Φωνές και ψίθυροι από τους αντίποδες

Ο ποιητής Ελικούρα Τσιγουάιλαφ (Elicura Chihuáilaf)[1], δεν είναι απλώς «Χιλιανός»: ναι μεν γεννήθηκε, ζει και δραστηριοποιείται στην επικράτεια της Χιλιανής Δημοκρατίας, κυκλοφορεί ανά τον κόσμο με χιλιανό διαβατήριο, διδάσκει σε χιλιανά πανεπιστήμια και είναι μέλος της Χιλιανής Ακαδημίας – ανήκει ωστόσο σε μία βαθύτερη και αρχαιότερη Χιλή: εκείνη των ιθαγενών, με καταβολές που υπερβαίνουν κατά πολύ τα μόλις διακόσια χρόνια ύπαρξης της χιλιανής πολιτείας. Τι γνωρίζει ο σημερινός μέσος Έλληνας για το ιστορικό και ανθρωπολογικό αυτό υπόβαθρο του λεγόμενου «Νοτίου Κώνου» της Νοτίου Αμερικής; Σχεδόν τίποτα ή, το πολύ-πολύ, κάποια σκόρπια ψήγματα γνώσεων, κομμάτια ενός ασυναρμολόγητου παζλ. Από τα εφηβικά διαβάσματά μας θα μπορούσαμε λ.χ. να ανασύρουμε την μορφή του δεινού ιππέα και κυνηγού Θάλκεϊβ (Thalcave), που τα τέκνα του πλοιάρχου Γκραντ, στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Ιουλίου Βερν, συναντούν στις αχανείς πεδιάδες της Παταγονίας. Όλοι θυμόμαστε μάλλον το δραματικό επεισόδιο στο οποίο ο ευγενής Ινδιάνος σώζει τον μικρό Ρόμπερτ από τα νύχια του κόνδορα, αλλά και το κωμικό εκείνο, όπου ο αιθεροβάμονας Παγκανέλ (Paganel), αφού προσπαθεί εις μάτην να επικοινωνήσει μαζί του, καταλαβαίνει επιτέλους πως είχε μπερδέψει τις γλώσσες και, αντί για ισπανικά, έμαθε εν όψει του ταξιδιού του τα… πορτογαλέζικα. Ελάχιστοι όμως μπήκαμε στον κόπο να ερευνήσουμε και να μάθουμε ότι ο ήρωας, που οι Ευρωπαίοι φίλοι του τον έλεγαν στην Αργεντινή «Παταγόνα» –και στη Χιλή θα τον αποκαλούσαν «Αραουκανό»–, πρέπει να δήλωνε «Mapuche» (Μαπούτσε), δηλαδή απλά και επιτακτικά Γηγενής. Με την παραπάνω αναδρομή στον προσφιλή κόσμο του Ιουλίου Βερν, δεν υπαινίσσομαι –προς Θεού!– ότι ο Ελικούρα είναι κάτι σαν Θάλκεϊβ της ποίησης. Απλώς εικάζω πως και αυτός, πριν από κάθε τι –πριν από Αραουκανό ή Παταγόνα, πριν ακόμη και από Χιλιανό– αυτοπροσδιορίζεται ως «άνθρωπος της γης». Γιατί αυτό ακριβώς θα πει Mapuche στην γλώσσα mapudungún, όπου στη σύνθετη αυτή λέξη αναγνωρίζουμε τα συστατικά mapu = «γη» και che = «ανθρώπινο ον». Οι άλλες δύο ονομασίες είναι επίκτητες και απηχούν τις συγκρούσεις των Γηγενών με διαφόρους αλλογενείς. Patagones, δηλαδή «μακρυκάνηδες», τους είπαν οι Ισπανοί, εντυπωσιασμένοι από το γιγαντιαίο ανάστημά τους· Αραουκανοί (εκ του awqa = «άγριος») ονομάστηκαν –στα κέτσουα– από τους Ίνκα, λόγω του σθένους με το οποίο τους αντιμετώπισαν. Έτσι λοιπόν, η ιστορία των Μαπούτσε διαμορφώθηκε πρωτίστως ως ιστορία της αντίστασής τους ενάντια σε αλλεπάλληλους εισβολείς. Αρχής γενομένης, όπως είπαμε, με τους Ίνκα, των οποίων η επέλαση ανακόπηκε από τους Γηγενείς στην Κεντρική Κοιλάδα της σημερινής Χιλής. Στα ίχνη τους οι Ισπανοί, έχοντας κατακτήσει την Ινκαϊκή Αυτοκρατορία, απέτυχαν κι αυτοί να την επεκτείνουν νοτίως του ποταμού Bío Bío, όπου οι Μαπούτσε είχαν σταματήσει τους «Ρωμαίους» της προκολομβιανής Αμερικής. Το συγκεκριμένο επεισόδιο, το οποίο διαδραματίστηκε στα μισά του 16ου αιώνα, έγινε μάλιστα αφορμή οι απαρχές του χιλιανού έθνους να απαθανατισθούν σε ένα έπος. Ο λόγος για την Araucana (1569-1590) του Αλόνσο ντε Ερθίλια υ Θούνιγα (Alonso de Ercilla y Zúñiga, 1533-1593), τον οποίο, δικαίως, ένας μεταγενέστερος μελετητής χαρακτήρισε ως “conquistador conquistado”. O Ερθίλια πολέμησε μεν ενάντια στους Μαπούτσε (στις τάξεις ισπανικού εκστρατευτικού σώματος)· θαύμασε δε ειλικρινά την ανδρεία των αντιπάλων του και, ως γνήσιος καλλιτέχνης της Αναγέννησης, τους ύμνησε κατά τα πρότυπα της εποχής. Έτσι λοιπόν, στην Araucana του Ερθίλια ακούγονται απόηχοι της Gerusaleme liberata, του Τορκουάτο Τάσσο, ενώ οι ιθαγενείς πολέμαρχοι Lautaro, Tucapel, Caupolicán… «στήνονται» ποιητικά στην κλίμακα των Γοδοφρέδου ντε Μπουγιόν και Ριχάρδου του Λεοντόκαρδου. Με την ήττα των Ισπανών, ο απόρθητος Νότος παρέμεινε για τρεις αιώνες το άβατο της ελεύθερης Αραουκανίας. Η κατάλυσή του στα τέλη του 19ου –σύληση της mapu-γης και άγριος διωγμός των Γηγενών-Μαπούτσε– υπήρξε έργο της Δημοκρατίας της Χιλής: της ίδιας που, στις απαρχές των πολέμων της Ανεξαρτησίας, επικαλέστηκε υποκριτικά το προηγούμενο των ηρωικών Αραουκανών. Οι επιβιώσαντες αυτής της γενοκτονίας έζησαν έκτοτε περιθωριοποιημένοι στην ίδια τους την γη, εγκλωβισμένοι σε ένα είδος εξωτικού αρχαϊσμού, προς τέρψιν των «μοντέρνων» συμπατριωτών τους. Μόλις πρόσφατα η καινούρια Χιλή, που αναφύεται με ανοικοδομητική διάθεση από τα χαλάσματα της τελευταίας δικτατορίας, φαίνεται να διεκδικεί μια νέα «εθνοτική συνθήκη», εντός της οποίας στο στοιχείο Μαπούτσε αναγνωρίζεται η βαρύνουσα θέση που ανέκαθεν του ανήκε. Τι μπορεί όμως να προσφέρει το στοιχείο αυτό στους Χιλιανούς, σε μιαν εποχή που η ίδια η ιδέα του Έθνους μοιάζει αρκετά ξεθωριασμένη, ενώ εκείνη του Εθνοκράτους ελέγχεται ρητώς αρνητικά; Η συγκεκριμένη προσφορά μπορεί και πρέπει να είναι πρωτίστως μια πνευματική συνιστώσα, προϊόν του ποιοτικού αναστοχασμού της κληρονομιάς των Γηγενών. Αντίθετα προς τους μεγάλους πολιτισμούς της Αμερικής (Αζτέκα, Μάγια και Ίνκα), οι οποίοι εκφράστηκαν μέσα από εντυπωσιακά μνημεία και μεγάλα κρατικά μορφώματα, οι Μαπούτσε προτείνουν μια πολιτισμική παρέμβαση πιο οργανική και πιο «ταπεινή», μέσα από την οποίαν ο άνθρωπος να αποβάλλει την προμηθεϊκή αλαζονεία του και να επιδιώξει την συμφιλίωση με το Σύμπαν[2]. Αντίθετα, πάλι, προς τις γραμμικές αφηγήσεις της Νεωτερικότητας (εθνικισμό, φασισμό, μαρξισμό…) με τις οποίες «παραμυθιάστηκαν» οι άνθρωποι του 20ού αιώνα, ο πολιτισμός των Γηγενών εκφέρει έναν «Λόγο σπερματικό», όπως θα τον έλεγαν οι Στωικοί[3]. Ο Λόγος αυτός είναι οντολογικά ισχυρός, αφού απ’ αυτόν αναφύονται όσα εισέρχονται στον κύκλο της ύπαρξης, αλλά και σ’ αυτόν αποσύρονται όσα τον έχουν ολοκληρώσει. Είναι εγγυητής της κοινωνικής συνοχής, αφού για τους Μαπούτσε (όπως και για διάφορα άλλα ιθαγενή φύλα της Αμερικής) οι διαπροσωπικές σχέσεις εξανθρωπίζονται μέσα από την διαλογική διάδραση μεταξύ ατόμων και ομάδων[4]. Είναι επίσης θεμελιωτής κάθε ανθρώπινης Αρχής, αφού εξουσία επί των ανθρώπων νομιμοποιείται να ασκήσει μόνον ο μυημένος, ο «κύριος της Λέξεως». Τέλος, αλλά όχι τελευταία, η Λέξη αυτή είναι υπέροχα ποιητική. Για του λόγου το αληθές, ας αναλογιστούμε πως στην κοσμοαντίληψη των mapuche κάθε τι το υπερβατικό είναι γαλάζιο και ότι ο κατ’ εξοχήν δίαυλος επικοινωνίας με το «γαλάζιο» είναι το όνειρο! Σ’ αυτήν την προοπτική, η ποίηση του Ελικούρα Τσιγουάιλαφ, καθώς μάλιστα την έχει συγκεντρώσει σε έναν τόμο με τίτλο Το γαλανό χρώμα των ονείρων (El Azul de los sueños), διεκδικεί δικαιωματικά μια διπλή ερμηνευτική προσέγγιση. Αφενός μεν μας φανερώνεται ως το όχημα μιας πανάρχαιας, βαθύτατα ριζωμένης σοφίας. Αφετέρου δε –συμπληρωματικά και όχι εναλλακτικά–, στην ίδια χρωματική κλίμακα νομιμοποιούμεθα να εντάξουμε και το «γαλάζιο λουλούδι» που ονειρεύτηκαν ο Νοβάλις και ο ρουμάνος ρομαντικός Εμινέσκου, αλλά και τις μουσικές αρμονίες που εκπέμπει το περίφημο «azul» του Ρουβέν Δαρίο (Rubén Darío). Ενίοτε το ερμηνευτικό παιγνίδι μοιάζει με κούρσα αυτοκινήτου, όπου, κατά περίπτωσιν, πότε πατάει κανείς γκάζι και πότε αμπραγιάζ. Και επειδή πολλοί (συμπεριλαμβανομένου του ιδίου του ποιητή) έχουν δώσει έμφαση στην αντιπροσωπευτικότητά του, για «ένα έθνος και έναν πολιτισμό», με τη σειρά μου νιώθω την ανάγκη να τονίσω ότι ο Ελικούρα δεν είναι ένας Μαπούτσε που συμβαίνει να συνθέτει και ποιήματα, αλλά ένας ποιητής που συμβαίνει να είναι και Μαπούτσε. Πιο συγκεκριμένα, ότι δεν ανήκει στην ανθρωπολογία, την εθνολογία ή τη λαογραφία, αλλά πρωτίστως και εσχάτως στην Ποίηση, χωρίς περιοριστικούς προσδιορισμούς. Το πρώτο επιχείρημα που συνηγορεί υπέρ αυτού έχει να κάνει με την παράμετρο του λυρισμού, η οποία, εν πολλοίς, δεν είναι συμβατή με το φολκλόρ. Γιατί όπου το ποιητικό υποκείμενο επωμίζεται την υποκειμενικότητά του, όπου ο λόγος του αρθρώνεται στην κλίμακα του «εγώ», εκεί τελειώνει οριστικά η επικράτεια του «εμείς». Εάν το έργο του Ελικούρα διατηρεί (και σαφώς διατηρεί!) κάποιες σχέσεις με κάποιο δημώδες υπόβαθρο, αυτές διαφέρουν άρδην από τα μυθεύματα της ρομαντικής λαογραφίας. Αρχής γενομένης με τον μύθο του «λαού» ως συλλογικού δημιουργού. Στην αφετηρία κάθε δημιουργίας βρίσκεται πάντα το δημιουργικό άτομο. Στο βαθμό που το δημιούργημά του αρέσει, γίνεται δημοφιλές, κυκλοφορεί κα αναπαράγεται από στόμα σε στόμα. Με άλλα λόγια, καθίσταται «δημοτικό»[5]. Αντιθέτως, η όποια δημοτικότητα της ποίησης του Ελικούρα δεν έφερε την «φολκλοροποίησή» της, επειδή κάτι τέτοιο προσέκρουσε στην ύπαρξη του πάγιου, γραπτού κειμένου. Ως γνωστόν, ο ποιητής μελέτησε επισταμένα και προώθησε συστηματικά την oralitura (εκ του oral = «προφορική» και literatura = «λογοτεχνία»), ως κατεξοχήν έκφραση της ιθαγενούς δημιουργικότητας. Επιλέγοντας όμως την γραφή ως τρόπο σύνθεσης, ο ίδιος δεν είναι (ή δεν είναι πια) oralitor. Εδώ βρίσκεται η δεύτερη ειδοποιός διαφορά που τον διακρίνει από την λαογραφία[6]. Η τρίτη και βασικότερη αφορά τα περιεχόμενα ποίησής του. Ο λυρισμός είναι η κατεξοχήν σφαίρα της ατομικής ευαισθησίας: των συγκινήσεων και συναισθημάτων που βιώνει ένα Εγώ διακριτέο και διακριτό από την συλλογική ψυχή. Στην αρχαία Ελλάδα, φέρ’ ειπείν, ο εν λόγω διαχωρισμός έλαβε χώρα κατά την «Λυρική Εποχή» (7ο-5ο αι. π.Χ.), όταν στο ιστορικό προσκήνιο εμφανίστηκε και εδραιώθηκε η πόλις-κράτος. Και ο νεόκοπος «αστός» της Αρχαιότητας ήταν ακριβώς αυτός που επινόησε έναν καινούριο ποιητικό λόγο, ικανό να εκφράσει την αυτονόμηση του ατόμου από τους επιτακτικούς δεσμούς της φυλής και της φάρας[7]. Τηρουμένων των αναλογιών, μια χειραφέτηση παρόμοια πρέπει να έχει βιώσει και ο Ελικούρα Τσιγουάιλαφ. Η ποίησή του, ακόμη και όταν αρθρώνει συγκινήσεις και συναισθήματα συλλογικά (πολιτική διαμαρτυρία, αλληλεγγύη με ζωντανούς και νεκρούς, βαθύτατο σέβας και δέος προς τους προγόνους), το κάνει sotto voce, με διακριτικότητα και εκλεπτυσμένο αισθητήριο (κοινώς καλόγουστα). Κυρίως δε, το κάνει στον ορίζοντα μιας «μελαγχολίας εντελώς προσωπικής». Γιατί ο ποιητής το κατάλαβε και εμπέδωσε μια για πάντα: ο λυρισμός δεν είναι παρά τούτη η «προσωπική μελαγχολία»: ο σκληρός πυρήνας του ιδιωτικού. Γι’ αυτό λοιπόν (εις πείσμα των αλαζονικών φωνακλάδων της «στράτευσης») ο μοναχικός ψίθυρος μέσα από τα σπλάχνα της οντολογικής μοναξιάς του ατόμου αποτελεί την πεμπτουσία της λυρικής ποίησης. Με διαλεκτικό επιστέγασμα το ότι όσο πιο ιδιωτική είναι η λυρική φωνή τόσο πιο άμεση πρόσβαση έχει στα πανανθρώπινα, αλλά και –γιατί όχι;–, στα υπερανθρώπινα. Το διαισθάνθηκε με ακρίβεια και το είπε γλαφυρά ο Αντόνιο Ματσάδο (Antonio Machado): Quien habla solo espera hablar a Dios un día («Όποιος μιλάει μονάχος ελπίζει κάποια μέρα να μιλήσει στο Θεό»). Η ποίηση του Ελικούρα βρίθει τέτοιων ψιθύρων. Ας ακούσουμε μερικούς. Με ιδιαίτερη ευαισθησία, ο ποιητής πλησιάζει, για παράδειγμα, το μυστήριο της κοινωνίας του ανθρώπου με τη φύση: θέμα, βεβαίως, ριζωμένο στην παραδοσιακή βιοφιλοσοφία των Γηγενών. Για να το κάνει όμως ποιητική εικόνα, με τρόπον εντυπωσιακά πρωτότυπο, λες και ιδιοποιείται πότε-πότε το στοχαστικό πινέλο των μεγάλων ζωγράφων της Άπω Ανατολής: «Σε τούτα τα νερά ας βραχώ! / ακούω τον εαυτό μου να μιλάει, / καθώς χορεύω ανάμεσα στα άνθη / Όταν ξυπνήσω θα ανεβώ ψηλά / συγκινημένος καθώς θα κρατιέμαι / από ένα άρωμα λεβάντας». Άλλοτε, πάλι, ενεργοποιεί το οικουμενικό carpe diem σε κλειδί επίσης πρωτότυπο, που καθιστά τον θάνατο δραστικότατο οίστρο της ζωής: «Σύντομη είναι η ζωή, μου λένε. / Για τούτο ας πιούμε κι ας γευτούμε / της Γης τους καρπούς, κι ας χορέψουμε, / τώρα που έχουμε πια γίνει / τόσο ελαφριοί σαν τα πουλιά». Τέλος, ο Ελικούρα πραγματεύεται μια δική του αισθητική, σε πνεύμα που θα επικροτούσαν οι σημαντικότεροι οπαδοί της «καθαρής ποίησης» του 20ού αιώνα. Η Ποιητική αυτή Τέχνη επιστρατεύει εν μέρει, έναν «αποφατικό» λόγο παρόμοιο με τις θεολογίες εκείνες οι οποίες ορίζουν την ουσία του Θεού «διά του μη είναι». Τo σχετικό ποίημα αρχίζει με το προκλητικό «Η ποίηση δεν χρησιμεύει σε τίποτα», ενώ προς το τέλος διαβάζουμε: «Και τίποτα άλλο δεν θα πω γιατί / κανείς δεν πρόκειται πια να ’βρει / ένα κλειδί που κανένας δεν έχασε». Στο ενδιάμεσο μας μιλά και για το τι είναι –κι όχι μόνο για το τι δεν είναι– η ποίηση, αλλά η βασική αντίληψή του επί του προκειμένου στηρίζεται στους δύο αρνητικούς ορισμούς. Μια ηχηρή απουσία, ευτυχώς μόνο φαινομενική, στο όλο αυτό ποιητικό corpus αφορά την ερωτική θεματική. Είπα ηχηρή, επειδή στη σφαίρα του λυρισμού η αγάπη είναι το θέμα των θεμάτων, και αρκετοί θεωρητικοί υποστηρίζουν ότι, τουλάχιστον στο πεδίο του δυτικού πολιτισμού, η λυρική συνείδηση συμβαδίζει με την ερωτική. Και είπα φαινομενική διότι μια δεύτερη ματιά μας δείχνει ότι, καίτοι λίγα κομμάτια θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως αμιγώς ερωτικά, υπάρχει εντούτοις ένας διάχυτος ερωτισμός που διαπερνά το όλο σχεδόν έργο του ποιητή και εμπλέκεται στις υπόλοιπες θεματικές ενότητές του. Αρχής γενομένης με την Ars Poetica, όπου ο «καταφατικός» ορισμός της Ποιήσεως έχει ως εξής: «τα μάτια σου και τα δικά μου, ω κόρη, / καρδιά ακοή, μουσική απαράλλαχτη». Το «φυσιολατρικό» θέμα χρωματίζεται και αυτό ερωτικά, αφού «Το Φεγγάρι μπορεί να φέρει το όνομά σου», ενώ «στο χρυσαφένιο σπίτι / η Σελήνη κι εγώ, απαστράπτοντες, πλαγιάσαμε / στο Γαλάζιο μάτι του κυκλώνα». Τέλος, μια ερωτική χειρονομία δεν μπορούσε να λείψει από τον βιταλιστικό αποχαιρετισμό της σύντομης ζωής: «Σας λέω, προτού φύγω, θα φιλήσω / την καρδιά μιας γυναίκας». Βάζοντας μια τελεία σ’ αυτήν την ανασκόπηση της ποίησης του Ελικούρα Τσιγουάιλαφ, πολύ φοβάμαι ότι δεν κατάφερα να την κάνω ιδιαίτερα διαφωτιστική. Κυρίως για τον ποιητή τον ίδιο, ο οποίος κομίζει ένα μήνυμα πνευματικό και εισπράττει την, μοιραία στρεβλή, ερμηνεία ενός αγνωστικιστή, από την σκοπιά μιας κοσμικής κουλτούρας. Μήπως όμως σε τέτοιες «στρεβλώσεις» πατάει η οικουμενικότητα της Ποίησης; ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ ΠΟΥ ΚΑΝΕΝΑΣ ΔΕΝ ΕΧΑΣΕ Η ποίηση δεν χρησιμεύει σε τίποτα, μου λένε. Και στο δάσος τα δέντρα χαϊδεύονται με τις γαλάζιες ρίζες τους. Και σείουν τα κλαριά τους στον αέρα χαιρετώντας με πουλιά το Σταυρό του Νότου. Η ποίηση είναι ο βαθύς ψίθυρος των δολοφονημένων το θρόισμα από φύλλα φθινοπώρου κι η θλίψη για το παλικάρι που κράτησε τη γλώσσα του κι έχασε την ψυχή του. Η ποίηση, η ποίηση είναι χειρονομία είναι ένα όνειρο, είναι τοπίο τα μάτια σου και τα δικά μου, ω κόρη καρδιά ακοή, μουσική απαράλλαχτη. Και τίποτα άλλο δεν θα πω γιατί κανείς δεν πρόκειται πια να ’βρει ένα κλειδί που κανένας δεν έχασε. Και ποίηση είναι το τραγούδι των Προγόνων η μέρα η χειμωνιάτικη που πυρπολεί και σβήνει ετούτη τη μελαγχολία την εντελώς προσωπική. OΤΑΝ ΤΑ ΟΝΕΙΡΑ ΜΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΟΥΝΤΑ ΝΕΡΑ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣΓρασίδι ξεραμένο είμαι εγώ. Στέλνω σινιάλο στη βροχή κι έπειτα νιώθω τις πρώτες σταγόνες της να πέφτουνε στον κάμπο. Σε τούτα τα νερά ας βραχώ! ακούω τον εαυτό μου να μιλάει, ενώ χορεύω ανάμεσα στα άνθη. Όταν ξυπνήσω θα ανεβώ ψηλά συγκινημένος, καθώς θα κρατιέμαι από ένα άρωμα λεβάντας. ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ’ΧΕΙ Τ’ ΟΝΟΜΑ ΣΟΥΤο σώμα σου είναι η Φύση ολάκερη, μου λες, Αφού τη μέρα του αποχωρισμού με σώσανε τα δέντρα από το πάρκο. Ίσως ποτέ δεν καταφέρω να μιλήσω για τα οράματά σου στην αντίπερα όχθη της δύσης γιατί η πένα μου είναι σαν το αχό τον φοβερό της βόμβας στη Χιροσίμα. Δεν ξέρω, σου λέω. Εγώ ακόμα ατενίζω τους πάππους και προπάππους που σκοτώθηκαν στα δικά μας χωράφια, τότε, το 1883.[8] Κι οι δυο μας τη ζωή, δεν αμφιβάλλω, θα υμνούσαμε το ίδιο: σιωπώντας με μια Σιωπή ιερή σαν το περπάτημα πάνω στο δάσος. Σουρουπώνει και το ψιλοβρόχι μαζεύει μέσ’ στις Λέξεις μου. Στον ουρανό, πιο πέρα, στο χρυσαφένιο σπίτι η Σελήνη κι εγώ, απαστράπτοντες, πλαγιάσαμε μες στο Γαλάζιο μάτι του κυκλώνα. ΜΟΝΑΧΙΚΗ Η ΨΥΧΗ ΜΟΥ ΛΕΕΙ ΑΝΤΙΟ Σύντομη είναι η ζωή, μου λένε. Για τούτο ας πιούμε κι ας γευτούμε της Γης τους καρπούς, κι ας χορέψουμε, τώρα που έχουμε πια γίνει τόσο ελαφριοί σαν τα πουλιά. Και λέω: προτού φύγω θα φιλήσω την καρδιά μιας γυναίκας (όπως το έκαναν κι οι Πρόγονοί μου) και θα περιφέρομαι παντού με πρόσωπο απ’ άνθη κι από φύλλα καλυμμένο. Στα φίδια να πλεχτούν θα παραγγείλω γιατί έτσι τα βουνά θα μου μιλήσουν για τα δικά τους όνειρα. Από την Κάτω Μεριά οι πελαργοί του δειλινού κάνουν φτερά. Αντίο, φεύγω. Θα αφήσω άραγε πίσω μου καλές αναμνήσεις; Ακούω τους δικούς μου να με αποχαιρετούν με θρήνους. Μοναχική, η ψυχή μου θα πει σύντομα αντίο και σύντομα θα πάει να βυθιστεί στο σούρουπο. Σ’ ΑΥΤΟ ΤΟ ΧΩΜΑ ΚΑΤΟΙΚΟΥΝ Τ’ ΑΣΤΕΡΙΑ Σ’ αυτό το χώμα κατοικούν τ’ αστέρια. Σ’ αυτόν τον ουρανό τραγουδούν τα νερά της φαντασίας. Πέρα απ’ τα σύννεφα που αναδύονται απ’ αυτά τα νερά κι από τούτα τα χώματα μας ονειρεύονται οι Πρόγονοι. Το Πνεύμα τους, λένε, είναι τ’ ολόγιομο Φεγγάρι. Κι είναι η Σιωπή, ο παλμός της καρδιάς τους. ΣΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ ΤΟΝ ΓΑΛΑΝΟ, ΓΑΛΑΖΙΟ Γράφω επάνω στο νερό, στη Γαλανή του ανταύγεια. Γράφω στο χώμα που τρέφει το Δέντρο των Στοχασμών μου. Μητρική είναι εκεί η αύρα της Ελευθερίας και Πατρικό της Τρυφερότητας το φως. ΣΤΟ ΓΑΛΑΖΙΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Τι θα την κάνω, αναρωτιέται το πνεύμα, την ατέρμονη Αγάπη σου; Μέρα τη μέρα ονειρεύεται μέρα τη μέρα μεγαλώνει μες στη στενόχωρη αγωνία της καρδιάς μου! [1] Σημ. ARB: O Ελικούρα Τσιγουάιλαφ γεννήθηκε το 1952 στο Kechurewe της νότιας Χιλής. Ανήκει στην φυλή των Αραουκανών ή Mapuche (Μαπούτσε). Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ιθαγενείς ποιητές της χώρας του και της όλης Αμερικής. Εκτός από την γραφή, ασχολείται συστηματικά με τη μελέτη και τη διδασκαλία της προφορικής λογοτεχνίας. Διετέλεσε Γενικός Γραμματέας του Παναμερικανικού Συνδέσμου Ιθαγενών Συγγραφέων. Είναι μέλος της Χιλιανής Ακαδημίας της Γλώσσας. Η ποίησή του τιμήθηκε με χιλιανά και διεθνή λογοτεχνικά βραβεία και μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες ανά τον κόσμο. Επισκέφθηκε την Ελλάδα τον Ιούνιο 2013, ύστερα από πρόσκληση της Πρεσβείας της Χιλής στη χώρα μας, στο πλαίσιο του ελληνο-λατινοαμερικανικού πολιτιστικού φεστιβάλ ΛΕΑ, και συναντήθηκε με ισπανόφωνους και ελληνόφωνους αναγνώστες στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, όπου και τον παρουσίασε ο συνεργάτης μας Βίκτωρ Ιβάνοβιτς, ο οποίος επίσης μετέφρασε για την ARB τα ποιήματα που δημοσιεύουμε. [2] Κάτι τέτοιο ακούγεται πολύ επίκαιρο στη σημερινή Χιλή, που η θεαματική οικονομική ανάπτυξή της την κατέστησε μεν μία από τις «τίγρεις» του Ειρηνικού, με τις γνωστές όμως και ήδη ανησυχητικές επιπτώσεις επί του φυσικού περιβάλλοντος. [3] Πριν από μερικά χρόνια το χιλιανό Μουσείο Προκολομβιανής Τέχνης έφερε στην Ευρώπη (στην Πολωνία και την Φινλανδία), μια πλούσια και πολύ επιτυχημένη έκθεση για τους Μαπούτσε (που ευχής έργον θα ήταν να την δούμε και στην Ελλάδα) και η οποία, διόλου τυχαία, έφερε ακριβώς τον τίτλο Semillas de Chile – «σπέρματα Χιλής». [4] Πρόκειται για τις περίφημες «διαπραγματεύσεις» (parlamentos) των Ινδιάνων, οι οποίες έγιναν αφορμή να αναπτυχθεί ανάμεσά τους μια πολυσύνθετη και εξόχως εκλεπτυσμένη «Ρητορική Τέχνη». [5] Αυτή είναι, σχηματικά, η λεγόμενη «νεοπαραδοσιακή θεωρία» (neotradicionalismo), του διάσημου Ισπανού φιλολόγου Ραμόν Μενένδεθ Πιδάλ (Ramón Menéndez Pidal). Στα ισπανικά, το «δημοφιλές» και το «δημοτικό» δηλώνει η ίδια λέξη, popular. [6] Υπάρχουν και «τεχνικές» λεπτομέρειες οι οποίες στηρίζουν αυτή την διαφορά. Λείπει, για παράδειγμα, η αυστηρή μορφική κωδικοποίηση που διακρίνει την προφορικότητα σε όλα τα επίπεδα (προσωδία, «φόρμουλες», τυποποιημένες σκηνές κ.ο.κ.), ενώ στην γραπτή έκφραση ανάγεται η εκτεταμένη χρήση του διασκελισμού και του ελεύθερου στίχου. (Διατηρώ ωστόσο κάποιες επιφυλάξεις, εκ του γεγονότος ότι αγνοώ τη γλώσσα του πρωτοτύπου και είχα πρόσβαση μόνο στην αυτο-μετάφραση του ποιητή). [7] Τους οποίους απηχούσε το μυκηναϊκό (ομηρικό) έπος. [8] Χρονιά της αιματηρής κατάληψης της χώρας των Μαπούτσε από τους Χιλιανούς.

Φωνές και ψίθυροι από τους αντίποδες

Σύνδεση