Σοσιαλισμός, φιλελευθερισμός και δημοκρατία

Κάρλο Ροσέλι, Φιλελεύθερος σοσιαλισμός, Μετάφραση: Αχιλλέας Καλαμαράς, εισαγωγή: Θανάσης Γιαλκέτσης, επίμετρο: Serge Audier, Γ. Σιακαντάρης, Πόλις, Αθήνα 2013, σελ. 456 Η έκδοση του βιβλίου του Κάρλο Ροσέλι (Carlo Rosselli), ενός σοσιαλιστή διανοούμενου σημαντικού αλλά όχι πολύ γνωστού στην Ελλάδα, είναι επίκαιρη για δύο λόγους: πρώτα επειδή εκπροσωπεί μια τάση σοσιαλιστών θεωρητικών που αντιτάχθηκε ενσυνείδητα στον μαρξισμό και επεδίωξε να ενσωματώσει στη σοσιαλιστική θεωρία την παράδοση του αυτοκαθορισμού, των δικαιωμάτων και των ελευθεριών που είναι συνυφασμένα με τον φιλελευθερισμό και, δεύτερο, γιατί ο ιταλός διανοούμενος εξέδωσε το βιβλίο του σε μια εποχή κατά την οποία η ιταλική αριστερά είχε ηττηθεί και η δυνατότητά της να δράσει είχε κατασταλεί από τον φασισμό. Η δολοφονία του σοσιαλιστή Τζιάκομο Ματεότι το 1924 ήταν ένα από τα γεγονότα-σταθμούς προς την διά της βίας επικράτηση του φασισμού. Την ίδια τύχη θα είχε και ο συγγραφέας του Φιλελεύθερου σοσιαλισμού το 1937, εξόριστος στη Γαλλία. Παρά την εμπειρία της φασιστικής βίας ο Ροσέλι παρέμενε δεσμευμένος στη δημοκρατία και τα δικαιώματα στα οποία απέδιδε τόσο ηθική όσο και πρακτική πολιτική σημασία. Αφετηριακά ο Ροσέλι υπογράμμιζε ότι η αντίθεσή του αφορούσε τα θεμέλια και όχι επιμέρους στοιχεία της μαρξιστικής θεωρίας. Αυτή η παραδοχή τον διαφοροποιούσε από προηγούμενους αναθεωρητές, με κορυφαίο ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα τον Έντουαρντ Μπερνστάιν. Προτείνοντας ένα «φιλελεύθερο σοσιαλισμό» ο ιταλός διανοητής αναγνώριζε ότι επρόκειτο ενδεχομένως για μια αντιφατική κατασκευή, έσπευδε όμως να διευκρινίσει ότι αυτό ήταν περισσότερο φαινομενικό παρά πραγματικό καθώς πίστευε ότι ήδη ο φιλελευθερισμός είχε επενδύσει στην ιδέα της δικαιοσύνης. Στον πυρήνα της κριτικής του Ροσέλι βρίσκεται ο ντετερμινιστικός χαρακτήρας του μαρξισμού, η αντίληψη ότι η κοινωνική εξέλιξη βασίζεται σε νόμους που ισχύουν ανεξάρτητα από τη συνείδηση, τις προθέσεις, τη βούληση των ανθρώπων. Αυτός ο ντετερμινισμός πίστευε ότι προκύπτει από το γενικό πνεύμα του έργου του Μαρξ. Ο μαρξισμός όμως, πρόσθετε, είχε επικρατήσει ως βασικό και κυρίαρχο δόγμα στο διεθνές σοσιαλιστικό κίνημα όχι λόγω της αναλυτικής του υπεροχής αλλά γιατί είχε εμπνεύσει τη βεβαιότητα ότι η πίστη στον σοσιαλισμό ήταν συνυφασμένη με την ορθολογική ανάλυση των ιστορικών νόμων. Ο Ροσέλι επεσήμαινε ότι βασικές εκτιμήσεις και παραδοχές του μαρξισμού είχαν διαψευστεί. Ο ρεφορμισμός θα επικρατούσε ως πρακτική με λανθάνοντα τρόπο, ως συνέπεια της ανωτέρας βίας που συνιστούσαν οι διαμορφούμενες πραγματικές καταστάσεις. Το εργατικό συνδικαλιστικό κίνημα ήταν στην καρδιά αυτής της διαδικασίας πραγματιστικής προσαρμογής: ο συνδικαλισμός, στόχος άλλωστε της κριτικής του Λένιν ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα γι’ αυτήν ακριβώς την τάση του, δεν είχε αποδεχθεί ποτέ την απόφανση ότι ήταν αδύνατη οποιαδήποτε βελτίωση των συνθηκών στο πλαίσιο του καπιταλισμού μέσω διαπραγμάτευσης και ειρηνικής δράσης. Οι πραγματιστικές προσαρμογές σταδιακά θα αναζητούνταν και από το πολιτικό σκέλος του εργατικού κινήματος. Κορυφαίο παράδειγμα αυτού του μετασχηματισμού της πρακτικής είναι το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γερμανίας (SPD): η αποδοχή της συμμετοχής στις κοινοβουλευτικές διαδικασίες, η αποφυγή της αποκήρυξης της αξίας των ατομικών δικαιωμάτων και ελευθεριών, μια ανώτερη αρχή δικαιοσύνης, θα αποτελούσαν στοιχεία μιας ειρηνικής στρατηγικής. Σταδιακά άλλωστε και παράλληλα γινόταν σαφές ότι ο καπιταλισμός δεν οδηγούσε μοιραία στην εξαθλίωση των μαζών όπως υποστήριζε ο Μαρξ. Αυτή η διαπίστωσή του προέκυπτε από την παρατήρηση των πρώτων σταδίων της βιομηχανικής επανάστασης στη Βρετανία, παρατήρηση που είχε ασφαλώς επηρεάσει βαθύτατα και οριστικά τη σκέψη του Μαρξ, όπως τόνιζε ο Ροσέλι. Ήδη όμως προς το τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα φαινόταν ότι ο καπιταλισμός δεν εξαφάνιζε κατ’ ανάγκη τα ενδιάμεσα στρώματα, αλλά αντίθετα δημιουργούσε νέες ενδιάμεσες κοινωνικές ομάδες και έφερνε κάποια ευημερία σε κατηγορίες μισθωτών εργατών και υπαλλήλων. Εν πάση περιπτώσει, η τάση αυτή δεν ακύρωνε τη δύναμη των εξελίξεων που επηρέαζαν τη σοσιαλιστική σκέψη· και στο γύρισμα του αιώνα διανοητές και πολιτικοί, με πιο σημαντικούς τον Μπερνστάιν στη Γερμανία, τον Ζαν Ζωρές στη Γαλλία και τον Αντόνιο Λαμπριόλα στην Ιταλία, θα επιδιώξουν αναθεωρήσεις του μαρξιστικού δόγματος. Αυτοί με ιδιαίτερη προσοχή θα τόνιζαν πως αποβλέπουν σε επιμέρους προσαρμογές και όχι σε εγκατάλειψη των βάσεων της μαρξιστικής θεωρίας. Στο θεωρητικό και ιστορικό πλαίσιο που πρότειναν αποκτούσαν θέση και παράγοντες που δεν αφορούσαν τις παραγωγικές και ταξικές σχέσεις όπως οι ιδιαίτερες ιστορικές συνθήκες, η εθνική ή ιδιοσυγκρασιακή κουλτούρα και η γεωγραφία του κράτους, καθώς και η αντίληψη ότι η ιστορική πορεία μπορεί να διαμορφωθεί ή να επηρεαστεί από τυχαίους παράγοντες ή εν πάση περιπτώσει από έναν τυχαίο συνδυασμό παραγόντων. Το πολιτικό αποτέλεσμα από την επίδραση του αναθεωρητισμού ήταν παράδοξο και όχι παραγωγικό όπως πίστευε ο Ροσέλι: οι γραφειοκρατίες των κομμάτων θα αντιδρούσαν στις καινοφανείς αντιλήψεις και θα εξασφάλιζαν την αποδοχή της μεγάλης πλειονότητας των κομματικών στελεχών και μελών καθώς ήταν αδύνατο να συναινέσουν στον κλονισμό της βεβαιότητας. Ταυτόχρονα ο επαναστατικός δρόμος είχε εν τοις πράγμασι εγκαταλειφθεί και δημιουργούνταν μια ιδιόρρυθμη δυαδικότητα: η πρακτική ήταν ρεφορμιστική αλλά ανομολόγητη και παράλληλα οι εισηγητές των αλλαγών και των μεταρρυθμίσεων καταδικάζονταν ως αιρετικοί. Σ’ αυτήν την αναθεωρητική προσέγγιση Ιταλοί διανοούμενοι όπως ο Μπενεντέτο Κρότσε και ο Ροντόλφο Μοντόλφο θα προσέδιδαν ορισμένα ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά. Ο πρώτος θα αναδείκνυε τη σημασία που είχε για την πολιτική δράση, όχι αποκλειστικά σοσιαλιστική αλλά πάντως και γι’ αυτήν, η ηθική πίστη, τα «ηθικά και συναισθηματικά συμπληρώματα», η απαλλαγή δηλαδή του σοσιαλισμού από αυτό που τόσο ο Κρότσε όσο και ο Ροσέλι πίστευαν ότι έπασχε ο σοσιαλισμός, την αφοσίωση στον οικονομικό ωφελιμισμό, την ηθική σχετικότητα. Από την άλλη πλευρά ο Μοντόλφο θα πρόσφερε ένα υποκατάστατο της πάλης των τάξεων ως κινητήριου μοχλού της ιστορίας. Η τελευταία εξελισσόταν μέσω της πάλης των «δυνάμεων της επέκτασης» οι οποίες συνιστώνται, κάπως αόριστα είναι η αλήθεια, από «όλες τις δυνάμεις και δραστηριότητες των ανθρώπων» και των «δυνάμεων της συντήρησης». Αυτό είναι το σημείο συνεπώς όπου σημειώνεται στη σκέψη του Μοντόλφο η διασύνδεση με την πάλη των τάξεων, τεχνητή πάντως όπως επισημαίνει ο Ροσέλι. Οπωσδήποτε όμως, πίστευε ο Μοντόλφο προεκτείνοντας τον συλλογισμό του, οι σχέσεις αυτές δεν ήταν προκαθορισμένες ούτε έτειναν προς ένα ορισμένο τέλος. Μπορούσαν να εκληφθούν ως παγιωμένες μόνο σε «μεμονωμένες» φάσεις, οι οποίες αποτελούσαν ένα είδος αφετηρίας ιστορικών εξελίξεων που καθόριζε η βούληση των ανθρώπων. Εδώ επίσης γινόταν μια αυθαίρετη επίκληση του Μαρξ, υπογράμμιζε ο Ροσέλι, αλλά τα βήματα για την ενσωμάτωση στη σοσιαλιστική σκέψη των στοιχείων της ηθικής και της βούλησης είχαν πραγματοποιηθεί. Ο Ροσέλι παρατηρούσε ότι η ηθική και πολιτική κρίση του ιταλικού σοσιαλισμού δεν επιλύθηκε κατά την προπολεμική εποχή παρά το γεγονός ότι ο ηγέτης του Μάσιμο Τουράτι αλλά και ένας από τους ικανότερους θεωρητικούς του, ο Γκαετάνο Σαλβεμίνι, αντιλαμβάνονταν τη θεωρητική και πολιτική ένδεια του σοσιαλιστικού κινήματος. Αποτέλεσμα αυτής της ένδειας, κατά τον Ροσέλι, ήταν η έκδηλη πολιτική αδυναμία του ιταλικού σοσιαλισμού να κεφαλαιοποιήσει την υπεροχή του σε ψήφους το 1919, όταν ως συνέπεια της καθιέρωσης της καθολικής ψηφοφορίας των ανδρών το Ιταλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα εξασφάλισε τη σχετική πλειοψηφία αλλά ταυτόχρονα αναλώθηκε σε μια επαναστατική ρητορική την οποία δεν μπορούσε να μετατρέψει σε πράξη. Αυτή η ρητορική όμως καθώς και η, εν πολλοίς ανοργάνωτη, έμπρακτη αμφισβήτηση των σχέσεων κυριαρχίας στην ύπαιθρο και τις πόλεις προκάλεσε τη συσπείρωση όλων των δυνάμεων του ιταλικού κατεστημένου με εργαλείο τον φασισμό. Οι πιο ενδιαφέρουσες ίσως παρατηρήσεις του Ροσέλι αφορούν το υλιστικό και ντετερμινιστικό υπόβαθρο της μαρξιστικής σοσιαλιστικής σκέψης, που όχι μόνο αποτελούσαν ακατάλληλο οδηγό για ώριμες βιομηχανικές κοινωνίες αλλά είχαν οδηγήσει και σε παρερμηνεία του φασιστικού φαινομένου. Ο ιστορικός υλισμός, έγραφε προσφέροντας μια ευφυή παρατήρηση που είναι χρήσιμη και για την περίοδο που διανύουμε και όχι μόνο για το 1930, ταίριαζε ως φιλοσοφία περισσότερο στον κάτοχο κεφαλαίου και επιχειρηματία που διαμορφώνει την οικονομική εξέλιξη προάγοντας ταυτόχρονα την τεχνολογική πρόοδο. Αυτός αφήνει συνεπώς τη σφραγίδα του στην οικονομική και κοινωνική ζωή, ενώ αντίθετα ο προλετάριος απλώς υφίσταται τις οικονομικές και τεχνολογικές αλλαγές χωρίς να αισθάνεται ότι μπορεί να τις επηρεάσει ή να τις μεταβάλει. Σε μεγάλο βαθμό, συμπλήρωνε ο ιταλός διανοούμενος, η ιστορική διαδικασία ήταν μια ιστορία καθηγητών, μια ακαδημαϊκή κατασκευή η οποία ήταν χρήσιμη μόνο για τους ιστορικούς, δηλαδή εκ των υστέρων, αλλά όχι και γι’ αυτούς που ήθελαν και πίστευαν ότι μπορούν να επηρεάσουν την ιστορική εξέλιξη. Η λανθασμένη διάγνωση του φασιστικού φαινομένου ήταν χαρακτηριστική μιας άλλης εσφαλμένης διανοητικής αφετηρίας. Επρόκειτο για την υποτίμηση του ανορθολογικού παράγοντα στη διαμόρφωση της βούλησης και της πρακτικής ατόμων και ομάδων. Ο Ροσέλι συμφωνούσε με την ορθόδοξη μαρξιστική άποψη, ότι το φασιστικό κίνημα είχε χρησιμοποιηθεί από τις άρχουσες τάξεις των γαιοκτημόνων και των επιχειρηματιών ώστε να επιβεβαιωθεί η απειλούμενη οικονομική και κοινωνική υπεροχή τους. Ταυτόχρονα όμως ήταν βέβαιος ότι στην αρχική του φάση και έως την ανάδειξή του σε μαζικό κίνημα ο φασισμός ήταν ένα πολιτικό ρεύμα που συγκέντρωνε «απροσάρμοστους, φανατικούς, ιδεαλιστές και κακοποιούς». Αυτοί έδειχναν πολύ πιο αποφασιστικοί από τους αντιπάλους τους, κινούμενοι από τα όποια πάθη τους και τις ιδεολογικές τους αντιλήψεις και όχι κατ’ ανάγκην από στενά ταξικά συμφέροντα. Από τα όσα εκτέθηκαν προκύπτει με σαφήνεια ότι ο σοσιαλισμός του Ροσέλι δεν είναι μόνο επιδίωξη οικονομικής ισότητας αλλά και ηθικό αίτημα, που σημαίνει την επίτευξη πολιτισμού ο οποίος δημιουργεί ευγενή κοινωνικά όντα έτοιμα να υπερασπιστούν ανώτερους σκοπούς. Δεν επρόκειτο για ένα αφηρημένο ιδανικό. Χαρακτήριζε με ένταση τους Ιταλούς της εποχής του «ηθικά οκνηρούς», κάτι που είχε πολιτικές συνέπειες. O Μουσολίνι, υπογράμμιζε o Ροσέλι, είχε επικρατήσει «χάρη στην σχεδόν καθολική λιποταξία»… Η έμφαση του προβληματισμού του βρισκόταν στην ανάγκη αποδυνάμωσης του στυγνού ωφελιμισμού, που πίστευε ότι περιόριζε τους διανοητικούς ορίζοντες, την πολιτισμική εμβέλεια και κατά συνέπεια την πολιτική αποτελεσματικότητα του προλεταριάτου και των πολιτικών του εκπροσώπων σε σχέση με την αστική τάξη. Η ηθική βάση, τα καθήκοντα έναντι του κοινωνικού συνόλου και όχι αποκλειστικά το οικονομικό όφελος συνιστούσαν αναγκαία παρακολουθήματα του σοσιαλισμού και της επανάστασης, την οποία θεωρούσε συνυφασμένη όχι μόνο με τις δομικές αλλαγές αλλά και με μια ηθική επανάσταση που θα σήμαινε πιο ανθρώπινη, πιο πνευματική και δίκαιη κοινωνία. Η παιδεία και η κουλτούρα και ο μετασχηματισμός δεν έπρεπε, συμπλήρωνε, να αφήνονται για την μετεπαναστατική εποχή. Παρατηρούσε επίσης ότι ο μέσος προλετάριος ελαυνόταν εξίσου με τον μέσο αστό από τις παραδόσεις και τα έθιμα και συμπλήρωνε με έμφαση ότι το προλεταριάτο ως τέτοιο δεν είχε επιφέρει τομές στην κουλτούρα, αντίθετα με ό,τι είχαν επιτύχει διανοούμενοι αστικής προέλευσης ορισμένοι από τους οποίους είχαν παίξει και έπαιζαν σημαντικό ρόλο στη διεύθυνση και τις ιδεολογικές και στρατηγικές επεξεργασίες του σοσιαλιστικού κινήματος. Στη σκέψη του δέσποζε ακόμα μια βαθύτατη ιστορικής υφής πεποίθηση ότι οι επαναστάσεις που είχαν αφήσει διαρκή ίχνη εμφορούνταν και από ηθικές προσταγές, ότι ο ωμός ωφελισμισμός δεν ήταν ικανός να κινητοποιήσει τις ψυχές. Είναι προφανές ότι η αναφορά σε ηθικούς σκοπούς και σε μια αντίληψη παιδείας και κουλτούρας που δεν θα ήταν στενά ταξική διαπερνούσε μετά την ήττα από τον φασισμό το σύνολο της ιταλικής αριστεράς. Παρόμοιοι προβληματισμοί αν και όχι ταυτόσημοι διέτρεχαν τη σκέψη του Αντόνιο Γκράμσι, ο οποίος θα απέδιδε στην ιδεολογία σημαντικό ρόλο και θα έπλαθε την έννοια της ιδεολογικής ηγεμονίας ως αναγκαίας προϋπόθεσης για την επικράτηση των αντιλήψεων της εργατικής τάξης σε μια μεγάλη κοινωνική πλειοψηφία η οποία θα προωθούσε έτσι επαναστατικούς μετασχηματισμούς. Δεν πρόκειται ασφαλώς για παραπλήσια ρεύματα· ο Γκράμσι εξακολουθούσε να σκέπτεται με όρους ανατροπής του κοινωνικού συστήματος και προσπαθούσε να εμπλουτίσει τον μαρξισμό-λενινισμό με ένα εννοιολογικό πλαίσιο και μια στρατηγική ηγεμονίας που φαινόταν καταλληλότερη σε μια κοινωνία όπως η ιταλική, ενώ αντίθετα ο Ροσέλι απέβλεπε σε θεμελιώδη επανερμηνεία του σοσιαλισμού και της ταξικής πάλης ως κινητήριας δύναμης της ιστορίας. Σε όλο το φάσμα της πάντως είναι προφανές ότι η ευρύτερη αριστερά στην Ιταλία λάμβανε υπόψη της σε πολύ σημαντικότερο βαθμό σε σχέση με το διεθνές εργατικό κίνημα την αυτονομία της κουλτούρας και της ιδεολογίας. Επίσης έκδηλο στον προβληματισμό του είναι το ζήτημα της δημοκρατίας, του σεβασμού των κανόνων του παιχνιδιού σε ένα πλουραλιστικό πολιτικό σύστημα το οποίο θα βασίζεται σε μια συμφωνία αποδοχής των ελευθεριών, της διαφοράς, των δικαιωμάτων της μειοψηφίας. Ο Ροσέλι επικρίνει το σοσιαλιστικό πολιτικό προσωπικό που σε μεγάλο βαθμό υποτιμούσε τη σημασία της δημοκρατικής μεθόδου και προέκρινε την επαναστατική. Αυτό, τόνιζε, έπρεπε να ισχύει για την εποχή που το προλεταριάτο στερούνταν παντελώς δικαιωμάτων. Έπρεπε πλέον να λαμβάνει υπόψη ότι η αστική τάξη δεν ήταν συμπαγές μπλοκ και ότι ακόμα και η χρήση των όπλων προϋπέθετε μια πολιτική συνείδηση εκ μέρους των κατασταλτικών μηχανισμών. Δεν έπρεπε να υποτιμάται, πίστευε, η σημασία της ηθικής και του δικαίου στις πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις. Στα μάτια του το προηγούμενο της Ιταλίας του 1919-20 ήταν ισχυρό, καθώς θεωρούσε ότι η επαναστατική ρητορική και η ανοργάνωτη χρήση βίας έπαιξε τελικά το παιχνίδι των αρχουσών τάξεων και του φασισμού που προσέφυγαν στη βία με πολύ πιο αποτελεσματικό τρόπο από το σοσιαλιστικό κίνημα. Πώς όμως συνδέεται ο φιλελευθερισμός με τον σοσιαλισμό; Ο σοσιαλισμός μπορεί να νοηθεί, υποστηρίζει ο Ροσέλι, ως η ελευθερία που υλοποιείται για τον φτωχό κόσμο. Στην αφετηρία της σκέψης του βρίσκεται η μαρξιστική παραδοχή ότι η αναγνώριση ελευθεριών στους φτωχούς, τους στερημένους από τα μέσα μιας αυτόνομης ύπαρξης, δεν έχει ιδιαίτερο νόημα ούτε μπορεί να ωφελήσει όσους δεν έχουν δυνατότητες προσωπικής ανάπτυξης, αφού εκκινούν από ένα περιβάλλον ανισότητας και μειονεξίας το οποίο δεν μπορούν να υπερβούν ή να αναμορφώσουν. Συνεπώς οι φτωχοί και καταπιεσμένοι, η τάξη των εργαζομένων αποτελούν συλλογικά τον φορέα του αιτήματος ελευθερίας, της απελευθέρωσης από την ανάγκη, η οποία δεν αφορά μόνο το μεμονωμένο άτομο αλλά ευρείες τάξεις ανθρώπων. Αυτό το αίτημα και η ανάγκη ικανοποίησής του θέτει ταυτόχρονα το αίτημα της ικανότητας. Η σοσιαλιστική κοινωνία δεν είναι κάτι που θα επέλθει και θα επικρατήσει άπαξ διά παντός χωρίς να αντιμετωπίσει πιέσεις, χωρίς να αντιμετωπίσει το φάσμα της οπισθοδρόμησης. Δεν θα αποτελεί το τέλος της ιστορίας, αλλά «πρέπει και να την κάνουμε να λειτουργήσει στην πράξη: και για να την κάνουμε να λειτουργήσει, χρειάζονται ικανότητες. Και οι ικανότητες δεν είναι αυτοσχέδιες, ούτε αρκεί να τις διαθέτει μια μικρή μειονότητα». Αλλά και στο οικονομικό πεδίο ο Ροσέλι πίστευε ότι η μαρξιστική ορθοδοξία δεν είχε να προσφέρει πειστικές απαντήσεις. Η οικονομική και κοινωνική εξέλιξη τον έπειθε επίσης ότι μια κεντρικά σχεδιαζόμενη οικονομία θα είχε πολύ κατώτερες επιδόσεις από τον ανεπτυγμένο καπιταλισμό. Ο σοσιαλισμός είχε επικρατήσει στην πιο καθυστερημένη χώρα της Ευρώπης και η εκβιομηχάνιση της Σοβιετικής Ένωσης ήταν παράδειγμα βολονταρισμού και υψηλού ανθρώπινου κόστους. Από την άλλη πλευρά οι ανεπτυγμένες οικονομίες της Δύσης είχαν ήδη έναν υψηλό βαθμό κρατικού παρεμβατισμού μέσω ρύθμισης μισθών, παροχής κάποιων κοινωνικών επιδομάτων, εκτέλεσης δημοσίων έργων, ενώ η μεγάλη επιχείρηση έδειχνε να είναι επιτυχημένο όχημα εξοικονόμησης πόρων και παραγωγικής αποτελεσματικότητας. Ας σημειωθεί εδώ ότι οι παρατηρήσεις αυτές αφορούσαν τις οικονομίες και τα κράτη προ της έλευσης του New Deal και της επικράτησης του κεϋνσιανισμού, καθώς και της γενίκευσης του κράτους πρόνοιας που βασιζόταν σε καθολικές παροχές. Αυτό δηλαδή που σήμερα στα μάτια μας φαίνεται ελάχιστο κράτος, το οποίο αποδείχθηκε ανεπαρκές με την οικονομική κρίση του 1929-31, από την οπτική του Ροσέλι δικαιολογούσε μείζονα αναθεώρηση του σοσιαλιστικού δόγματος. Ο ιταλός σοσιαλιστής δεν εισηγούνταν εν τούτοις αυτό που θα λέγαμε σήμερα «λιγότερο κράτος». Με την οξυδέρκεια που τον χαρακτήριζε έβλεπε ήδη το 1930 ότι το Βρετανικό Εργατικό Κόμμα ήταν ικανό να ενσωματώσει στην πλατφόρμα του τις φιλελεύθερες και δημοκρατικές αξίες σε ένα ελάχιστο μεταρρυθμιστικού προγράμματος. Είναι αλήθεια ότι η πρόβλεψή του είχε κάτι πρωτοποριακό. Στις συνθήκες της οικονομικής κρίσης του μεσοπολέμου θα επικρατούσαν στη βρετανική πολιτική, ακόμα και μεταξύ ευρέων τμημάτων της εργατικής τάξης, συντηρητικές τάσεις, καθώς το κόστος της ανεργίας θα μετακυλιόταν κυρίως σε ανειδίκευτους εργάτες αφήνοντας λιγότερο εκτεθειμένους τους υπαλλήλους γραφείου και τους ειδικευμένους εργάτες. Η πλατφόρμα των μεταρρυθμίσεων με δημοκρατία, μεταξύ αυτών το Εθνικό Σύστημα Υγείας και εκτεταμένες εθνικοποιήσεις στη βιομηχανία, θα ψηφιζόταν από μια μεγάλη κοινωνική πλειοψηφία μόνο το 1945, την επαύριο του πολέμου, όταν πλέον θα ετίθεντο σε αμφισβήτηση τα προπολεμικά σχήματα και πολιτικές. Αυτό δεν καθιστούσε όμως την παρατήρηση του Ροσέλι λιγότερο οξυδερκή. Τέλος, στο ζήτημα της οικονομικής στρατηγικής, της σχέσης μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα της οικονομίας, που είναι κεντρικό σε οποιαδήποτε προσπάθεια διαμόρφωσης μιας προοδευτικής πολιτικής, ο Ροσέλι πίστευε ότι οι δύο τομείς μπορούν να συνυπάρξουν, αναγνωρίζοντας την ικανότητα της ιδιωτικής επιχείρησης να προωθήσει τεχνολογικές καινοτομίες σε αντίθεση με τον δημόσιο τομέα που ήταν σε θέση να διαχειρίζεται λιγότερο πολύπλοκες παραγωγικές διαδικασίες και υπηρεσίες. Τι σημαίνουν όλα αυτά σήμερα; Η σκέψη του Ροσέλι στον αξιακό της πυρήνα ταυτίζεται ασφαλώς με τον αξιακό πυρήνα της σοσιαλδημοκρατίας. Η σύζευξη ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων με την κοινωνική δικαιοσύνη συνιστούν το υπόβαθρό της. Το ζήτημα όμως μιας αξιόπιστης πολιτικής στρατηγικής παραμένει ακέραιο, ιδίως σε μια εποχή κατά την οποία το πρόβλημα των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων δεν είναι η διαφοροποίησή τους από τον ορθόδοξο μαρξισμό αλλά η διάκρισή τους από το συντηρητισμό. Αυτό είναι ίσως το πιο κρίσιμο στοιχείο που ανέδειξαν οι εκλογές στη Γερμανία, όπου το 70% των εκλογέων φαινόταν να μην είναι σε θέση να διακρίνει ουσιώδεις διαφορές μεταξύ Χριστιανοδημοκρατών και Σοσιαλδημοκρατών. Το έργο του Ροσέλι προσφέρεται συνεπώς ως μια επιστροφή στις θεμελιώδεις ανθρωπιστικές και δημοκρατικές αξίες που ενέπνευσαν το σοσιαλδημοκρατικό ρεύμα μετά τον πόλεμο και παραμένουν ζητούμενο και σήμερα. Σε ζητήματα όμως οικονομικής στρατηγικής, δηλαδή σχέσης δημόσιου και ιδιωτικού τομέα της οικονομίας, αναδιανομής του προϊόντος και κράτους πρόνοιας, καμιά μηχανιστική επίκληση δεν θα υποκαθιστούσε την ανάγκη πρωτότυπης σκέψης.

Σοσιαλισμός, φιλελευθερισμός και δημοκρατία

Σύνδεση