Εξορία από τις λέξεις

Ζαν Ματέρν, Από μέλι και γάλα, μτφρ. Εύα Καραϊτίδη, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2013, σελ. 122 Ένα βήμα μπροστά και μετά ένα επόμενο, μέχρι τα βήματα να γίνουν διαδρομή και η διαδρομή τόπος. Έτσι προχωράμε, συχνά σε μονοπάτια που δεν επιλέξαμε, αλλά μας επιβλήθηκαν. Οι διακλαδώσεις της εσωτερικής μας γεωγραφίας δεν αντιστοιχούν πάντα σε ταξίδια που επιθυμήσαμε. Ενδεχομένως στον καθένα αναλογεί ένας ιδιαίτερος χάρτης, τοπογραφημένος από αθέλητους αποχαιρετισμούς, περιπόθητες μετοικεσίες και αταξίδευτες αποστάσεις. Οι πορείες που διανύσαμε, οι κρισιμότερες εξ αυτών, εγχαράσσονται στο πρόσωπό μας, μαρτυρούν αυτό που γίναμε και αυτά που εγκαταλείψαμε. Οι τόποι που κατοικούμε και τα σημεία όπου στεκόμαστε οριοθετούνται από τους τόπους και τα σημεία της φυγής μας, όπως η μνήμη ορίζεται από όλα όσα υφάρπαξε η λήθη. Η τυραννία της μνήμης επιτάσσει μια ιδιότυπη βραδυπορία. Μας ακινητοποιεί στον χρόνο, ενόσω εμείς συνεχίζουμε να βηματίζουμε στον χώρο, δυσκίνητοι, κατάφορτοι από οδύνη. Όμως η απώλεια διαθέτει τερατώδη διαπλαστική δύναμη. Μας εξαναγκάζει να αποδράσουμε από αυτήν για να ξεκουραστούμε στη λήθη. Έτσι προχωρούμε προς έναν προορισμό ανεπίγνωστο, με εμπιστοσύνη στους κινητήριους αυτοματισμούς των βημάτων μας. Ακόμα και όταν η θέληση καταρρέει και το μυαλό τρέμει, το σώμα ξέρει τι οφείλει να κάνει μπροστά σε έναν ανοιχτό ή και παρεμποδισμένο δρόμο. Οι ανακλαστικές λειτουργίες του, απότοκες της εγγενούς αφοσίωσής του στην αυτοσυντήρηση, μας φέρνουν τελικά εκεί όπου ποτέ δεν θελήσαμε να φτάσουμε. «Καμιά περίπλοκη νευρολογική εντολή και καμιά προσπάθεια της βούλησής μας δεν απαιτούνται για να κινηθούμε προς τα εμπρός. Είναι ευτύχημα: υπάρχουν κάποιοι στόχοι που δεν επιθυμούμε να τους πετύχουμε και κάποιες διαδρομές που δεν θέλουμε να τις διατρέξουμε». Ιδίως όταν καταλήγουν μπροστά σε έναν φρεσκοσκαμμένο λάκκο, όπως στην περίπτωση του αφηγητή στα Λουτρά του Κιράλυ, το πρώτο μυθιστόρημα του Ζαν Ματέρν (γεν. 1965). Ο δεκάχρονος Γκαμπριέλ επαφίεται στην ασυνειδησία του σώματος για να οδηγηθεί στον τάφο της αδελφής του και μόνο μετά από χρόνια είναι σε θέση να εκτιμήσει το απροσμέτρητο βάρος της κάθε ώθησης των πελμάτων. Εκ των υστέρων, επίσης, αντιλαμβάνεται ότι το μονοπάτι του νεκροταφείου τον έστειλε σε μια αναπόδραστη, περίκλειστη σιωπή, εκείνη των γονιών του, που πενθούσαν εξορίζοντας από το λεξιλόγιό τους τις λέξεις του πόνου. Αν το πρόσφατο μυθιστόρημα του Ματέρν είναι μια μελαγχολική διερεύνηση των ψυχικών ρωγμών της εξορίας, το πρώτο του βιβλίο συνιστά μια έξοχη ανατομία των λέξεων, της πολυσημίας και της ανεπάρκειάς τους. Ο αφηγητής μεγάλωσε σε ένα σπίτι, όπου η Ουγγαρία, ο γενέθλιος τόπος των γονιών του, είχε σβηστεί από τον οικογενειακό χάρτη. Ο Γκαμπριέλ τους άκουγε από τη μεσοτοιχία του υπνοδωματίου να ψιθυρίζουν τη μητρική τους γλώσσα, νιώθοντας εξοστρακισμένος από «τη γραμματική των παιδικών τους χρόνων», πρωτίστως, όμως, από τις συγκινήσεις τους. Τα γαλλικά, που στοιχειοθετούσαν τη γαλλική του ταυτότητα, ήταν γλώσσα μητριά και όχι μητρική. Τον απόκοβαν από ένα δραματικό παρελθόν, το οποίο παρέμενε τυφλό σημείο στην ιδιοσυστασία του. Ο Γκαμπριέλ δυσκολεύεται να αποδεχθεί τον αποκλεισμό του από την προγονική του ιστορία, γεμάτη κενά και απαγορεύσεις, φράσεις ημιτελείς, διακοπτόμενες και σκισμένες σελίδες. Λαχταρούσε να αφηγηθεί αυτή την ιστορία στον εαυτό του, αλλά δεν ήξερε σε ποια γλώσσα να την αναζητήσει. Όσο οι γονείς του αναγόρευαν με τη σιωπή τους το πένθος σε κάτι εξ ορισμού άφατο, ο Γκαμπριέλ συνειδητοποιούσε ότι κανένας γραμματικός κανόνας δεν θα τον βοηθούσε να σημασιοδοτήσει εκείνη την κολοβωμένη αφήγηση, τη ζωή της αδελφής του, που τερματίστηκε ασυνάρτητα, με κατακλείδα μερικά τρομερά αποσιωπητικά. Η γραμματική του πατέρα του, από την άλλη, συνοψιζόταν σε έναν και μοναδικό κανόνα: «Ο Κύριος έδωκεν, ο Κύριος αφείλατο». Αλλά οι λέξεις του βιβλικού χωρίου ήταν πολύ λίγες για να απαντήσουν τη θρηνητική απορία του πρώιμου τέλους. Πέρα από αυτό, καθιστούσαν κάθε απόπειρα εξήγησης βλάσφημη. Η ανεκλάλητη ιερότητα της θλίψης έπρεπε να μείνει έξω από τις σπιλωτικές λέξεις. Ο Ματέρν μέχρι να κατευθύνει τον ήρωά του στα καθαρτήρια Λουτρά του Κιράλυ, στην αχαρτογράφητη στον οικογενειακό άτλαντα Βουδαπέστη, αποδίδει σπαρακτικά την οργή του, όπου συνωθούνταν σαν εκρηκτική ύλη αδήριτες ερωτήσεις. Η σιωπή είναι από μόνη της φυγή, δραπετεύει από την απειλή των λέξεων και από την πραγματικότητα που επισύρουν, αρνείται τόσο την εν δυνάμει οδύνη τους όσο και την παρηγορητική τους δύναμη. Ο Γκαμπριέλ επιτείνει τη γλωσσική ρήξη των γονιών του με τον κόσμο που αποσιωπούσαν, επιλέγοντας να διαφύγει τις λεκτικές τους υπεκφυγές με τρόπο ρηξικέλευθο, αφενός μεταναστεύοντας και αφετέρου μεταφράζοντας. Εγκαθίσταται στο Λονδίνο, όπου εργάζεται ως μεταφραστής. Η φυγή του μιλά αγγλικά. «Ζούσα, ήξερα να ζω στ’ αγγλικά και μόνο, to live. Και δεν ήθελα να θυμηθώ εκείνο το παρελθόν όπου ζω ήταν ένα γαλλικό ρήμα, που δεν ήξερα πώς κλίνεται στον ενεστώτα». Όμως ποτέ δεν κατάφερε να λυτρωθεί από την προσωπική του γραμματική, την ελλειπτική και δυσλεκτική. Τα καινούργια του λεξικά «δεν περιείχαν λέξεις τόσο καίριες και υψηλές» για τα άηχα παιδικά του χρόνια ούτε λέξεις αντάξιες του πόνου τού άφωνου πένθους. Η απελπισία, ο θυμός και η ακαταληψία είχαν και πάλι μεταφραστεί σε δυσαρθρία, που εδραίωσε μέσα του την πίστη στην ανεπάρκεια των λέξεων. Οι ξένες λέξεις θα γίνονταν εντέλει το φίλτρο ανάμεσα στη ζωή του και τον κόσμο. Η προσωπική του γλώσσα θα παρέμενε δάνεια και διαμεσολαβημένη, ένα ευμετάβλητο εργαλείο για να γράφεται και να ξαναγράφεται η λευκή σελίδα, που έμοιαζε να είναι το πρόσωπό του. Ο Γκαμπριέλ αισθανόταν πως η ζωή του κρυβόταν πίσω από «ένα βουνό από λέξεις χωρίς νόημα», από λέξεις ανείπωτες και από όλες εκείνες στις οποίες δυσπιστούσε. «Απ’ τις λέξεις που είχε πάρει μαζί του ο πατέρας μου, φεύγοντας για το νεκροτομείο εκείνο το βράδυ». Όμως ο πατέρας του, πολύ προτού φύγει για το νεκροτομείο, είχε πιστέψει πως στη Γαλλία θα έχτιζε για την οικογένειά του μια μικροσκοπική και απομονωμένη γη της επαγγελίας, όπου θα έρρεε αδιαλείπτως μέλι και γάλα. Δεν φανταζόταν πως μετά από τη μαρτυρική πορεία του στη μεταπολεμική Ευρώπη και την ευσυνείδητη ενσωμάτωσή του στη γαλλική κοινωνία, θα αναγκαζόταν κάποτε να επιστρέψει στην έρημο, της αλαλίας και της απώλειας. Στο σύντομο βιογραφικό, που παρατίθεται στα δύο βιβλία, σημειώνεται πως ο συγγραφέας γεννήθηκε στην Αλσατία, «σε μια οικογένεια με κεντροευρωπαϊκή παράδοση». Στο δεύτερο μυθιστόρημά του ο Ματέρν επιχειρεί να αποσαφηνίσει αυτές τις λακωνικές συντεταγμένες διατρέχοντας τις δαιδαλώδεις ρίζες του πατέρα τού Γκαμπριέλ. Αφετηρία της αφήγησης είναι η Τιμισοάρα, η οποία, όταν γεννήθηκε ο ήρωας, ανήκε ήδη στο ρουμανικό κομμάτι του Μπανάτ, μια ιστορική περιοχή της Κεντρικής Ευρώπης, κατακερματισμένη μεταξύ Ρουμανίας, Σερβίας και Ουγγαρίας. Μια λωρίδα γης «στριμωγμένη ανάμεσα σε ό,τι απέμενε από τις μεγάλες αυτοκρατορίες». Η οικογένεια του αφηγητή ανήκε στους κατοίκους του Μπανάτ με γαλλική καταγωγή, οι οποίοι αποτελούσαν μια ειδική περίπτωση, για την οποία ενδιαφέρθηκε ο Σαρλ ντε Γκωλ, όταν μετά τον πόλεμο οι χιλιάδες πρόσφυγες της περιοχής, που δραπέτευαν από τον Κόκκινο Στρατό, αναζητούσαν μια χώρα υποδοχής. Όσοι από αυτούς ήταν σε θέση να επιδείξουν πιστοποιητικά προέλευσης από την Αλσατία ή τη Λωρραίνη, μπορούσαν να επιστρέψουν στην «πατρίδα». Έτσι ο ήρωας, χάρη στους Αλσατούς προγόνους του, γλίτωσε τον κομμουνισμό, βρήκε μια χώρα που τον ελεήθηκε και μετά από παράξενες εκβλαστήσεις του γενεαλογικού του δέντρου ξαναέγινε Γάλλος, αφού πρώτα είχε μετατραπεί από Ούγγρος σε Ρουμάνο. Μακριά από τις πεδιάδες του Δούναβη, βουλιαγμένος μες στους λόφους της Καμπανίας, αποστερημένος τη γραμμή του ορίζοντα, που είχε περιθάλψει τις πρώτες του ονειροπολήσεις, ο ήρωας νιώθει πως δεν θα μπορούσε ποτέ πια να αναστηθεί εκείνη η αρυτίδωτη ψευδαίσθηση ελευθερίας. Ο χρόνος παραμένει πάντα η μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα σε δύο τόπους, καθώς επιμηκύνει τις διανυσμένες διαδρομές, απαγορεύοντας την επιστροφή στα τοπία της νοσταλγίας. Όπως σκέφτεται πολλά χρόνια αργότερα ο γιος του, ο χρόνος «υποσκάπτει, επιδεινώνει, επιτείνει». Άλλωστε ο νόστος συχνά αποδεικνύεται επιθυμία ενός χρόνου και όχι ενός τόπου. Στον παροντικό χρόνο της αφήγησης ο πατέρας του Γκαμπριέλ, ηλικιωμένος και ετοιμοθάνατος, αποτολμά την ύστατη ώρα την επάνοδο στη χαμένη πατρίδα. Επαναπατρισμός ματαιωμένος, εφικτός πια μόνο στη μνήμη, αυτό το μύχιο νεκροσέντουκο αδικαίωτων πόθων και άληστων πόνων. Το οδοιπορικό του ξεκινά το καλοκαίρι του 1944, όταν έφηβος εγκαταλείπει την Τιμισοάρα φεύγοντας προς τα δυτικά, ακολουθώντας στην υποχώρησή τους τις στρατιές της Βέρμαχτ. Μια από τις επονείδιστες επιτάσεις της επιβίωσης. Στη νέα του πατρίδα κανείς δεν έμπαινε στον κόπο να αναλογιστεί το νοσηρό βάρος αυτής της εξαναγκαστικής επιλογής στρατοπέδου, καθώς η συλλογική μνήμη των συμπατριωτών του υπάκουε σε άλλες ιεραρχήσεις. Εκείνοι είχαν αντικρίσει την καταστροφή από διαφορετική όχθη. Η γεωγραφία επέβαλλε στους επιζήσαντες τη δική της κλίμακα αξιών. Ο Ματέρν επιχειρεί να προσδώσει στη δυστυχία της εξορίας πλατύτερη διάσταση, προτείνοντάς την εμμέσως σαν καταβύθιση του ήρωα στην ατομική του ιστορία. Καταβύθιση, ωστόσο, διόλου ενδοσκοπική, στο βαθμό που κατατείνει στη συνειδητοποίηση της άρρηκτης συνύφανσης της προσωπικής του αφήγησης με ένα συλλογικό παρελθόν. Όταν, λόγου χάριν, ο αφηγητής ανατρέχει στη στιγμή που φτάνει εξαθλιωμένος στην κατερειπωμένη και ένοχη Βιέννη, σκέφτεται: «Ήμασταν βρόμικοι, αναγκεμένοι, αντίστοιχοι σε όλα με την ιδέα που είχαν πιθανόν οι πιο πολλοί Αυστριακοί, τριάντα χρόνια πριν, για τους υπηκόους της Αυτού Μεγαλειότητας που ζούσαν στα άκρα της αυτοκρατορίας». Στη Βουδαπέστη, από την άλλη, ακούει έμφοβες ειδήσεις για μαζικές εκτοπίσεις Εβραίων, ενθυμούμενος μια γειτόνισσα να τον μακαρίζει, λίγο πριν φύγει, που οι παππούδες του είχαν πεθάνει. Μόνο χάρη σε μια σύμπτωση ο Γκαμπριέλ μαθαίνει για αυτές τις εβραϊκές ρίζες, απωθημένες στο απώτατο παρελθόν, απολιθωμένες σε ληξιαρχικά βιβλιάρια. Μέχρι τότε η υποδόρια εβραϊκότητά του ήταν ανυπόστατη όσο μια διαίσθηση, ένα μυστήριο, το οποίο παραδόξως απέπνεε μια αίσθηση οικειότητας. Η εκμάθηση των εβραϊκών, για παράδειγμα, αντί να δικαιώσει την προσμονή είσδυσης σε ένα μυστηριακό «αλλού», του δημιούργησε την αλλόκοτη εντύπωση πως βρισκόταν επιτέλους στο σπίτι. Η αναμέτρηση του Γκαμπριέλ με την εβραϊκή πτυχή της ταυτότητάς του κορυφώνεται με την επίσκεψη μιας συναγωγής τις ημέρες του Γιομ Κιπούρ. Εκεί, περιδεής μες στην αντήχηση των μουρμουριστών προσευχών και σπαράζοντας σιωπηλά για εξιλέωση, αναπέμπει με ακίνητα χείλη στον εαυτό του την ιστορία που η οικογένειά του τού είχε στερήσει. Ο Γκαμπριέλ ερωτεύτηκε τη Λώρα με την προσδοκία του ξεριζωμού του από τη σιωπή. Στην αρχή ερωτεύτηκε το γέλιο της, που «ηχούσε σαν απάντηση στις αμφιβολίες» του, αλλά και σαν υπόσχεση. Με την ελπίδα της ανάπαυσης από την αγλωσσία μιας ολόκληρης ζωής αφέθηκε να καταποντιστεί «σ’ αυτή τη μελωδική κωδωνοκρουσία», στους χαρμόσυνους αναπαλμούς του μεταλλικού της γέλιου. Πρωτίστως, ερωτεύθηκε τη Λώρα γιατί πίστεψε πως θα τον έσωζε. Πίστεψε πως ο έρωτάς της υποδαυλιζόταν από την επιθυμία προσηλυτισμού του στην ευτυχία, πως τον αγάπησε μες στην παρόρμησή της να τον σώσει από την άναυδη μοναξιά του. Η ευτυχία τους «ήταν φτιαγμένη από το τίποτα ή από κάτι λιγοστό». Σε αντιδιαστολή, ο πατέρας του αγάπησε τη Σουζάν, η οποία είχε και αυτή δραπετεύσει από τον κομμουνισμό και από την ίδια πατρίδα, γιατί κατάλαβε ότι ενσάρκωνε την απάντηση που εκείνη είχε ανάγκη. Η αγάπη του ήταν απόφαση και όχι συναίσθημα. Αποφάσισε να γίνει για εκείνη η χώρα όπου θα έρρεε μέλι και γάλα. Ο έρωτάς τους γεννήθηκε «μες στην ακατανόητη αλχημεία των επιθυμιών και των αποφάσεων». Η ευτυχία τους «ήταν ένα τίποτα που καταλάμβανε το παν». Στις συναντήσεις των σωμάτων τους θριάμβευε η λήθη όλων όσα είχε χαλάσει μέσα τους ο πόλεμος, ενόσω η σάρκα της Σουζάν ενέπνεε στον σύντροφό της μουσικές μεταφορές για την ανέλπιστη, ξανακερδισμένη μελωδία στη ζωή του. Τα αγκαλιασμένα κορμιά τους εκμηδένιζαν τη μνήμη και ψελλίζοντας το ιδιόλεκτο της ηδονής διέταζαν τη σιωπή να σταματήσει. Ο γιος τους, πάλι, αισθανόταν πως οι υπόκωφοι λαρυγγισμοί και τα λαχανιασμένα τραυλίσματα, που ανάβλυζαν από το πλέξιμο του σώματός του με αυτό της Λώρας, συνέθεταν μια τόσο αυτόφωτη αρμονία, «που όλα τα λεξικά του κόσμου θα μείνουν για πάντα βουβά μπροστά στην ομορφιά της μουσικής μας». Αν ο Γκαμπριέλ ονειρευόταν μια ζωή από λέξεις, ο πατέρας του είχε ελπίσει σε μια ζωή από μέλι και γάλα. Αμφότεροι κατέληξαν πρόσφυγες των απαντοχών τους. Ο Ζαν Ματέρν με τα δύο του βιβλία έρχεται να μας θυμίσει πως η σιωπή είναι εξορία και πως τα όνειρά μας χρειάζονται μια μητρική γλώσσα. Στις λέξεις των άλλων συχνά αντικρίζουμε το πρόσωπό μας, αλλά τις λέξεις που θα μιλήσουν για ό,τι πιο ιδιωτικό και αμετάφραστο διαθέτουμε, την οδύνη, πρέπει να τις εξημερώσουμε, να τις εμπιστευτούμε και ασφαλώς να τις ξεστομίσουμε. Μετά ας τις προσφέρουμε. Διότι οι λέξεις μπορούν να υποθάλψουν μια ύψιστη αμοιβαιότητα και μέσω αυτής να ανακτήσουν το υψηλότερο νόημά τους. Αγάπη πέραν της γλώσσας είναι αδιανόητη. Η σιωπή ορθώνει οχυρά, αποκλείει, απωθεί την απόκριση. Κανένας λυγμός και κανένα γέλιο δεν είναι άηχα. Κάποιες στιγμές η ζωή μπορεί να μοιάζει άναρθρη, αλλά παραμένει θορυβώδης, στον αντίποδα της τελεσιδικίας της επιτάφιας σιγής. Όσο ανακριβείς, πλανερές και επίφοβες, ανεπίστρεπτες γαρ, και αν είναι οι λέξεις, δεν αντέχουμε να τις αρνηθούμε. Αν μη τι άλλο γιατί, όπως ξέρει καλά ο Γκαμπριέλ, χωρίς λέξεις υπάρχεις τόσο λίγο.

Σύνδεση