αρνήθηκε την προσφορά της Καλυψώς, για αιώνια νεότητα κι ατελείωτα όργια. Ο μοντερνισμός πρότεινε κάτι συναφές: διαμονή στην καλά εξυπηρετούμενη συνοικία και στο λειτουργικό σπίτι, με ενδιάμεσες ερωτικές περιπέτειες και για την Πηνελόπη. Την αποδοχή, δηλαδή, ενός συμβιβασμού με το εφήμερο και τη θεώρηση του κόσμου: sub specie aeternitatis, υπό το πρίσμα της αιωνιότητας (όπως πρότεινε κι ο Σπινόζα, που ήξερε από πρίσματα[24]). Ο μεταμοντερνισμός προτείνει υπνωτικές αποδράσεις από την πραγματικότητα ως εκπλήρωση του μύθου: ομαδικό τουρισμό, καταστόλιστα κτίσματα, χολιγουντιανές υπερπαραγωγές με παιδαριώδη σενάρια κι αλλεπάλληλες ανταλλαγές όρκων αιώνιας πίστης, σε ένα διαρκές όσο και ανορθολογικό κυνήγι της πρωτοτυπίας· όπως περίπου έκανε και ο ρομαντισμός (με τα «grand tours», την αρχιτεκτονική του εκλεκτικισμού και τα θυελλώδους πάθους βικτωριανά ρομάντζα)[25]. Σεβόμενος το κλασικό, ο μοντερνισμός έτεινε να επανεπεξεργάζεται την ίδια φόρμα σε επιτήδειες παραλλαγές· έως και στις ταφόπλακες, απέναντι στις οποίες σκέπτεται κανείς τους νεκρούς για ό,τι ήταν κι ό,τι πέτυχαν, όσο μπορεί να το ξέρει. Με τη συμπάθεια που τρέφει στον μυστικισμό του New Age[26], ο μεταμοντερνισμός προτείνει να ρωτάμε τους ίδιους τους νεκρούς, σε πνευματιστικές συγκεντρώσεις ή σε ταφικά μνημεία ανάλογης επικοινωνιακής δυναμικότητας. Κι αν ο μοντερνισμός επεδίωκε να αποτρέψει, με την ευταξία της αρχιτεκτονικής του, μια καταστροφική επανάσταση (με αυτό το δίλημμα έκλεινε το περίφημο Vers une Architecture[27]), ο μεταμοντερνισμός καθιστά την επανάσταση αδιανόητη, αφού ήδη την εφαρμόζει εκεί όπου δεν χρειάζεται –σε επέκεινα κάθε λειτουργικού προγράμματος συνονθυλεύματα– βασισμένος, μεταξύ άλλων, και στη λακανική παραλλαγή του καρτεσιανού cogito[28]: “Je pense où je ne suis pas, donc je suis là où je ne pense pas”! (Σκέπτομαι πού δεν είμαι, άρα είμαι –ως αυθεντικότητα μη αλλοιωμένη από τη διαμεσολάβηση λέξεων ή λογικών κρίσεων– εκεί όπου δεν σκέπτομαι!). Συμβαίνει εν τέλει με τον μεταμοντερνισμό ό,τι και με τον τοτεμισμό. Για να μας παράσχει προστασία απέναντι σε πραγματικές απειλές, ανασφάλειες και φόβους, ζητά να εμπιστευτούμε τη μαγική σκέψη[29]. Οι μύθοι γεννήθηκαν εκεί όπου αιφνίδιοι φόβοι απέναντι σε απειλητικά ή σε εντυπωσιακά φυσικά φαινόμενα ονομάτιζαν «στιγμιαίους θεούς», κατά τον όρο του Ούζενερ[30]. Και καθώς στη φρέσκια, ακόμη, ανθρώπινη γλώσσα, λέξεις και ονόματα αντιμετωπίζονταν σχεδόν «επιτελεστικά»[31], η ενατένιση των φαινομένων ταύτισε τις απρόβλεπτες εναλλαγές τους με τις παρωνυμίες των λεκτικών τους χαρακτηρισμών. Κάθε νέος μύθος έβγαινε μέσα από προηγούμενους, όπως οι χριστιανοί άγιοι βγήκαν από το πάνθεο του παγανισμού και πολλοί ναοί τους μέσα από ρωμαϊκά μαυσωλεία. Με το να αποδομεί κάθε ορθολογική επαγωγή ή εμπράγματη αντιστοιχία των λέξεων, ο μεταμοντερνισμός αναζωογονεί και μαζί ακυρώνει τη μυθολογία. Αν ό,τι εκφέρεται συνιστά μύθο, η πρωτοκαθεδρία επιστρέφει στο άρρητο, που μόνο συμβολικά χορηγεί κάποιαν αλήθεια. Άρα αν πεις κατάλαβα, σε ό,τι εκθέτει ένας ομιλητής, ψεύδεσαι ή σφάλλεις· αφού μόνο στο «αμφίβολο φως»[32] της αδιαμεσολάβητης εμπειρίας ξεφεύγει κανείς από την παραπλάνηση των εννοιών που, ως γενικεύσεις, πλασάρουν σχήματα της σκέψης στη θέση της άμεσης αυθεντικότητας. Ίσως υπήρξε αφελής η προσδοκία του μοντερνισμού να φωτίσει τα πράγματα ελέγχοντας τις συμβατικές αξίες των λέξεων[33]. Είναι όμως προτιμότερο να επιδιώκεις να συλλάβεις νοητικά το αιώνιο και το άπειρο, έκθετος σε κάθε συγκίνηση αλλά εν επιγνώσει της αδυναμίας να τα νέμεσαι, παρά να νομίζεις ότι διαχέεσαι εντός τους, με νηπιακή εμπιστοσύνη στην παντοδυναμία σου[34]. Η νεωτερικότητα οφείλει στους μύθους το μέγα δίδαγμα της υποχρέωσής μας, ως έλλογων όντων, να κατανοούμε όσο πιο καλά γίνεται τον κόσμο και τους εαυτούς μας. Σε αυτό το πλαίσιο, οφείλει και να σέβεται τις θρησκείες, για όση παρηγοριά πρόσφεραν σε εποχές τεράστιας βρεφικής θνησιμότητας, πλήθους ανίατων ασθενειών και απείρως μεγαλύτερης άγνοιας· όχι να ασπάζεται την προσήλωσή τους στο υπερβατικό, την υπεροψία προς τη λογική ή τις υστεροβουλίες αθανασίας. Όπως το έθεσε ο Μπέρναρντ Σω[35]: «Μην προσπαθήσεις να ζήσεις για πάντα· δεν θα τα καταφέρεις». [1] Βλ. Ernst Cassirer: Γλώσσα και μύθος, μτφρ. Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, Έρασμος, Αθήνα 1995, σ. 109. [2] Ο Θαλής ο Μιλήσιος ή ο Δημόκριτος εμφανίστηκαν άλλωστε μεταξύ 5ου και 4ου προχριστιανικού αιώνα, ενόσω ακόμα υφαίνονταν οι αρχαίοι μύθοι. [3] Όπως ακριβώς και ο βιβλικός Νώε, μα με διαφορετική μέθοδο. [4] Για τους Hermann Usener και Max Müller, βλ. αναφορές στο βιβλίο του Ernst Cassirer, ό.π.. [5] Βλ. Φρειδερίκος Σέλλινγκ, Περί μύθων (1793), μτφρ. Θ. Λουπασάκης, Θυμέλη, Αθήνα 1995. [6] Βλ. Luc Ferry, La sagesse des mythes, éd. Plon, Παρίσι 2008. [7] Όπως το έθεσε ένας άλλος μεγάλος αυτής της περιόδου, ο Μαξ Βέμπερ. (Βλ. τόσο στο κεφαλαιώδες έργο του (1905) Max Weber, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, Unwin University Books (αγγλική μετάφραση, 1930) όσο και στο Essais sur la théorie de la science, éd. Plon (γαλλική μετάφραση, 1965). [8] Για την αναπαραστατική εκφραστικότητα της γλώσσας ως «δομικό δόλωμα» και ως ψευδαίσθηση, βλ., χαρακτηριστικά, Jacques Derrida, Positions, éd. de Minuit, Παρίσι 1972, ιδίως σ. 45-48. [9] Βλ. «γεγονικότητα» στο βιβλίο του George Steiner, Χάιντεγκερ, μτφρ. Ασημίνα Καραβαντά, επιμ. Γκόλφω Μαγγίνη, Πατάκη, Αθήνα 2009. [10] Βλ. Lawrence M. Krauss, Ένα σύμπαν από το τίποτε, μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, επιμ. Παναγιώτης Χαρίτος, Τραυλός, Αθήνα 2012. [11] Για τα λειτουργικά ιδεώδη της αρχιτεκτονικής αυτής της περιόδου και την παγκοσμιότητά τους, βλ. Kenneth Frampton, Modern Architecture: A Critical History, Thames and Hudson, 1980. [12] John Maynard Keynes, The Economic Consequences of the Peace (Harcourt, Brace, and Howe, Νέα Υόρκη 1920), βλ. αναφορά Peter Gay στο: Sigmund Freud, μια σύγχρονη προσωπογραφία, μτφρ. Ιάκωβος Κοπερτί, Οδυσσέας, Αθήνα 2012, σ. 375. [13] Πλήγματα που αδυνατούσαν κι εξακολουθούν να αδυνατούν, όπως φαίνεται, να τα αντισταθμίσουν οι ανέσεις τις οποίες προσφέρει η τεχνολογία στην καθημερινή ζωή ή η σημαντική άνοδος του μέσου προσδόκιμου ζωής. Εξ ου και η παράδοξη συμβίωση προχριστιανικών τελετουργικών παραδόσεων με τεχνικές καινοτομίες, όπως κορυφώθηκε στη ναζιστική Γερμανία. Βλ. Jeffrey Herf, Αντιδραστικός μοντερνισμός, μτφρ. Παρασκευάς Ματάλας, επιμ. Χρήστος Χατζηιωσήφ, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1996. [14] Σε στίχους του Ευγένιου Ποτιέ, το 1871, που συνέχιζαν: Foule esclave debout, debout! / Le monde va changer de base / Nous ne sommes rien, soyons tout. Κάτι που στα ελληνικά έγινε: Φτάνουν πια της σκλαβιάς τα χρόνια / εμείς οι ταπεινοί της γης / που ζούσαμε στην καταφρόνια / θα γίνουμε το παν εμείς. Ίσως γιατί οι έλληνες διεθνιστές δεν εννοούσαν να εγκαταλείψουν τις πατροπαράδοτες αξίες. [15] Για την επισήμανση σχέσεων τελετουργίας τσαγιού και περιβάλλοντός της, βλ. Αλαίν ντε Μποττόν, Θρησκεία για άθεους, μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, Πατάκη, Αθήνα 2012, σ. 146-7. [16] Μια «αριστερή» κριτική ενάντια στον μοντερνισμό, η οποία περιλαμβάνει φυσιογνωμίες όπως ο Τέοντορ Αντόρνο ή ο Κλωντ Λεβί-Στρως, έφτασε να τον κατηγορεί ακόμη και για το Άουσβιτς! Βλ. σχετικά Richard Wolin, Η γοητεία του ανορθολογισμού, μτφρ. Μαρία Φιλιππακοπούλου, επιμ. Δήμητρα Τουλάτου, Πόλις, Αθήνα 2007. [17] Ως συνέπεια της καπιταλιστικής υπερσυσσώρευσης, ασφαλώς, καθώς και ως απότοκο του ίδιου του μοντερνιστικού πνεύματος, για το οποίο η κάθε εποχή αγγίζει την πληρότητά της όχι σε αυτό που ολοκληρώνει αλλά σε αυτό που ετοιμάζει για να την ακολουθήσει – όχι στο είναι αλλά στο γίγνεσθαι. [18] Βλ. Robert Venturi, Complexity and Contradiction in Architecture, The Museum of Modern Art, Νέα Υόρκη 1966· Charles Jencks, Modern Movements in Architecture, Penguin Books 1973· Diane Ghirardo, Architecture After Modernism, Thames and Hudson 1996, καθώς και, για μια γενική εποπτεία, Petros Martinidis, “Bilan d’une vie d’architecte” στο: Marc Held, du design à l’architecture, éd. Norma 2009. [19] Η εξαίσια προσδοκία που διατύπωνε ο Καρλ Μαρξ το 1875 (βλ. Critique du programme de Gotha, γαλλική μετάφραση éd. Sociales, Παρίσι 1972, σ. 32), για μια εποχή κατά την οποία η αφθονία των αγαθών θα έχει μετατρέψει την εργασία, από μέσο διαβίωσης, σε ζωτική ανάγκη ολοκλήρωσης κάθε ατόμου. [20] Αν η άνοδος της αστικής τάξης διάβρωσε τον κλασικισμό της αριστοκρατικής κουλτούρας με ρεύματα όπως ο ιμπρεσιονισμός ή η αφηρημένη τέχνη, ο χρηματιστηριακός, χωρίς υλική ιδιοκτησία, πλούτος της εποχής μας άφησε έδαφος για μια αισθητική του εικονοκλαστικού συνονθυλεύματος, του παιδαριώδους και του κιτς. [21] Το βιβλίο του Βεντούρι (ό.π.) αποτελεί ύμνο στις αρχιτεκτονικές αντιφάσεις. [22] Βλ. Jean-François Lyotard, La condition postmoderne, éd. de Minuit 1979 και David Harvey, The Condition of Postmodernity, Blackwell 1990, καθώς και τις από τη δεκαετία του 1930 επισημάνσεις του Βάλτερ Μπένγιαμιν (βλ. W. Benjamin, Illuminations, Schoken Books 1969), για το τι προοιωνίζεται η αθρόα μηχανική αναπαραγωγή έργων της τέχνης και η αιφνίδια διεύρυνση του φαντασιακού των μαζών. [23] Όχι τυχαία, ίσως, η λέξη σηκός (το εσωτερικό, κλειστό τμήμα των αρχαίων ναών) κατάγεται ετυμολογικά από το δωρικό σηκίς, που σήμαινε τον κοίλο κορμό γηραιάς ελαίας (βλ. Ι. Σταματάκου, Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσης). [24] Ως κατασκευαστής φακών, όταν αναγκάστηκε να βρει αυτή τη δουλειά, διωγμένος από την εβραϊκή κοινότητα του Άμστερνταμ. [25] Καθιστάμενος, έτσι, ένα είδος ρομαντισμού της εποχής της καπιταλιστικής υπερσυσσώρευσης και της ηλεκτρονικής αναπαραγωγής των έργων τέχνης. [26] Βλ. σχετικές επισημάνσεις μου στο «Το φύλο των αγγέλων και οι φίλοι των αγγέλων», στα πρακτικά του Συμποσίου Μυστικισμός και Τέχνη, Εταιρεία Σπουδών Μωραΐτη, Αθήνα 2007. [27] Le Corbusier, Vers une Architecture, éd. Vincent Fréal, Παρίσι 1958, για την οριστική έκδοση. (Η σχετική δήλωση στη σ. 243). [28] Βλ. Jacques Lacan, Écrits, éd. du Seuil, Παρίσι 1966 (το «στάδιο του καθρέφτη» στη συγκρότηση του εγώ). [29] Βλ. Claude Lévi-Strauss, Άγρια σκέψη, μτφρ. Εύα Καλπουρτζή, επιμ. Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος, Παπαζήση, Αθήνα 1977. [30] Βλ. αναφορά E. Cassirer, ό.π., σ. 37, έννοια που δεν απέχει πολύ από ό,τι η αρχαιοελληνική σκέψη χαρακτήριζε ως «δαίμονες». [31] Ως dire performatif, ως επιτελεστικός λόγος – δηλαδή ως λόγος που, όπως στο «γενηθήτω φως» ή στο «άνοιξε σουσάμι», πραγματώνει, μόλις εκφέρεται, ό,τι ονοματίζει. [32] Στη φοβερή σκιά, την awful shadow of some unseen Power (that) floats among us, όπως έγραφε ο μεγάλος ποιητής του ρομαντισμού Πέρσυ Σέλλεϋ, στο Hymn to Intellectual Beauty (1816). [33] Κάτι τέτοιο του προσήπτε και ο Μισέλ Φουκώ (βλ. Les mots et les choses, Gallimard, Παρίσι 1966), αναζητώντας μια «νέα γνώση», αμεσότερη κι εγγύτερη στα πράγματα. [34] Το ότι το Χόλιγουντ δεν παράγει πλέον παρά ταινίες με μυθολογικούς ήρωες και υπερήρωες των κόμικς, πανάκριβες κι απολύτως ασήμαντες, κάτι λέει. [35] Bernard Shaw, The Doctor's Dilemma (θεατρικό του 1906). Η φράση από τον πρόλογο του έργου, όπου ο γιατρός Ρίντζον εμφανίζεται σαν θαυματουργικός θεραπευτής κάθε φυματικού.

Το αμφίβολο φως στον μύθο της μεταμοντέρνας αρχιτεκτονικής

Σύνδεση