Ο μύθος του Ιμπραήμ και η πραγματικότητα του εμφυλίου

Μιχαήλ Β. Σακελλαρίου, Η απόβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, καταλύτης για την αναδιοργάνωση της ελληνικής επανάστασης, 24 Φεβρουαρίου - 23 Μαΐου 1825, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σελ. 464 Το έργο αυτό του Ακαδημαϊκού Μιχάλη Σακελλαρίου, ολοκληρώθηκε το 1942, αλλά χρειάστηκαν εβδομήντα χρόνια για να δει το φως της δημοσιότητας. Πρόκειται για πόνημα που στηρίζεται κυρίως σε αρχειακές πηγές και προσθέτει νέες πληροφορίες στις γνώσεις μας για την εκστρατεία του Ιμπραήμ στον Μοριά. Η επιτυχία του βιβλίου οφείλεται στην ικανότητα του συγγραφέα να συνοψίζει και να αξιοποιεί πλειάδα αρχειακών στοιχείων με πρώτα τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, της Ύδρας, των Σπετσών, της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας, του Μουσείου Μπενάκη και πολλών ακόμα. Ο Σακελλαρίου αποθαρρυμένος από την αρνητική υποδοχή που το Πανεπιστήμιο Αθηνών επεφύλαξε στο πρώτο του έργο, Η Πελοπόννησος κατά την δευτέραν τουρκοκρατίαν, 1715-1821, το οποίο δημοσιεύθηκε το 1939, ασχολήθηκε έκτοτε με την αρχαία ιστορία των Ελλήνων. Αν ο Σακελλαρίου είχε παραμείνει στον πρώτο του γνωστικό τομέα, είναι πιθανό ότι η άνοιξη που σημειώνεται σήμερα στην νεοελληνική ιστοριογραφία θα είχε συμβεί νωρίτερα. Η αφήγηση αρχίζει από το τέταρτο έτος της Ελληνικής Επανάστασης, εποχή εμφύλιας σύγκρουσης, η οποία απειλούσε να ακυρώσει τις πολεμικές επιτυχίες των πρώτων ετών κατά των Οθωμανών. Ο Σουλτάνος Μαχμούτ αποφάσισε να καταφύγει στον Σατράπη της Αιγύπτου, Μωχάμετ Άλη, ο οποίος υπήρξε υποτελής του Σουλτάνου. Ο τελευταίος διέταξε τον θετό του γιό, Ιμπραήμ, να υποτάξει την Πελοπόννησο και να την εποικήσει με Αιγυπτίους. Από τις αντιθέσεις ανάμεσα στους ξεσηκωμένους Έλληνες προηγήθηκε η διάσταση μεταξύ «πολιτικών» (προκρίτων) και των «στρατιωτικών» ενόπλων της Πελοποννήσου. Ακολούθησε ο ανταγωνισμός για την επικράτηση στο Εκτελεστικό του 1823, με μέλη τους Πέτρο Μαυρομιχάλη, Σωτήρη Χαραλάμπη, Ανδρέα Ζαΐμη, Ανδρέα Μεταξά και Θεόδωρο Κολοκοτρώνη. Ο τελευταίος συγκρούστηκε με τον Ζαΐμη και μετέφερε την έδρα του Εκτελεστικού στο Ναύπλιο. Εναντίον του Κολοκοτρώνη στράφηκαν οι πρόκριτοι, οι νησιώτες και οι Ρουμελιώτες. Το Βουλευτικό κήρυξε το 1824 έκπτωτο το Εκτελεστικό και διόρισε στη θέση του νέο σώμα με Πρόεδρο τον Γεώργιο Κουντουριώτη και μέλη τους Μπόταση, Κωλέττη, Σπηλιωτάκη και Λόντο. Ο εμφύλιος ήταν αποτέλεσμα της ένοπλης σύγκρουσης των δυο εκτελεστικών. Οι Αιγύπτιοι στο μεταξύ προετοιμάζονταν συστηματικά για την εκστρατεία τους και παρακολουθούσαν με προσοχή τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα. Η πρώτη τους κίνηση ήταν να καταστρέψουν την επαναστατημένη Κάσο, ενώ ο τουρκικός στόλος πραγματοποίησε τη σφαγή των Ψαριανών πριν προλάβει να επέμβει ο Μιαούλης. Οι κατοπινές επιτυχίες ωστόσο του ελληνικού στόλου υπό τον Μιαούλη ξέπλυναν λίγο την ντροπή του εμφυλίου στην ξηρά. Δυο φορές ο Μιαούλης έσωσε τη Σάμο, πρώτα από τον Οθωμανικό στόλο και μετά τον Αιγυπτιακό. Στα στενά του Γέροντα καταναυμάχησε και τους δυο, και έκαψε την ναυαρχίδα των Τυνήσιων. Οι ενωμένοι τουρκοαιγυπτιακοί στόλοι αριθμούσαν 100 πολεμικά και 2.500 κανόνια, έναντι 75 ελαφρών σκαφών και 800 κανονιών των Ελλήνων. Τον Νοέμβριο του 1824 ο Μιαούλης επιτέθηκε με τον στόλο του στους Αιγύπτιους και κατάφερε να τους σκορπίσει σε όλες τις κατευθύνσεις. Ο Ιμπραήμ με κάποια πλοία κατέφυγε στη Σούδα, ενώ άλλοι κατευθύνθηκαν στη Δωδεκάνησο και την Αλεξάνδρεια. Οι απώλειες των Αιγυπτίων ήταν μεγάλες και η λεία των Ελλήνων σε πλοία, χρήματα και αιχμαλώτους τεράστια. Η προσωρινή απομάκρυνση του κινδύνου γέμισε τους Έλληνες με αυτοπεποίθηση και τους επέτρεψε να ασχοληθούν απερίσπαστοι με τον δεύτερο εμφύλιο, έναν πόλεμο ανάμεσα στους ενωμένους Πελοποννήσιους αφενός και τους Ρουμελιώτες και τους νησιώτες αφετέρου. Η πίστωση αυτή χρόνου έδωσε την ευκαιρία στον Ιμπραήμ να πραγματοποιήσει την απόβαση των ανδρών του τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1825 στη Μεθώνη. Οι περιπέτειες με τον ελληνικό στόλο και τις αρρώστιες που τότε μάστιζαν τον στρατό του κόστισαν στον Ιμπραήμ μεγάλο μέρος της αρχικής του δύναμης. Έφθασαν δηλαδή στον Μοριά 11.500 περίπου πεζικάριοι και ιππείς, αριθμός τον οποίο οι ελληνικές δυνάμεις θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν αν βρίσκονταν συντεταγμένοι υπό κοινή διοίκηση. Ο Σακελλαρίου σημειώνει ότι ο Ιμπραήμ δεν είχε καμιά επίσημη στρατιωτική μόρφωση ή ακόμα και πείρα στο πεδίο. Τα μεγάλα του προσόντα ήταν η εξυπνάδα, το θάρρος και το πείσμα του. Και το σημαντικότερο, ότι ήταν ο μοναδικός εξουσιαστής του στρατού του. Η περιγραφή της ηγεσίας και της κατάστασης των Αιγυπτίων στρατιωτών από ορισμένους εκπαιδευτές τους καταρρίπτει τον μύθο τού καλά οργανωμένου από Γάλλους στρατεύματος. Ίσως η ερμηνεία αυτή προέρχεται από τους ίδιους τους Έλληνες για να εξηγήσουν τις επιτυχίες του Ιμπραήμ χωρίς να προβάλλεται η δική τους ολιγωρία, διαίρεση και ανικανότητα. Μετά τη μάχη στο Κρεμμύδι τα ρουμελιώτικα σώματα υπέστησαν ταπεινωτική ήττα και διαλύθηκαν. Το γεγονός ότι οι Αιγύπτιοι διέθεταν πειθαρχία και τη δυνατότητα να πυροβολούν με τάξη δεν θα έφθανε για να αποκτήσουν το πλεονέκτημα παρά τις μεγάλες ελλείψεις τους. Ένας ανορθόδοξος πόλεμος προσαρμοσμένος στο ορεινό πελοποννησιακό έδαφος θα μπορούσε να αναγκάσει τον Ιμπραήμ σε υποχώρηση. Όμως ο κατεξοχήν γνώστης του πολέμου αυτού Κολοκοτρώνης βρισκόταν φυλακισμένος στην Ύδρα και ο Γεώργιος Κουντουριώτης δεν είχε τη γενναιοψυχία για να τον αμνηστεύσει. Η απουσία του Γέρου του Μοριά από το πεδίο έγινε αισθητή από την αρχή του πολέμου αυτού. Ο δεύτερος κυρίως εμφύλιος (Νοέμβριος-Δεκέμβριος του 1824) κατάστρεψε την όποια αξιοπιστία των Ελλήνων ηγετών και επέτεινε τον κατακερματισμό των στρατευμάτων. Στο μεταξύ ο ελληνικός στόλος εξακολούθησε να συλλαμβάνει πλοία μεμονωμένα και να στερεί τους Αιγυπτίους από τον ανεφοδιασμό τους. Υπέφερε όμως από έλλειψη πόρων για να αυξήσει τα πυρπολικά τα οποία αποτελούσαν το φόβητρο του εχθρού, αλλά και τα πολεμοφόδια για τις ναυμαχίες. Το δάνειο του Αγώνα αναλωνόταν σε μισθούς αχρήστων και διορισμούς και ανταμοιβές ημετέρων. Ο δεύτερος εμφύλιος άφησε στο πεδίο των νικητών τρία μοιραία πρόσωπα: Τον σκοτισμένο Γεώργιο Κουντουριώτη, τον δολοπλόκο Ιωάννη Κωλέττη και τον αντίπαλό του Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο. Το κύριο κίνητρο σε οποιαδήποτε πράξη του Κωλέττη ήταν η αποτυχία του δίδυμου Κουντουριώτη - Μαυροκορδάτου. Έτσι υποκίνησε τα στρατεύματα των Ρουμελιωτών να φύγουν από το μέτωπο με τον Ιμπραήμ για να αντιμετωπίσουν την συγκέντρωση οθωμανικών δυνάμεων στην Ήπειρο από τον Κιουταχή Ρεσίτ Πασά. Ο Κωλέττης δεν χρειάστηκε να προσπαθήσει πολύ για να διαλύσει την ελληνική αντίσταση στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο. Ο διορισμός του ηλικιωμένου Υδραίου πλοιάρχου Κυριάκου Σκούρτη ως αρχιστράτηγου όλων των οπλαρχηγών εναντίον του Ιμπραήμ υπήρξε η χειρότερη από όλες τις κακές αποφάσεις του Κουντουριώτη. Η ήττα στο Κρεμμύδι ήταν η πρώτη μεγάλη αποτυχία του ανίδεου και αδύναμου Σκούρτη, η οποία του εξασφάλισε για το υπόλοιπο του πολέμου κατά των Αιγυπτίων την περιφρόνηση των Ρουμελιωτών. Η αδυναμία συνεννόησης των Ελλήνων υπήρξε ο μέγιστος σύμμαχος του Ιμπραήμ, ο οποίος σταδιακά κατέλαβε το Παλαιόκαστρο και τη Σφακτηρία και έφερε τον στόλο του μέσα στον κόλπο του Ναβαρίνου. Η γενναία αντίσταση των εναλλασσόμενων υπερασπιστών του Νεόκαστρου είναι το κύριο εύσημο της ελληνικής αντίστασης στην Πελοπόννησο. Το άνθος των Ελλήνων οπλαρχηγών, Καραϊσκάκης, Μαυροβουνιώτης, Χατζηχρήστος, Κώστας Μπότσαρης, Κίτσος Τζαβέλας, Καρατάσος, Αναγνωσταράς, Μούρτζινος και πολλοί ακόμα, απέδειξαν ότι χωρίς σοβαρή κεντρική ηγεσία ήταν όχι μόνο άχρηστοι αλλά και βλαβεροί για την εθνική υπόθεση. Οι καταστροφές που προκάλεσαν τα Ρουμελιώτικα σώματα στην πελοποννησιακή ύπαιθρο συναγωνίζονταν το έργο των Αιγυπτίων. Και σημειώνει ο συγγραφέας: «Το σώμα του Καραϊσκάκη απ’ όπου και αν πέρασε κατεβαίνοντας σκόρπισε την καταστροφή. Στον Μελιγαλά άρπαξαν είδη ρουχισμού και οικιακά σκεύη. Παρακάτω, έξω από την Ανδρούσα άρπαξαν από τις στάνες 300 πρόβατα και απήγαγαν ένα κορίτσι (…) Οι Ρουμελιώτες έτρωγαν και έπιναν εις βάρος των χωρικών και απαιτούσαν από αυτούς να τους ικανοποιήσουν τις πιο εξωφρενικές επιθυμίες τους. Δεν έτρωγαν μόνο μα και κατέστρεφαν. Έκαναν συντρίμμια έπιπλα και σκεύη, σκότωναν υποζύγια, έχυναν τα λάδια, ασελγούσαν, φόρτωναν έπιπλα και μικρά κατοικίδια και έφευγαν. Ο στρατός που ήταν επιφορτισμένος να προστατέψει τη χώρα από τον εισβολέα, κατάντησε να γίνει μάστιγα και συμφορά της.» (σ. 155) Οι Πελοποννήσιοι και ιδιαίτερα οι Αρκάδες δεν στρατεύονταν αλλά έμεναν στα βουνά όπου είχαν καταφύγει τον καιρό του εμφυλίου. Στην κατάσταση αναρχίας που επικρατούσε στις τάξεις των Ελλήνων η σκέψη ότι ο Ιμπραήμ επέμενε να καταλάβει το μαρτυρικό Νεόκαστρο, για να το καταστήσει απρόσβλητο ορμητήριο των μελλοντικών του επιχειρήσεων, άργησε να ωριμάσει. Πολλοί αγωνιστές όπως ο Μακρυγιάννης μπήκαν με δική τους πρωτοβουλία στο Νεόκαστρο για να συντρέξουν τους πολιορκημένους και αρκετοί έχασαν τη ζωή τους στην προσπάθεια υπεράσπισής του. Τo στρατόπεδο των Ελλήνων στις Χώρες συνεχώς αδυνάτιζε γιατί οι Ρουμελιώτες επέστρεφαν στα χωριά τους. Τον Απρίλιο του 1825 έγινε μια προσπάθεια από τον Νικήτα Δικαίο (αδελφό του Παπαφλέσα) να συγκροτήσει ένα χωριστό πελοποννησιακό στρατόπεδο, όμως το εγχείρημα δεν έλαβε την ενθάρρυνση της κυβέρνησης. Αντίθετα το ηθικό στο ελληνικό στρατόπεδο έπεσε όταν έγινε γνωστό ότι το Εκτελεστικό επέτρεψε στους λιποτάκτες να περνούν στη Στερεά. Ο τρίτος ανεφοδιασμός των αιγυπτιακών δυνάμεων από τη θάλασσα πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 1825 και υπήρξε μοιραίος για την τύχη του Νεόκαστρου. Το προγεφύρωμα του Ιμπραήμ που κατασκεύασε με μεγάλη επιμονή στηριζόταν στα οχυρωμένα λιμάνια της Κορώνης και της Μεθώνης και στο Νεόκαστρο. Καθώς διαλυόταν το ελληνικό στρατόπεδο στις Χώρες όσοι το εγκατέλειπαν λεηλατούσαν και τις αποθήκες του φροντιστή. Τον Μάιο σημειώθηκε και η τελευταία μεγάλη νίκη του Μιαούλη στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο. Η επίθεσή του κατά των αιγυπτιακών πλοίων που ελλιμενίζονταν στην Μεθώνη υπήρξε επιτυχία χωρίς προηγούμενο. Οι Αιγύπτιοι έχασαν δώδεκα πλοία, ενώ η φωτιά από τα πυρπολικά έφτασε ως τις πυριτιδαποθήκες του λιμανιού και απείλησε όλο το φρούριο της Μεθώνης. Από τις ανατινάξεις σκοτώθηκαν πολλοί στρατιώτες που προσπάθησαν να απομακρύνουν τα βαρέλια με την πυρίτιδα από την πορεία της φωτιάς. Μολονότι η επιχείρηση αυτή του Μιαούλη υπήρξε πλήγμα σοβαρό κατά των ενωμένων ισλαμικών δυνάμεων, ο Ιμπραήμ δεν έχασε την ψυχραιμία του. «Ο πατέρας μου είναι πλούσιος. Θα φτιάσει άλλα, περισσότερα και δυνατότερα και ωραιότερα πολεμικά!», είπε (σ. 411). Με την κατάρρευση του ελληνικού στρατοπέδου στις Χώρες κάθε αντίσταση του Νεόκαστρου αποδείχθηκε μάταιη. Ο Ιμπραήμ άρχισε αμέσως διαπραγματεύσεις με τους πολιορκημένους και συμφώνησε να κρατήσουν τα άρματά τους τριάντα από αυτούς και να αναλάβει ο ίδιος τα έξοδα της μεταφοράς όλων εκτός κινδύνου με ουδέτερα πλοία. Από τους τελευταίους υπερασπιστές που εγκατέλειψαν το Νεόκαστρο ήταν και ο Μακρυγιάννης. Αμέσως μετά την παράδοση του κάστρου ο Κολοκοτρώνης αφέθηκε ελεύθερος για να αναλάβει την υπεράσπιση της Πελοποννήσου. Ήταν όμως πια πολύ αργά. Το έργο αυτό του Μιχάλη Σακελλαρίου προσφέρει πλούτο νέων στοιχείων για τους τρεις ζοφερούς και ελάχιστα μελετημένους μήνες του Αγώνα. Οι πληροφορίες του δεν είναι καθόλου κολακευτικές για το ελληνικό στρατόπεδο. Το έργο είναι γραμμένο με την ψυχραιμία ξένου παρατηρητή που συμπαθεί την ελληνική υπόθεση, χωρίς να προδίδει την ιστορική του συνείδηση. Το βιβλίο διαβάζεται σαν μυθιστόρημα, όμως μας διδάσκει πώς να προσεγγίζουμε με αντικειμενικότητα και ερευνητική προσοχή την Ιστορία. Όποιος προσέξει το κοινωνικό υπόβαθρο και τις νοοτροπίες των αγωνιστών δεν θα μπορέσει να ξαναδεί την εορταστική όψη του 1821 χωρίς προβληματισμό. Σημ. ΑΡΒ: Ο συντονισμός του αφιερώματος έγινε από τον Θάνο Βερέμη

Ο μύθος του Ιμπραήμ και η πραγματικότητα του εμφυλίου

Σύνδεση