Πολεμώντας μεσαιωνικούς δαίμονες με κοινή λογική και κουράγιο

Φρεντερίκ Μπαστιά, Η σπασμένη τζαμαρία. Η πολιτική οικονομία σε 12+1 παραμύθια, μτφρ. Θάνος Σαμαρτζής, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2013, σελ. 118 Το μικρό αυτό βιβλίο αποτελείται από μια εύστοχη επιλογή λίγων και μικρών κειμένων ανάδειξης «σοφιστειών εχθρών του φιλελευθερισμού» που έχει συγγράψει ο Φ. Μπαστιά (Frédéric Bastiat). Αποτελεί ένα σημαντικό σταθμό στη διάδοση των φιλελεύθερων ιδεών σε μια στιγμή στην οποία η χώρα μας τις χρειάζεται περισσότερο από ποτέ. Αν αυτές οι σύντομες εκθέσεις συχνά κάνουν τον αναγνώστη να ξεχάσει ότι διαβάζει ένα κείμενο που αφορά τη γαλλική πραγματικότητα του πρώτου μισού του 19ου αιώνα, η πλήρης αξιολόγηση αυτού του μικρού βιβλίου απαιτεί μια καλύτερη γνώση της ευρύτερης συνεισφοράς του συγγραφέα και του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο αυτή αναπτύχθηκε. Το κείμενο που ακολουθεί, αντί να αναφερθεί στο περιεχόμενο αυτού του βιβλίου, θα προσπαθήσει να εξοπλίσει τον υποψήφιο αναγνώστη με μια παρουσίαση αυτού του περιβάλλοντος. Ελπίζω έτσι να τον ενθαρρύνω να γίνει αναγνώστης του βιβλίου αλλά και να κατανοήσει την πραγματική αξία του. Η Γαλλία στην οποία ο Μπαστιά έγραφε αυτά τα κείμενα ήταν για πολλά χρόνια σε πόλεμο με την Αγγλία. Παράλληλα, ένα πολύπλοκο πλέγμα γεωπολιτικών εξελίξεων, όπως ο πόλεμος της ανεξαρτησίας στις ΗΠΑ και η γαλλική ηγεμονία στην ηπειρωτική Ευρώπη μέχρι την οριστική πτώση του Βοναπάρτη, και παράγοντες όπως διαφορές στην ύπαρξη φυσικών πόρων, λ.χ. το κάρβουνο, υπήρξαν καθοριστικής σημασίας και στις δυο χώρες. Παρά κάποιες επιμέρους κρίσιμες διαφορές, ήταν η περίοδος κατά την οποία η μία από τις δύο χώρες (Αγγλία) περνούσε από τον μεσαίωνα στη σύγχρονη εποχή με μια ήδη αποδυναμωμένη μοναρχία που ελεγχόταν στην άσκηση της εξουσίας από μια ανερχόμενη μεσαία τάξη και μια αριστοκρατία που αποκτούσε όλο και περισσότερα εμπορικά και βιομηχανικά συμφέροντα. Αντίθετα, η άλλη (Γαλλία) ακολουθούσε την πορεία αυτή με μια κεντρική κυβέρνηση που άλλαζε απότομα μεταξύ μοναρχίας, επανάστασης και αυτοκρατορίας, αλλά πάντα παρέμενε ο αδιαμφισβήτητος κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, το οφέλη του ελεύθερου εμπορίου και της φιλελεύθερης προσέγγισης γίνονταν άμεσα ορατά σε ένα όλο και μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού που μπορούσε να συμμετάσχει στη λήψη των πολιτικών αποφάσεων στην Αγγλία, ενώ αντίθετα στη Γαλλία εντασσόταν σε ό,τι «δεν φαίνεται»[1] όπως εύστοχα αναφέρει ο Μπαστιά. Καθώς ο φιλελευθερισμός στρεφόταν ολοένα και περισσότερο κατά των περιορισμών στην οικονομία και το εμπόριο είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε ότι οι περιορισμοί αυτοί, και οι συντεχνίες που ήταν δομημένες γύρω τους, ήταν υπολείμματα του μεσαίωνα κατά τον οποίο όμως εξυπηρετούσαν μια σειρά από σημαντικές λειτουργίες. Οι συντεχνίες αυτές[2] ενδυναμώθηκαν σε με εποχή κατά την οποία η παραγωγική ικανότητα της ανθρωπότητας είχε ήδη φτάσει σε πολύ ψηλά επίπεδα, με την εμπειρία χιλιετιών να έχει περάσει στα βιοτεχνικά εργαστήρια. Καθώς η βιοτεχνική παραγωγή βασικά είχε συγκεντρωθεί στις πόλεις, η ισορροπία πόλεων και υπαίθρου είχε αποκτήσει κρίσιμη σημασία για τη διαχρονική σταθερότητα της μεσαιωνικής οικονομίας και κοινωνίας. Συγκεκριμένα, στην ύπαιθρο οι γαιοκτήμονες, δηλαδή ευγενείς που κατέβαλλαν τον φόρο υποτέλειας «φέου» στον βασιλιά, ουσιαστικά είχαν σαν περιουσιακό στοιχείο τους αγρότες, οι οποίοι δεν μπορούσαν να μετακινηθούν αλλού για να ζήσουν ή για να δουλέψουν. Οι πόλεις με τη σειρά τους ήταν «ελεύθερες πόλεις» και λειτουργούσαν με χάρτες προνομίων αυτοδιοίκησης και εμπορίου («γράμματα-πατέντες» ή ανοιχτές επιστολές με τη σφραγίδα του άρχοντα να κρέμεται σ’ αυτές για να μπορούν όλοι να τις διαβάσουν). Σύμφωνα με αυτούς τους χάρτες μπορούσαν να ρυθμίζουν πολλά σημαντικά εσωτερικά θέματα, αρκεί να καταβάλλουν τους ανάλογους φόρους στον βασιλιά. Καθώς όσοι παρέμεναν εντός της πόλης για ένα έτος, πληρώνοντας τους φόρους τους, γίνονταν «ελεύθεροι» κάτοικοι της πόλης, και δεν ανήκαν πλέον στους γαιοκτήμονες, είναι προφανές ότι θεωρητικά η ζήτηση για θέσεις στις μικρές και με πολύ μεγάλη πυκνότητα πληθυσμού πόλεις ήταν δυνητικά πολύ σημαντική. Σε αυτό το περιβάλλον οι συντεχνίες με τον θεσμό της μαθητείας προσέφεραν ταυτόχρονα δύο σημαντικές υπηρεσίες. Πρώτον, εξασφάλιζαν τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση σε ένα περιβάλλον στο οποίο δεν υπήρχε άλλο σύστημα τεχνικής εκπαίδευσης[3]. Δεύτερον, η πρόσβαση στις θέσεις μαθητείας, και άρα και στα επαγγέλματα αυτά, ήταν αδύνατη για όποιον δεν είχε συστάσεις ή κατάλληλες οικογενειακές σχέσεις. Οι συντεχνίες κατά τη διάρκεια του μεσαίωνα αναλάμβαναν επίσης μια σειρά από άλλες υποχρεώσεις, όπως τη φύλαξη των δρόμων της πόλης τη νύχτα, τη συντήρηση δημοσίων μεγάρων και εκκλησιών και την πληρωμή των φόρων στον βασιλιά. Κυρίως όμως ρύθμιζαν τις τιμές και τις ποσότητες των προϊόντων και των εισροών με στόχο την εξασφάλιση σταθερότητας στην αγορά και δίκαιων τιμών για παραγωγούς και καταναλωτές. Έτσι, ουσιαστικά, λειτουργούσαν σαν όργανα ρύθμισης των πλέον σημαντικών εσωτερικών θεμάτων διαχείρισης των «ελεύθερων» πόλεων στα πλαίσια των «γραμμάτων - πατεντών» που έδιναν αυτή την ελευθερία, συγκριτικά με την ύπαιθρο. Φυσικά, υπήρχε και η άλλη όψη του νομίσματος, όπως για παράδειγμα ότι ο εκπαιδευόμενος για επτά χρόνια δούλευε χωρίς μισθό, ενώ ακολουθούσαν άλλα επτά χρόνια στα οποία εργαζόταν ως ημερομίσθιος πριν του δοθεί η δυνητική, και συχνά μόνο θεωρητική, δυνατότητα να γίνει μέλος της συντεχνίας. Έτσι η συντεχνία μείωνε σημαντικά τον κίνδυνο να «εκπαιδεύσει έναν ανταγωνιστή». Επίσης, ο τρόπος με τον οποίο μια συντεχνία όριζε «δίκαιες» τιμές, καθόριζε ώρες λειτουργίας και πολλές άλλες παραμέτρους του επαγγέλματος συχνά προστάτευε περισσότερο το «δίκαιο» της συντεχνίας παρά το «δίκαιο» του καταναλωτή ή προμηθευτή. Η δομή αυτή, με τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματά της, ταίριαζε στον βαθύ μεσαίωνα, εποχή κατά την οποία η τήρηση ισορροπιών εξασφάλιζε την επιβίωση για μια ακόμη φοβισμένη ευρωπαϊκή ανθρωπότητα. Όταν όμως άρχισαν να αλλάζουν γρήγορα κάποιες παράμετροι της κοινωνικής και οικονομικής ισορροπίας, εξασφαλίζοντας, μέσω της αυξημένης παραγωγικότητας, πλεονάσματα τα οποία πια απομάκρυναν τον κίνδυνο της πείνας, τα μεσαιωνικά τείχη που προστάτευαν, κυριολεκτικά και μεταφορικά, τους λαούς της Ευρώπης ξαφνικά άρχισαν να γίνονται εμπόδια. Αν και οι εξελίξεις αυτές απέκτησαν εκρηκτική δύναμη στην Αγγλία εκατό χρόνια πριν τη γέννηση του Μπαστιά, είχαν ήδη δρομολογηθεί πολύ νωρίτερα. Ένας κρίσιμος παράγοντας ήταν το γεγονός ότι η εξουσία της αγγλικής μοναρχίας είχε περιοριστεί ήδη από γεγονότα που ξεκίνησαν το 1100 με τη «Χάρτα των Ελευθεριών» και που κορυφώθηκαν με την υπογραφή της Μάγκνα Κάρτα του 1215[4]. Η Αγγλία έκτοτε ακολούθησε μια πορεία συνεχούς μετεξέλιξης των δικαιωμάτων τα οποία είχαν αναγκαστεί να παραχωρήσουν οι μονάρχες σε μια πλήρη κοινοβουλευτική δημοκρατία μέσα από μια συνεχή σειρά κρίσιμων γεγονότων, όπως για παράδειγμα την δημοκρατική εκλογή των εκπροσώπων των Κοινοτήτων από το 1295. Ο Γουίλιαμ Ρόζεν[5] επικεντρώνεται στις δραματικές εξελίξεις της περιόδου από το 1600 έως το 1820 με αφορμή την ιστορία ανάπτυξης της ατμομηχανής. Περιγράφει τις προϋποθέσεις που έθεσαν τις βάσεις της βιομηχανικής επανάστασης, στην οποία η γνώση πλέον συνάντησε την πρακτική επαγγελματική ικανότητα και οδήγησε στην αφαίρεση της παραγωγής από τα επιδέξια χέρια των μεσαιωνικών τεχνιτών και την ανάθεσή της στη μαζική παραγωγή της μηχανής που τη χειρίζονται εργάτες. Τα κρίσιμα σημεία που αναφέρει περιλαμβάνουν την ιστορία της γέννησης της «πατέντας» όπως την αντιλαμβανόμαστε και σήμερα, σε αντίθεση με την πραγματικότητα που εξέφραζε στις μεσαιωνικές πόλεις. Η μεσαιωνική πατέντα, όπως είδαμε, ξεκίνησε από την πρακτική των βασιλιάδων να χορηγούν αποκλειστικά δικαιώματα στις πόλεις, και συνεπώς και προνόμια άσκησης επαγγελμάτων ή εμπορίου. Αντίστοιχα, είχε περιστασιακά συμβεί βασιλιάδες να χορηγούν σε εφευρέτες το αποκλειστικό δικαίωμα εκμετάλλευσης της εφεύρεσής τους (άλλες φορές αναφέρεται όμως ότι ο αιτών έχανε το κεφάλι του, όταν η εφεύρεση δεν γινόταν αρεστή ή απειλούσε κάποιο συμφέρον του βασιλιά…). Η χορήγηση τέτοιων πατεντών ενισχύθηκε στην Αγγλία από τον βασιλικό οίκο Τυδώρ, καθώς έτσι, αν και περιορισμένοι από το κοινοβούλιο στην άσκηση εξουσιών, μπορούσαν να ανταμείψουν φίλους και να κερδίζουν χρήματα. Ακολουθώντας μια ιστορική διαδρομή που οδήγησε στην κατάχρηση του θεσμού, τελικά το 1602 η βασίλισσα Ελισάβετ επέτρεψε τον έλεγχο των μονοπωλίων αυτών από τα δικαστήρια. Η πρώτη σχετική απόφαση, το 1602, ενός προφανώς εμπνευσμένου και φωτισμένου δικαστή, όριζε ότι η χορηγία του μονοπωλίου που εξασφαλίζει μια «πατέντα» προϋποθέτει ότι αυτός που το αιτείται να έχει πραγματοποιήσει μια ουσιαστική συνεισφορά στην τέχνη ή την επιστήμη του. Η σχετική απόφαση ήταν και ο οδηγός ενός νόμου του 1623 που απαγόρευε όλα τα μονοπώλια, εκτός αυτών που προσφέρονται για ορισμένο χρόνο (καταρχήν όριζε για 14 χρόνια) στον πρώτο και πραγματικό εφευρέτη μιας χρήσιμης καινοτομίας. Ο θεσμός αυτός εξελίχθηκε με πολλούς τρόπους τα επόμενα 250 χρόνια, περιλαμβανομένης και της επιρροής που είχε η θέση του Τζον Λοκ ότι «οι ιδέες είναι ιδιοκτησία», αλλά πάντα στο πλαίσιο ενός συστήματος κοινού δικαίου. Έτσι, η «πατέντα» με την οποία οι βασιλιάδες έδιναν αυθαίρετα προνόμια περιορισμού του ανταγωνισμού στον μεσαίωνα και στην ηπειρωτική Ευρώπη, στην Αγγλία από το 1600 και μετά έγινε ένα προνόμιο το οποίο κερδιζόταν με μια ουσιαστική συνεισφορά που αύξανε την παραγωγικότητα όλης της οικονομίας. Ένα δεύτερο κρίσιμο συστατικό στοιχείο ήταν η σταδιακή προσέγγιση της θεωρητικής και της επαγγελματικής εκπαίδευσης, της γνώσης και της δεξιότητας, την οποία ο Ρόζεν περιγράφει ως απαραίτητη για την ανάπτυξη της ατμομηχανής. Ενώ οι μεσαιωνικοί τεχνίτες συνήθως ήταν αγράμματοι και δεν είχαν πρόσβαση σε ένα θεωρητικό υπόβαθρο, δύο εξελίξεις στην Αγγλία της εποχής εκείνης άρχισαν να τροφοδοτούν σταθερά μια αυξανόμενη τάξη πολιτών με καλή θεωρητική και πρακτική εκπαίδευση οι οποίοι αναζητούσαν βιοπορισμό μέσω των ευκαιριών που έδιναν τόσο οι αποικίες όσο και οι τεχνολογικές εξελίξεις. Από την μία, η πρακτική να μένει η γη στον πρωτότοκο γιο δημιούργησε μια ευρεία τάξη ευγενών με υψηλή εκπαίδευση που όμως δεν είχαν άμεση δυνατότητα βιοπορισμού μέσω της κληρονομιάς, και στρέφονταν στις προαναφερθείσες ευκαιρίες. Από την άλλη, η διαθεσιμότητα για πρώτη φορά φτηνών τυπωμένων εγκυκλοπαιδειών έδινε τη δυνατότητα σε πολλούς ανθρώπους που είχαν τεχνικές δεξιότητες, αλλά όχι πιο εξειδικευμένες και θεωρητικές γνώσεις, να αποκτήσουν πρόσβαση στις τελευταίες. Στο περιβάλλον αυτών των εξελίξεων, με έναν αυξανόμενο αριθμό πολιτών που έβλεπαν πρακτικές λύσεις σε προβλήματα της παραγωγής χωρίς όμως να έχουν ενταχθεί στη μεσαιωνική μαθητεία αυτή δεν είχε πια ρόλο και σταδιακά εξαφανίστηκε. Ταυτόχρονα άρχισαν να αναπτύσσονται και οι πρώτες υποδομές τεχνικής εκπαίδευσης. Αυτές, όπως γράφει ο Ρόζεν, άρχισαν να εμφανίζονται και σαν υπηρεσία που συνόδευε την πώληση μηχανών ή εργαλείων από τους κατασκευαστές τους προς τους τελικούς χρήστες. Παράλληλα σημειώνονται και πολλές άλλες σημαντικές εξελίξεις, όπως η σύσταση το 1711 της έννοιας ενός μονοπωλίου εκμετάλλευσης του εμπορίου στις νότιες θάλασσες (την ώρα που η Αγγλία καταργούσε τα μονοπώλια στην εσωτερική της αγορά συνέχιζε να χορηγεί στις αποικίες) και η εισαγωγή του θεσμού δημόσιας εγγραφής μετόχων για την αγορά μεριδίων σε αυτό το μονοπώλιο. Αν και η συγκεκριμένη περίπτωση ήταν φούσκα που έσκασε, ο νέος θεσμός έμεινε. Για άλλη μια φορά, η λειτουργικότητα του κοινού δικαίου και των δικαστηρίων της Αγγλίας διαμόρφωσε σε κρίσιμες στιγμές τον θεσμό αυτόν με ένα τρόπο που διευκόλυνε τον συνεταιρισμό κεφαλαιούχων και εφευρετών. Αυτές οι αλλαγές που συνέβαιναν στην Αγγλία οδήγησαν στις μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών από την ύπαιθρο στα βρώμικα και συχνά άθλια για τους εργάτες βιομηχανικά κέντρα, στα οποία ο Καρλ Μαρξ, φιλοξενούμενος του Φρειδερίκου Ένγκελς, μελετούσε τα μαρτύρια της εργατικής τάξης. Αναπόφευκτες ήταν και οι συχνές επαναστάσεις εργατών καθώς και τα κινήματα καταστροφής των μηχανών, όπως το κίνημα των Λουδιτών στην Αγγλία. Αντίστοιχα στη Γαλλία, όπως περιγράφει ο Τζεφ Χορν[6], οι αλλαγές που έφερε η εκβιομηχάνιση οδήγησαν επίσης σε ανακατατάξεις και αντιδράσεις. Αλλά η διαχρονική εύνοια που έδειχνε η ισχυρή, και όχι αποδυναμωμένη από μια Μάγκνα Κάρτα, κεντρική εξουσία σε κάθε παράμετρο που συντηρούσε τις μεσαιωνικές ισορροπίες, και άρα και την απόλυτη πρωτοκαθεδρία του βασιλιά, απάλυναν τελικά και τις δύο. Η αντίθεση αυτή φαίνεται ξεκάθαρα αν συγκρίνει κανείς την αμείλικτη επέμβαση του κράτους στην Αγγλία για την καταστολή των Λουδιτών με την συχνά αναποφάσιστη στάση του γαλλικού κράτους σε αντίστοιχα γεγονότα[7]. Τελικά, η προστασία της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, που και πάλι βασιζόταν στην Μάγκνα Κάρτα, ήταν απόλυτη προτεραιότητα για την Αγγλία, αλλά όχι για τη Γαλλία. Και, παρά τη σκληρή πραγματικότητα της εργατικής τάξης στη βιομηχανική Αγγλία, την ώρα που η αριστοκρατία και η λαϊκή εξέγερση κινούσαν τις εξελίξεις στην μοναρχική ή επαναστατική Γαλλία, η μεσαία τάξη άρχισε να παίρνει την πρωτοβουλία των εξελίξεων στην Αγγλία με όλο και αυξανόμενη δύναμη, αλλά πάντα σε ένα δομημένο και δημοκρατικό πλαίσιο. Ενδεικτικό παράδειγμα είναι η επιτυχία του κινήματος για την απόσυρση των περιορισμών στο εμπόριο των σιτηρών, που περιγράφουν η Σόναρντ-Μπαίλεϋ[8] και ο Ντην Ράσσελ[9]. Έτσι παράγοντες και θεσμοί, όπως η πατέντα και η εταιρεία, τα δικαστήρια που καθιστούσαν τους θεσμούς ισχυρούς σε ένα πλαίσιο σταδιακά εξελισσόμενου κοινού δικαίου και κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και η προσήλωση στην προστασία των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, έδωσαν στα μέλη τής σχετικά πολυάριθμης «μεσαίας τάξης» που «έπιαναν τα χέρια της» αλλά και «ήταν διαβασμένη» και απελευθερωμένη από τη μεσαιωνική πρακτική της μαθητείας μια διέξοδο αναζήτησης προσωπικής επιτυχίας και πλούτου μέσω της γνώσης και καινοτομίας, η οποία μάλιστα δεν υφίστατο ταξικούς, θρησκευτικούς ή άλλους περιορισμούς[10]. Ο συνδυασμός όλων αυτών των παραγόντων σημειώνεται ότι δεν υπήρχε τότε πουθενά αλλού στην Ευρώπη. Κάτι ανάλογο υπήρχε μόνο στις ΗΠΑ και τις αποικίες της Αγγλίας. Την ίδια περίοδο στη Γαλλία οι περιορισμοί που καθόριζαν τη μεσαιωνική ισορροπία μοναρχίας και συντεχνιών συνέχιζαν να ανθίστανται πολύ πιο αποτελεσματικά στις πιέσεις των εξελίξεων[11]. Ο κρατισμός, σαν διάδοχη κατάσταση της μοναρχικής φεουδαρχίας, παρέμεινε πραγματικότητα για την πλειονότητα των πολιτών, αλλά και επιδίωξη όσων διαμόρφωναν τις πολιτικές εξελίξεις. Έτσι, αν και η ιδέα της χρησιμότητας της τεχνολογικής προόδου είχε φτάσει και στη Γαλλία, αυτή παρέμενε υποταγμένη στους περιορισμούς του πάντα ισχυρού κεντρικού κρατικού παρεμβατισμού[12]. Αντίστοιχα, η σημασία της εκβιομηχάνισης είχε μεν γίνει αντιληπτή σε κεντρικό επίπεδο, αλλά τα αδιαμφισβήτητα μοναρχικά, επαναστατικά ή αυτοκρατορικά κέντρα εξουσίας δεν ήταν διατεθειμένα να αφήσουν οικειοθελώς ένα τόσο σημαντικό θέμα στα χέρια της αγοράς η οποία μπορούσε να δημιουργήσει ανατροπές όπως αυτές που συνέβαιναν στην Αγγλία της αποδυναμωμένης μοναρχίας. Το πρακτικό αποτέλεσμα ήταν μια διαχρονική ασυνέπεια και αναποτελεσματικότητα στις ασκούμενες πολιτικές. Ο Χορν περιγράφει πώς αρχικά ο κεντρικός σχεδιασμός κατεύθυνε πόρους στην παραγωγή πολυτελών αγαθών για τα παλάτια και τα βασιλικά καπρίτσια (που καταξίωσε όμως την κομψότητα της γαλλικής ελίτ), αλλά την ίδια ώρα έβαζε εμπόδια με ρυθμίσεις και φόρους στην ικανότητα της ευρύτερης κοινωνίας να βελτιώσει την καθημερινότητά της. Κατά την περίοδο της «Τρομοκρατίας» αυτές οι βιομηχανίες εγκαταλείφθηκαν και επιβλήθηκε κεντρικά η παραγωγή όπλων, την ίδια ώρα που οι ζηλωτές του κρατισμού επέβαλαν κάθε είδους παρέμβαση στην οικονομία, εισάγοντας νέους περιορισμούς και διατάγματα κάθε φορά που η πραγματικότητα ξεγλιστρούσε από τους προηγούμενους. Η εξιστόρηση του Χορν συνεχίζει περιγράφοντας πώς με την εδραίωση της αυτοκρατορίας οι προτεραιότητες άλλαξαν και πάλι, όπως συνέβη και μετά την οριστική πτώση του Βοναπάρτη. Όμως, όσο και αν οι στρατηγικές κατευθύνσεις της πολιτικής εκβιομηχάνισης στη Γαλλία άλλαζαν απότομα κάθε φορά που άλλαζαν οι πολιτικοί ή επαναστατικοί άνεμοι, η προσήλωση στην κρατική παρέμβαση στην οικονομία παρέμεινε πάντα ακλόνητη. Όπως αναφέρει ενδεικτικά ο Χορν, βασιλείς, επαναστάτες και αυτοκράτορες πάντα συμφωνούσαν στο να μη συνομιλούν με εργάτες και επιχειρηματίες, αλλά μόνο με βιοτέχνες. Αντιθέτως, όπως γράφει ο Μπαστιά στις 8 Ιανουαρίου 1825 στον φίλο του Κοντρουά, «στην Αγγλία η κυβέρνηση διαφωτίζεται διαβουλευόμενη επίσημα με εμπόρους και παραγωγούς». Ο Χορν αποτυπώνει σε όλο το βιβλίο του πως την ώρα που οι Γάλλοι κρατιστές συνέτασσαν ασταμάτητα νέες λίστες στρατηγικών προτεραιοτήτων αμέτρητοι κρατικοί αξιωματούχοι και επιθεωρητές της επανάστασης έτρεχαν ακούραστα πίσω από την κάθε λεπτομέρεια της κεντρικά σχεδιασμένης βιομηχανικής παραγωγής. Εν τέλει, εκεί που ο Μπαστιά θαύμαζε τον τρόπο με τον οποίο το Παρίσι ταΐζει και φροντίζει καθημερινά τον εαυτό του χωρίς να κατευθύνει κάποιος κάθε ενέργεια του κάθε κατοίκου του, οι κρατικοί αξιωματούχοι και επιθεωρητές, συνδυάζοντας την αριστοκρατική τους εκπαίδευση με τη μεγαλοφυΐα τους, βλέπανε άπειρες ανάγκες κρατικών παρεμβάσεων και ρυθμίσεων. Ο Μπαστιά στο βιβλίο του Ο Νόμος αποδίδει αυτόν τον ζήλο στην, έστω καλοπροαίρετη όπως αναγνωρίζει, επιθυμία τους να τοποθετήσουν τους εαυτούς τους υπεράνω της ανθρωπότητας και να τη διοικήσουν επί της ουσίας αυταρχικά. Εξαιρέσεις βεβαίως υπήρχαν, όπως η εδραίωση από τον Ζαν-Αντουάν Σαπτάλ στις αρχές του 19ου αιώνα του εξαιρετικού γαλλικού συστήματος τεχνικής εκπαίδευσης, που αντικατέστησε στην πράξη τον εκπαιδευτικό ρόλο της μεσαιωνικής μαθητείας από το 1801. Ή η κατάργηση όλων των μεσαιωνικών δασμών, μονοπωλίων και περιορισμών, περιλαμβανομένης και της μαθητείας, από τον Ρομπέρ-Ζακ Τυργκό το 1776 (οι δασμοί επανήλθαν τρία χρόνια μετά), όπως περιγράφει ο Ράσσελ. Αλλά συνολικά ο κρατικός παρεμβατισμός, και η επακόλουθη διαφθορά και αναποτελεσματικότητα, σε ένα περιβάλλον πολιτικής και πολεμικής αστάθειας άφηναν την, σε πολλές περιπτώσεις δίκαιη, εντύπωση ότι την εποχή εκείνη η Γαλλία υστερούσε της Αγγλίας η οποία απομακρυνόταν πολύ πιο αποφασιστικά από τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές δομές του μεσαίωνα. Στο τέλος, ακόμα και οι πλέον ένθερμοι Γάλλοι κρατιστές αναγκάζονταν να αναγνωρίσουν ότι δεν μπορούσαν να πετύχουν μέσω του κεντρικού σχεδιασμού την αυθόρμητη διάχυση της εκβιομηχάνισης στον κοινωνικό και οικονομικό ιστό στον ίδιο βαθμό με την Αγγλία[13]. Τα παραπάνω δεν σημαίνουν σε καμία περίπτωση ότι δεν υπήρχε και στη Γαλλία αντικειμενικά σημαντική πρόοδος, όπως ορθά τονίζει ο Χορν. Καθώς τελείωνε ο μεσαίωνας οι πόλεις αναπτύσσονταν, η παραγωγή και ο πληθυσμός αυξάνονταν και η επιστήμη και οι γνώσεις εξελίσσονταν. Ευημερία υπήρχε σε μια μεγάλη χώρα με πολλές πλουτοπαραγωγικές πηγές και σημαντική παραγωγική βάση, τόσο βιοτεχνική όσο και σταδιακά βιομηχανική, παρά τα σημαντικά προβλήματα που ήδη αναφέρθηκαν. Όμως αν επιφανειακά μεγάλες πόλεις της Γαλλίας έμοιαζαν να ακολουθούν τις εξελίξεις της νέας εποχής, δεν υπήρχε από κάτω ένα αντίστοιχο «καζάνι ατμομηχανής που έβραζε» (σε αντίθεση με μια χύτρα ταχύτητας χωρίς βαλβίδα που σκάει με επαναστάσεις) και που κινούσε τόσο δυναμικά τις ραγδαίες εξελίξεις στην Αγγλία[14]. Η πραγματικότητα αυτή καταγραφόταν όχι μόνο σε επίπεδο παραγωγής, αλλά και στο επίπεδο της διανόησης. Ο Πλούτος των εθνών δεν ήταν μόνο ένα έργο σημαντικό ως προς τις ιδέες που διατύπωνε. Ήταν κυρίως η δυναμική έκφραση του «Σκωτικού Διαφωτισμού», του οποίου ο Άνταμ Σμιθ, όπως αναφέρει ο Φίλιπσον[15], ήταν βασικός, αλλά όχι μοναδικός, εκφραστής. Η κινητήρια δύναμη των ιδεών του ήταν η κατανόηση του ανθρώπου και της ηθικής σύμφωνα με τη φιλοσοφική προσέγγιση του Ντέιβιντ Χιούμ, η οποία τελικά (και κυριολεκτικά, καθώς η οριστική διατύπωση των ιδεών συνέπεσε με το θάνατό του) κατέληγε στο να προσδιορίζει την ηθική βάση της διακυβέρνησης ως υπηρέτη της δικαιοσύνης, βάση στην οποία υποτάσσει ακόμα και τους βασιλιάδες. Βασιζόμενος στην ανάλυση αυτή για την ηθική[16] και το δίκαιο[17], ο Σμιθ ετοίμασε την ολοκληρωτική επίθεσή του στον γαλλικό τρόπο σκέψης. Αξιολόγησε τις συνεισφορές των συγχρόνων του, όπως ο Μοντεσκιέ, ως λαμπρές αλλά τελικά μη ικανοποιητικές, δέσμιες της ιδέας ότι η επανάσταση στοχεύει στο να αποτρέψει την ολίσθηση της μοναρχίας σε έναν δεσποτισμό που μπορεί τελικά να αποβεί μοιραίος για την τάξη των Γάλλων ευγενών. Αντίστοιχα, κατά τον Χιούμ, προσεγγίσεις όπως του Μοντεσκιέ απλά δεν αξιολογούσαν την πραγματικότητα της διακυβέρνησης λαμβάνοντας υπόψη τη φύση του ανθρώπου, τις αρετές και τα πάθη του. Παρόμοιες ιδέες διατυπώνονται και από τον Μάντισον,[18] ο οποίος, όπως και ο Μπαστιά στο βιβλίο το Ο Νόμος, ξεκάθαρα δεν αναζητά τη διακυβέρνηση των ανήμπορων ανθρώπων από κρατιστές με υπεράνθρωπες ικανότητες, αλλά από πραγματικούς ανθρώπους των οποίων τις αρετές και αδυναμίες πρέπει κανείς να αποδεχθεί στο σύνολό τους. Η αξιολόγηση των Γάλλων φιλοσόφων και οικονομολόγων, από τον Κολμπέρ έως τον Ρουσσώ, από τους Σκώτους διαφωτιστές μπορεί να αναγνώριζε επομένως την τεχνική λαμπρότητά τους αλλά διατύπωνε και με σαφήνεια μια αποστροφή προς την αναζήτηση χρήσης όλων των εργαλείων για τη διασφάλιση του μεγαλείου του κράτους. Και, όπως αργότερα και ο Μπαστιά, οι Άγγλοι διαφωτιστές τρόμαζαν μπροστά στα επικίνδυνα, ουτοπικά και ξένα ως προς την ανθρώπινη φύση οράματα στα οποία κατέληγαν οι πλέον μεγαλοφυείς Γάλλοι στοχαστές. Στο τέλος ο Σμιθ κατέγραψε όχι μόνο την αδυναμία των Γάλλων φιλοσόφων, οικονομολόγων και πνευματικών ηγετών να κατανοήσουν τον άνθρωπο και πώς λειτουργεί στην οικονομία και την κοινωνία. Τόνισε επίσης ότι οι άκαμπτες προσεγγίσεις τους δεν μπορούσαν να αναδείξουν τη σημασία των μικρών αλλαγών στην καθημερινότητα των πολλών ανθρώπων που προσπαθούν κάθε μέρα να βελτιώσουν τη ζωή τους και τους θεσμούς που την κυβερνούν. Η προσέγγιση αυτή, κατέληγε ο Σμιθ, οδηγεί στην αναπόφευκτη εκτόνωση των όποιων πιέσεων μέσω επαναστάσεων. Η βαθιά πίστη του Μπαστιά στον άνθρωπο και τα δικαιώματά του και η πεποίθησή του ότι ο νόμος πρέπει να είναι εργαλείο επιβολής της δικαιοσύνης και όχι εργαλείο διευκόλυνσης της «νόμιμης κλοπής» (όπως αυτή παρουσιάζεται στο βιβλίο του Ο Νόμος) τον έφερνε συνεπώς πολύ πιο κοντά στον Σκωτικό Διαφωτισμό παρά στους Γάλλους στοχαστές που ευαγγελίζονταν την πλήρη υποταγή τού κατ’ αυτούς ανίδεου ατόμου στον κρατικό πατερναλισμό. Σε αυτό το περιβάλλον, όπου η Ευρώπη άφηνε πίσω της τον μεσαίωνα και αντιμετώπιζε τη βιομηχανική επανάσταση με ζέση (στην Αγγλία) και επιφυλακτικότητα (Γαλλία) μεγάλωσε ο Μπαστιά με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Ήταν τυχερός στο ότι η θεία του, που είχε αναλάβει ρόλο θετής μητέρας μετά τον θάνατο των γονιών του[19], διέγνωσε το ανήσυχό του πνεύμα και αναζήτησε για αυτόν με επιμονή ένα πρωτότυπο (ιδιωτικό) σχολείο με κοσμοπολίτικη προσέγγιση, έμφαση στη θρησκευτική ανοχή και στη διδασκαλία της ομαδικής δουλειάς. Στα χρόνια μετά την (πρόωρη) αποχώρησή του από το σχολείο συνέχισε να διαβάζει, μεταξύ άλλων, τα έργα των Ζαν-Μπατίστ Σαι και Άνταμ Σμιθ. Μαζί με την εμπειρία που απέκτησε μέσω της οικογενειακής εμπορικής επιχείρησης σε σχέση με τις ολέθριες συνέπειες του προστατευτισμού άρχισε να τελειοποιεί φιλελεύθερες ιδέες οι οποίες συνοδεύονταν από μια βαθιά πίστη στις αρχές του δικαίου. Η πίστη του αυτή αφορούσε και τα προαναφερόμενα θέματα σχετικά με την πάλη των τάξεων και τη δυνατότητα της δημοκρατίας να ισορροπεί ανάμεσα στις δυνάμεις που αυτή ασκούσε[20]. Εκείνη την περίοδο, σε μια συζήτηση στο εστιατόριο όπου συναντιούνταν οι προβεβλημένοι πολίτες της περιοχής, αναφέρθηκε το άρθρο μιας εφημερίδας που, μεταφράζοντας τον Άγγλο πρωθυπουργό, τον έφερε να λέει ότι «δεν θα υιοθετήσουμε αυτό το μέτρο, γιατί αν το κάνουμε θα πέσουμε όπως η Γαλλία στον πάτο όλων των εθνών». Παρακινούμενος από την υποτιθέμενη (τελικά αποδείχθηκε ότι δεν αναφερόταν στη Γαλλία!) δήλωση του Άγγλου πρωθυπουργού, προχώρησε στην αγορά συνδρομής σε μια αγγλική εφημερίδα, και μέσω αυτής έμαθε για το –εντελώς άγνωστο στη Γαλλία– κίνημα για την απόσυρση των νόμων που περιόριζαν τις εισαγωγές σιτηρών στην Αγγλία. Αναγνωρίζοντας αμέσως τη γενικότερη σημασία του κινήματος αυτού για την προώθηση του ελεύθερου εμπορίου, ξεκίνησε μια εκπληκτική προσπάθεια δημιουργίας ενός αντίστοιχου κινήματος στη Γαλλία, προσπάθεια που οδήγησε σε ένα συγκινητικό γράμμα στις 24 Νοεμβρίου 1844 στον ηγέτη του αγγλικού κινήματος Ρίτσαρντ Κόμπντεν. Έχοντας ξεκινήσει αποφασιστικά τα σχέδιά του για τη διάδοση των ιδεών αυτών στη Γαλλία, περιγράφει στις 8 Ιουλίου 1845 στον Κόμπντεν την έκπληξη όσων διάβαζαν τα μεταφρασμένα κείμενα του ιδίου καθώς και άλλων στελεχών του κινήματός του. Και στις 2 Οκτωβρίου του 1845 αναλύει σε γράμμα του προς αυτόν ότι θα είναι υποψήφιος βουλευτής, καθώς «αφενός σε κανένα από τα δύο νομοθετικά σώματα της Γαλλίας δεν υπάρχει ούτε ένας βουλευτής που να μπορεί να αντισταθεί στις σοφιστείες των μονοπωλίων και αφετέρου στη Γαλλία δεν είναι κατάλληλες οι συνθήκες για τον διαφωτισμό από κάτω προς τα πάνω, αλλά το φως πρέπει να μεταπηδήσει από πάνω προς τα κάτω». Σε αρκετά γράμματά του προς τον Κόμπντεν αναφέρεται στην ανάγκη να εξηγήσει τα πλεονεκτήματα της ελεύθερης οικονομίας με απλό τρόπο, ώστε να μπορεί ο κόσμος να τα καταλάβει εύκολα, και όχι μέσω πιο δυσανάγνωστων ακαδημαϊκών κειμένων. Η τελευταία επιλογή ίσως του στέρησε την αδιαμφισβήτητη αναγνώριση της οποίας έτυχαν άλλοι σύγχρονοί του με έργο πιο πολυσέλιδο και ακαδημαϊκό, αλλά και τελικά σε πολλά σημεία λιγότερο αξιόλογο. Και παρ’ όλο που η αμφισβήτηση της πατρότητας ιδεών που ανέπτυξε στο μεγαλύτερο βιβλίο του[21] σίγουρα ζημίωσε την υστεροφημία του, είναι ενδεικτικό ότι ο Λούντβιχ Φον Μίζες –όπως σημειώνει ο Ράσσελ– ανέφερε ότι οι αντίπαλοί του απλά απαξίωναν το έργο του επειδή δεν μπορούσαν να αντικρούσουν τα επιχειρήματά του. Η φιλία του Μπαστιά με τον αρχηγό τού πολύ πετυχημένου κινήματος για την απόσυρση των νόμων των σιτηρών στην Αγγλία, και η συγκριτική αποτυχία του δικού του κινήματος υπέρ του ελεύθερου εμπορίου στη Γαλλία αναδεικνύει κυρίως τη διαφορά του περιβάλλοντος στο οποίο αναλήφθηκαν οι δύο πρωτοβουλίες, και η οποία αναλύθηκε με τόση λεπτομέρεια νωρίτερα. Και πάλι, οι επιστολές προς τον Κόμπντεν μεταφέρουν το τι σήμαινε αυτό στην πράξη: αναμονή για την έγκριση από τις αρχές της σύστασης του σωματείου υπέρ του ελεύθερου εμπορίου, χαρτόσημα και τέλη για τις αποστολές της εφημερίδας στους συνδρομητές, χειρότεροι σιδηρόδρομοι και ταχυδρομεία, γραφειοκρατία, ελεγχόμενα από μονοπώλια συντεχνιών μέσα ενημέρωσης που αρνούνταν να αναφερθούν έστω και συνοπτικά στο κίνημα της Αγγλίας και τις προσπάθειες του Μπαστιά έως και δυσφήμηση (ότι η προπαγάνδα για την ελεύθερη αγορά οφείλεται στον αγγλικό μακιαβελισμό). Όλα αυτά αντανακλούσαν όμως μια πιο σημαντική πραγματικότητα. Η γαλλική κοινωνία, έγραφε στον Κόμπντεν στις 27 Ιουνίου 1848, έχει ερωτευτεί την ιδέα ότι η αλληλεγγύη μπορεί να νομοθετηθεί, με αποτέλεσμα όλοι να ζητάνε το δίκαιο μερίδιό τους, και λίγο παραπάνω, από το κράτος που για να ανταποκριθεί χρεοκοπεί, φορολογεί και βάζει παντού περιορισμούς. Όσοι δε καλούνται να πληρώσουν το τίμημα, αναφέρει, δεν ζητάνε να σταματήσει η κλοπή, αλλά ζητάνε και αυτοί το μερίδιό τους σε μια νέα κλοπή, οδηγώντας στη μαζική φτώχεια όλων και τελικά στην επανάσταση του 1848. Νωρίτερα, στις 5 Ιουλίου 1847, είχε γράψει ότι οι σοσιαλιστές είναι κατά του ελεύθερου εμπορίου και ότι υιοθετούν όλα τα επιχειρήματα των μονοπωλίων. Επισημαίνει δε, στο βιβλίο Ο Νόμος, την υπέρτατη σοφιστεία, ότι δηλαδή για να απελευθερώσει τους ανθρώπους ο σοσιαλισμός πρέπει πρώτα να τους σκλαβώσει. Παρατηρεί όμως ότι οι σοσιαλιστές διαφέρουν από τα μονοπώλια γιατί έχουν μια θεωρία για να εξηγήσουν τις ανισότητες, τις οποίες και χρησιμοποιούν για να υποδαυλίσουν πάθη. Προσελκύουν έτσι ειδικά τους νέους, υποδεικνύοντας το κακό και λέγοντας ότι έχουν τη λύση. Η οποία λύση, αναφέρει, είναι να κάνουν όλους τους ανθρώπους ίσους και ευτυχισμένους χωρίς να χρειαστεί να διαφωτιστούν και να αποκτήσουν αρετές. Η μέθοδος αυτή, παρατηρεί ότι είναι πολύ ελκυστική ειδικά στους νέους, και όταν αυτοί πειστούν είναι πολύ δύσκολο να τους μεταπείσεις επιχειρηματολογώντας ότι η απομάκρυνση του κακού προϋποθέτει την αντιμετώπιση της άγνοιας. Ωστόσο η ισχυρή του επιχειρηματολογία κατά των σοσιαλιστών δεν τον απέτρεψε από το να ψηφίζει ως βουλευτής συχνά με το μέρος τους και όσο υποστήριζε θέσεις στις οποίες πίστευε – όπως το δικαίωμα του ελεύθερου συνδικαλισμού. Αυτές οι πρακτικές δυσκολίες και αυτό το εχθρικό περιβάλλον όμως δεν μπορούσαν να τον κάμψουν, καθώς ήταν ταγμένος στην ιδέα του δικαίου και της οικονομικής ελευθερίας ως μέσων για την εξασφάλιση της προόδου της ανθρωπότητας. Απλά, δεν ήταν διατεθειμένος να βάλει σε κίνδυνο τον αγώνα για τις ιδέες αυτές κάνοντας εκπτώσεις για να απαλύνει πρόσκαιρα τις όποιες αντιστάσεις ή για να κερδίσει αδιάφορους προς τον στόχο του συμμάχους, αμφίβολης τελικά αξίας. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι οι εμμονές αυτές του εξασφάλισαν στο τέλος μια έστω μερική επιτυχία με την επίτευξη της συμφωνίας μείωσης των δασμών με το Βέλγιο, την μετά τον θάνατό του μείωση των δασμών στο διεθνές εμπόριο της κεντρικής Ευρώπης[22], καθώς και την προώθηση του κινήματος υπέρ της ειρήνης στην Ευρώπη. Σίγουρα όμως αυτά δεν ήταν αρκετά για να αποδεσμεύσουν τη Γαλλία από τον κρατισμό που της είχε κληροδοτήσει η ισχυρή μεσαιωνική μοναρχία. Η μεγάλη σημασία του μικρού βιβλίου, στο οποίο έγινε τόσο μικρή αναφορά σε αυτό το μεγάλης έκτασης κείμενο, συνεπώς πρέπει να αξιολογηθεί από τον αναγνώστη του όχι μόνο ως προς το πόσο επίκαιρο είναι το μήνυμά του για την σημερινή Ελλάδα, αλλά και στο πλαίσιο της προσωπικής μάχης ενός διαφωτισμένου αγωνιστή της κοινής λογικής ο οποίος είχε σαν στόχο την πρόοδο ενός έθνους που ήταν δέσμιο πανίσχυρων μεσαιωνικών συντεχνιακών και αριστοκρατικών συμφερόντων. Επίσης, πρέπει να αξιολογηθεί σαν ένας σημαντικός σταθμός στη διαχρονική προσπάθεια διάδοσης ιδεών που θα βοηθήσουν την αναζήτηση της ευημερίας της ανθρωπότητας σε στέρεες και δίκαιες βάσεις. [1] Ο Ντάνιελ Κάνεμαν περιγράφει τον μηχανισμό λήψης αποφάσεων από το ανθρώπινο μυαλό το οποίο προτιμά τη γρήγορη επιλογή με βάση «αυτό που φαίνεται», θέτοντας σε συγκριτικά μειονεκτική θέση αποφάσεις που για να ληφθούν προαπαιτούν ανάλυση «αυτού που δεν φαίνεται». Βλ. Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow, Allan Lane, Penguin Books, Λονδίνο 2011 και τη σχετική παρουσίαση του Φρήμαν Ντάισον στην ARB, τχ. 37, Φεβρ. 2013. [2] Οι συντεχνίες είχαν εμφανιστεί στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία για να εκλείψουν μετά την πτώση της και αναβίωσαν περί τον 10ο αιώνα. [3] Εξαιρέσεις φυσικά πάντα υπήρχαν, όπως μοναστήρια στη Γαλλία με μεγάλη παραγωγή σιδήρου. [4] Οι βαρόνοι της περιόδου, κουρασμένοι από την υψηλή φορολογία και τους συνεχείς ατελέσφορους πολέμους, επαναστάτησαν κατά του βασιλιά Ιωάννη και, ενωμένοι πίσω από ένα κείμενο αρχών στο οποίο όλοι μπορούσαν να συμφωνήσουν, αντί να τον αντικαταστήσουν του επέβαλαν την επιβεβαίωση της «Χάρτας των Ελευθεριών». [5] William Rosen, The Most Powerful Idea in the World. A Story of Steam, Industry and Invention, Jonathan Cape, Λονδίνο 2010. [6] Jeff Horn, The Path not Taken. French Industrialization in the Age of Revolution, MIT Press, Καίμπριτζ Μασ. 2006. [7] Ο Χορν περιγράφει μια χαρακτηριστική περίπτωση στην οποία το Γαλλικό Κράτος «άργησε» να επέμβει σε μια εξέγερση εργατών μέχρι οι μηχανές απλώς να καταστραφούν. [8] Cheryl Schonhardt-Bailey, From the Corn Laws to Free Trade, Interests, Ideas and Institutions in Historical Perspective, MIT Press, Καίμπριτζ Μασ. 2006. Οι νόμοι αυτοί, έχοντας εισαχθεί πριν τον 17ο και 18ο αιώνα, προστάτευαν τους παραγωγούς από φτηνές εισαγωγές όταν η τιμή του σιταριού έπεφτε πολύ. Το βιβλίο περιγράφει αναλυτικά πώς οι εξελίξεις στην οικονομία και κοινωνία, τόσο στην καθημερινότητα όσο και σε επίπεδο ιδεών, συνέπεσαν με την αποφασιστικότητα μιας εκπληκτικού για την εποχή επαγγελματισμού ομάδας πίεσης για την ανατροπή αυτών των νόμων οι οποίοι προστάτευαν συμφέροντα της αριστοκρατίας που ήλεγχε τη γη, και άρα την παραγωγή σιτηρών, το 1846. [9] Dean Russell, Frédéric Bastiat, Ideas and Influence, The Foundation for Economic Education, Νέα Υόρκη 1969. [10] Joel Mokyr, “Entrepreneurship and the Industrial Revolution in Britain”, στο The Invention of Enterprise. Entrepreneurship from Ancient Mesopotamia to Modern Times, edited by David Landes, Joel Mokyr and William Baumol, Princeton University Press 2010. Περιγράφει πώς στην Αγγλία οι θεσμοί ήταν πιο φιλικοί ως προς την τεχνολογικά προηγμένη επιχειρηματική πρωτοβουλία όσο πουθενά αλλού στον κόσμο, ακόμα και αν δεν ήταν τέλειοι, και αυτό της έδωσε ένα μεγάλο προβάδισμα στην ενθάρρυνση της προόδου σε σχέση με τις άλλες χώρες της Ευρώπης. Εξιστορεί πως για πάνω από εκατό χρόνια πριν το 1700 περιορισμοί και προνόμια κατέρρεαν στην αγορά και τα επαγγέλματα, αποδομώντας τα guilds. Αναφέρει επίσης ότι ακόμα και πριν την επίσημη κατάργησή της το 1809 η πρακτική του επίσημου μαθητευόμενου για να ασκήσει ένα επάγγελμα δεν εφαρμοζόταν πια. Αντίστοιχα, περιγράφει πως είχε εδραιωθεί η κουλτούρα του τζέντλεμαν επιχειρηματία, του οποίου ο λόγος ήταν συμβόλαιο, και είχε επέλθει η κοινωνική απενοχοποίηση της επιχειρηματικής αποτυχίας. [11] Michel Hay, “Entrepreneurship in France”, στο The Invention of Enterprise. Entrepreneurship from Ancient Mesopotamia to Modern Times, edited by David Landes, Joel Mokyr and William Baumol, Princeton University Press 2010. O Χάυ αναφέρει ότι η βιομηχανική επανάσταση στη Γαλλία άρχισε μετά τους ναπολεόντειους πολέμους και σε καθυστέρηση σε σχέση με την Αγγλία. Αναφέρει ότι αν και η επανάσταση του Ναπολέοντα κατάργησε τα μεσαιωνικά γκιλντς, υπήρχαν ορισμένοι κρίσιμοι παράγοντες που ευνόησαν την Αγγλία, όπως η έλλειψη κάρβουνου στη Γαλλία που ήταν άφθονο στην Αγγλία και έδωσε τόση ώθηση στην ανάπτυξη της ατμομηχανής (με την ανάγκη εξαγωγής του κάρβουνου και μεταφοράς του). Επίσης αναφέρει ότι οι θρησκευτικές διώξεις είχαν αποδυναμώσει στη Γαλλία πολλές τάξεις επιχειρηματικών που ήταν αλλόθρησκες. Συμπληρώνει ότι η δημιουργία επιχειρήσεων περιορισμένης ευθύνης έπρεπε να περιμένει μέχρι το 1867, δείγμα μιας δυστοκίας της γαλλικής μοναρχίας να προωθεί μεταρρυθμίσεις, καθώς το κράτος φοβόταν τη δύναμη του εμπορίου και του «σπέκουλου» την ίδια ώρα που οι ευγενείς οικογένειες, γαιοκτήμονες και με παιδιά εκπαιδευμένα σε κορυφαία ιδρύματα σε τεχνικά, φιλοσοφικά και πολιτικά θέματα διατηρούσαν στενούς δεσμούς με τη διοίκηση και τη μοναρχία. [12] Ενδεικτικά, η θέσπιση κρατικών βραβείων για την ενθάρρυνση καινοτομιών είχε σαν κατάληξη η συντριπτική τους πλειονότητα να δοθεί σε εφευρέσεις που τελικά δεν αποδείχθηκαν χρήσιμες στην πράξη, ενώ ο νόμος περί ευρεσιτεχνιών υιοθετήθηκε μετά τον θάνατο του Μπαστιά, πάνω από διακόσια χρόνια μετά την εδραίωση του θεσμού στην Αγγλία. [13] Υποσημείωση 25, κεφάλαιο 5, στο βιβλίο του Χορν, ό.π.. [14] Nicholas Phillipson, Adam Smith, an Enlightened Life, Allen Lane, Λονδίνο 2010. Όπως γράφει ο Φίλιπσον, η διαμονή του Σμιθ στην Τουλούζη το 1764, με αφορμή την υπηρεσία του ως δασκάλου του γιού ενός Άγγλου ευγενούς που ταξίδευε στην Ευρώπη για να εκπαιδευτεί, του έδειξε τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Γαλλίας, κέντρο εμπορίου, με πανεπιστήμιο, ευγενείς, δικηγόρους και τεχνίτες, σημαντικά έργα υποδομής, αλλά και δείγματα μη ανοχής σε ξένους, θρησκευτικά μίση, αδύναμα δικαστήρια και μια φοβία έναντι του εμπορίου. Σε σχέση με τη Σκωτία, όπου η δύναμη του νέου ανέτρεπε από μέσα τα πάντα και άλλαζε την επιφάνεια, η Τουλούζη ήταν μια πόλη όπου στην επιφάνεια κάποια από τα νέα πράγματα που είχαν αλλάξει στον κόσμο εμφανίζονταν αλλά ο πυρήνας δεν είχε αλλάξει σε τίποτα σε σχέση με τις προηγούμενες εκατονταετίες. [15] Ό.π. [16]Adam Smith (1759), The Theory of Moral Sentiments, Glasgow Edition of the Works and Correspondence of Adam Smith, Vol. 1, Liberty Fund, Indianapolis. [17] Adam Smith (1762-64), Lectures on Jurisprudence, Glasgow Edition of the Works and Correspondence of Adam Smith, Vol. 5, Liberty Fund, Indianapolis. [18] James Madison, Federalist Paper 51 (1788). The Structure of the Government Must Furnish the Proper Checks and Balances Between the Different Departments, Independent Journal, February 6. [19] Jacques de Guenin (general editor), Frédéric Bastiat, The Man and the Statesman. The Correspondence and Articles on Politics, Liberty Fund, Indianapolis 2011. Από το βιβλίο αυτό προέρχονται και όλες οι αναφορές στην αλληλογραφία του Μπαστιά. [20] Σε ένα αδημοσίευτο κείμενο με τίτλο «Αγγλομανία και Αγγλοφοβία» περιγράφει πώς η επανάσταση κατά της αριστοκρατίας στη Γαλλία δεν μπόρεσε να οδηγήσει σε ένα σύστημα το οποίο να μπορεί να ελέγχει τις αντίρροπες δυνάμεις της αριστοκρατίας και του λαού που κινούν τη κοινωνία, και να τις χρησιμοποιήσει εποικοδομητικά, ενώ στην Αγγλία ο λαός διαφωτίζεται μέσω του αγώνα του. Και στις επιστολές από 20.12.1846 και 10.1.1847 προς τον Κόμπντεν αναφέρει ότι «στην Αγγλία υπάρχει μια τάξη που στέκεται απέναντι στην ολιγαρχία και της αφαιρεί σταδιακά τα επικίνδυνα προνόμιά της, μια τάξη που κατάφερε την καθολική απελευθέρωση, εκλογική μεταρρύθμιση, κατάργηση δουλείας, ελεύθερο εμπόριο, κατάργηση μονοπωλίων και απελευθέρωση εμπορίου με αποικίες». [21] Ο Ράσσελ σημειώνει και αξιολογεί την υπόθεση αυτή, καταλήγοντας ότι είχε αναπτύξει τις ιδέες αυτές παράλληλα με έναν Αμερικανό συγγραφέα που όμως τις είχε δημοσιεύσει νωρίτερα, και ο Μπαστιά αν και είχε μνημονεύσει στο βιβλίο Οικονομικές αρμονίες αυτή τη δημοσίευση δεν το είχε κάνει με αρκετή έμφαση. [22] Μια ενδιαφέρουσα ανάλυση για τη σταδιακή μείωση των δασμών και εμποδίων στο εμπόριο στην Ευρώπη την περίοδο εκείνη, καθώς και τη σημασία της υιοθέτησης της ρήτρας του «πλέον ευνοημένου κράτους», προσφέρει ο Ουίλιαμσον. Βλ. Jeffrey Williamson, Trade and Poverty. When the Third World Fell Behind, MIT Press, Κέιμπριτζ Μασ. 2013.

Πολεμώντας μεσαιωνικούς δαίμονες με κοινή λογική και κουράγιο

Σύνδεση