Τι ώρα δείχνουν τα ρολόγια του Τσαρλς Σίμικ;

Τσαρλς Σίμικ, Καμία στεριά στον ορίζοντα / Charles Simic, No Land in Sight, δίγλωσση έκδοση, εισαγωγή - μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, Πατάκης, Αθήνα 2026, σελ. 176 «Του καθενός το ραντεβού στα τυφλά». Με αυτόν τον μοναδικό στίχο, κάτω από τον τίτλο «Μοίρα», ανοίγει η τελευταία ποιητική συλλογή του Τσαρλς Σίμικ, Καμία στεριά στον ορίζοντα. Ήδη από τον πρώτο στίχο ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος με δύο από τις σταθερές της συλλογής: την αβεβαιότητα και την ειρωνεία. Ο Σίμικ απαλλάσσει τη μοίρα από κάθε μεταφυσική μεγαλοπρέπεια και τη μετατρέπει σε ένα κοινό «ραντεβού στα τυφλά». Κανείς δεν γνωρίζει ποιος –ή τι– θα εμφανιστεί. Η συλλογή αυτή έμελλε να είναι το κύκνειο άσμα του Σίμικ. Η γνώση, ωστόσο, ότι ήταν η τελευταία που εξέδωσε εν ζωή ενέχει έναν αναγνωστικό κίνδυνο: να αναζητήσουμε αναδρομικά σε κάθε σκοτεινή εικόνα, σε κάθε αναφορά στη φθορά και στον χρόνο, ενδείξεις ότι ο ποιητής είχε επίγνωση πως το τέλος πλησίαζε. Ίσως το προαισθανόταν. Ίσως και όχι. Ο θάνατος, άλλωστε, δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά στην ποίησή του· η βία και η απώλεια είχαν εγγραφεί στη μνήμη του πολύ νωρίτερα. Ο Τσαρλς Σίμικ, μία από τις σημαντικότερες φωνές της μεταπολεμικής αμερικανικής ποίησης, τιμήθηκε, μεταξύ άλλων, με το βραβείο Πούλιτζερ. Γεννήθηκε στο Βελιγράδι το 1938 και γνώρισε από παιδί τη φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της γερμανικής κατοχής. Όπως επισημαίνει ο Χάρης Βλαβιανός στην εισαγωγή του βιβλίου, η εμπειρία αυτή αποτυπώνεται στο ποίημα «Πού στέκεται η αγχόνη μου;», όπου επανέρχεται η κατεχόμενη πόλη, «ήσυχη σαν νεκροταφείο». Στη συγκεκριμένη συλλογή, ωστόσο, η φθορά δεν αφορά μόνο τις μνήμες και τους ανθρώπους. Αγγίζει και τα αντικείμενα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επιμονή του Σίμικ στο μοτίβο των ρολογιών, το οποίο επανέρχεται σε τέσσερα ποιήματα. Στο «Ονειρεύομαι ή είμαι ξύπνιος;» ο χρόνος μοιάζει να έχει χάσει τα σημεία αναφοράς του. Δύο ρολόγια της πόλης έχουν σταματήσει, ενώ το παλιό ρολόι τσέπης που ένας παράξενος άντρας επιχειρεί να πουλήσει δεν έχει ούτε δείκτες ούτε αριθμούς. Στη σκηνή αυτή, τα ρολόγια, που κανονικά καθιστούν τον χρόνο μετρήσιμο, έχουν χάσει τη λειτουργία τους, ενώ το παράλογο συναντά τη χαρακτηριστική ειρωνεία του Σίμικ. Ακόμη πιο παράδοξη είναι η εικόνα στο «Μήπως είμαι εγώ;»: ένα ξυπνητήρι χωρίς δείκτες, πεταμένο στη χωματερή της πόλης, εξακολουθεί να χτυπά δυνατά. Το αντικείμενο έχει χάσει τη δυνατότητα να δείχνει την ώρα, όχι όμως και να δηλώνει την παρουσία του. Ο ερωτηματικός τίτλος επιτρέπει μάλιστα να διαβαστεί το εγκαταλελειμμένο ρολόι ως μια υπαινικτική εικόνα του ίδιου του Σίμικ: φθαρμένου, αλλά ακόμη παρόντος: Ένα ξυπνητήρι Χωρίς δείκτεςΠου χτυπάει δυνατάΣτη χωματερή της πόλης. Στο «Κύριέ μου», αντίθετα, το ρολόι λειτουργεί. Ο Σίμικ αναρωτιέται μήπως το δυνατό τικ-τακ του ξυπνητηριού του κρατά ξύπνιο ακόμη και τον Θεό: Μήπως το δυνατό τικ-τακΤου ξυπνητηριού μουΣε κρατάει ξύπνιο; Μήπως όταν ξαπλώνεις σκέφτεσαιΌτι τ’ αστέρια στον ουρανόΉταν ένα μεγάλο λάθος; Το μοτίβο επανέρχεται στο ποίημα «Η περιουσία μου», αυτή τη φορά όμως μέσα σε έναν ευρύτερο κατάλογο απωλειών: ανάμεσα σε νεκρούς φίλους και ατζέντες με διαγραμμένα ονόματα βρίσκονται «Δύο ρολόγια τοίχου και καμιά δεκαριά ρολόγια χειρός» που έχουν πάψει να ακούγονται εδώ και χρόνια. Τα αντικείμενα που μετρούν τον χρόνο έχουν πλέον σωπάσει και μέσα από τη σιωπή τους αποκαλύπτεται ένα ευρύτερο γνώρισμα της συλλογής: ο κόσμος του Σίμικ είναι γεμάτος αντικείμενα που έχουν φθαρεί, εγκαταλειφθεί ή χάσει την αρχική τους λειτουργία. Στο «Κοιτούσα τον άνεμο», μια ογκώδης εγκυκλοπαίδεια, αν και πεταμένη πλέον στα σκουπίδια, δεν έχει χάσει εντελώς τη χρησιμότητά της. Στις σελίδες της αναζητείται «μια απάντηση», χωρίς όμως να μαθαίνουμε ποτέ ποια είναι η ερώτηση. Η ειρωνεία βρίσκεται ακριβώς σ’ αυτή την αντιστροφή: η γνώση έχει καταλήξει στα σκουπίδια, αλλά η ανάγκη του ανθρώπου για απαντήσεις παραμένει: Ξεφυλλίζοντας σελίδες επί σελίδωνΜιας ογκώδους εγκυκλοπαίδειαςΠεταμένης στα σκουπίδια,Ζητώντας επειγόντως να βρω μια απάντηση. Στο «Δεν ξεχνώ ποτέ τίποτα», η χωματερή επανέρχεται ως τόπος όπου καταλήγουν όσα ο χρόνος έχει αχρηστεύσει ή οι άνθρωποι έχουν εγκαταλείψει: αντικείμενα, ίχνη ζωής, ακόμη και μνήμες. Ανάμεσα σε σκισμένες φωτογραφίες, πεταμένες μέσα σ’ ένα κουτί παπουτσιών, ο ποιητής ξεχωρίζει τη φωτογραφία ενός ζευγαριού και, κοιτώντας την επίμονα, προσπαθεί να διακρίνει τι έχει απομείνει από «τη νιότη και την ομορφιά τους». Από τις χωματερές και τα φθαρμένα αντικείμενα, το βλέμμα του Σίμικ στρέφεται στις περιθωριοποιημένες υπάρξεις. Τη μετάβαση αυτή σηματοδοτεί το ποίημα «Το μουσικό κουτί», το οποίο «παίζει πια μόνο σιωπή» σε μια έπαυλη, κάτω από «πορτρέτα γυναικών και ανδρών της υψηλής κοινωνίας». Μέσα σε αυτό το βουβό σκηνικό εμφανίζεται μια άστεγη γυναίκα, η οποία παρηγορεί ένα φοβισμένο σκυλάκι και στρώνει κουρέλια για να κοιμηθούν κάτω από τα μαρμάρινα σκαλιά. Η ερώτηση «Ακούτε την άστεγη γυναίκα;» απευθύνεται στα σιωπηλά πορτρέτα μιας εποχής που έχει παρέλθει. Φέρνει αντιμέτωπους δύο κόσμους: εκείνον της παλιάς ευμάρειας που επιβιώνει μέσα από τα καλυμμένα έπιπλα και τα ίχνη μιας ζωής που έχει χαθεί, και εκείνον των ζωντανών, ευάλωτων υπάρξεων που παραμένουν αθέατες στο κοινωνικό περιθώριο. Η ίδια ευαισθησία απέναντι στις αθέατες υπάρξεις διατρέχει και το «Σχεδόν αόρατη». Μια «ασθενική μύγα» παλεύει να κρατηθεί σ’ ένα ψηλό περβάζι, «με θέα τον αιχμηρό ορίζοντα της πόλης». Ο ήλιος δύει «αδιάφορος για το πρόβλημά [της]» κι εκείνη δεν έχει «πού να [στραφεί] για βοήθεια», καθώς ο άνεμος απειλεί να την παρασύρει στον σκοτεινό δρόμο, «μαζί με άλλους δύσμοιρους όπως [εκείνη]». Η μύγα παύει έτσι να είναι απλώς ένα έντομο· γίνεται μία ακόμη εύθραυστη ύπαρξη μέσα σ’ έναν κόσμο που παραμένει ατάραχος μπροστά στη δυστυχία της. Στο ποίημα «Το μυστήριο», τα «κοπρόσκυλα» της γειτονιάς γαβγίζουν ασταμάτητα, σαν να αντιλαμβάνονται κάτι που διαφεύγει από τους ανθρώπους. Οι πιθανές εξηγήσεις –«διαρρήκτες που μπήκαν σ’ ένα σπίτι», «μια νέα νύφη κρεμασμένη από ένα δέντρο»– γρήγορα εγκαταλείπονται. Η καθημερινή σκηνή αποκτά συμπαντικές διαστάσεις: ίσως τα σκυλιά είδαν ένα αστέρι, ύστερα από εκατομμύρια χρόνια, «να βουτάει και να χάνεται στο σκοτάδι». Ο Σίμικ αφήνει το μυστήριο άλυτο, μετατρέποντας μια ασήμαντη σκηνή της γειτονιάς σε εικόνα της ανθρώπινης αδυναμίας να γνωρίσει και να ερμηνεύσει τον κόσμο. Με το ποίημα «Ουόλτ Ουίτμαν», ο Σίμικ αποτίει, όπως επισημαίνει ο Χάρης Βλαβιανός, φόρο τιμής στον «πατριάρχη της αμερικανικής ποίησης». Μόνο που ο Ουίτμαν δεν εμφανίζεται ως μεγαλοπρεπής μορφή αλλά ως ξεδοντιάρης γέρος, σ’ ένα ερειπωμένο τετράγωνο «όπου οι άστεγοι έρχονται να πεθάνουν». Κι όμως, μέσα σ’ αυτό το τοπίο εγκατάλειψης, μια νεαρή γυναίκα «κάθεται οκλαδόν στο πεζοδρόμιο» και «κομματιάζει ένα καρβέλι ψωμί» για να τον ταΐσει. Η σκηνή ανοίγει μια μικρή ρωγμή στην αδιαφορία που χαρακτηρίζει τον κόσμο της συλλογής: για μια στιγμή, η φροντίδα επιβιώνει: Σπουργίτια και περιστέρια πετούν Γύρω από το σημείο όπου κείτεται ξαπλωμένος,Μακρυμάλλης, με λευκή γενειάδα,Με την πλάτη στον τοίχοΣ’ αυτό το ερειπωμένο τετράγωνοΌπου οι άστεγοι έρχονται να πεθάνουνΚαι οι περαστικοί σταματούν να δουνΑυτό το πρωινό θαύμα,Μια νεαρή γυναίκα με ψηλά τακούνιαΠου κάθεται οκλαδόν στο πεζοδρόμιοΝα κομματιάζει ένα καρβέλι ψωμίΓια να ταΐσει τον ξεδοντιασμένο γέρο ποιητή. Ακόμη και ο έρωτας περνά μέσα από το φίλτρο της ειρωνείας του Σίμικ. Στο τετράστιχο «Σκοπός ο γάμος», μια αγγελία αναζήτησης συντρόφου μετατρέπεται σε παράλογη ερωτική φαντασίωση: Παγκοσμίου φήμης πυροφάγος Αναζητά ταντρική χορεύτριαΓια να ενωθούν στον βυθό της θάλασσαςΚαι να φυσούν φυσαλίδες μαζί. Πίσω από το κωμικό και το αλλόκοτο, ωστόσο, παραμένει μια απλή ανθρώπινη επιθυμία: να μοιραστεί κανείς τη ζωή του με κάποιον. Η οικονομία αποτελεί βασική αρχή της ποίησης του Σίμικ. Τα περισσότερα ποιήματα της συλλογής είναι σύντομα· κάποια έχουν μόνο λίγους στίχους, ενώ η γλώσσα τους παραμένει απλή, σχεδόν προφορική. Μέσα όμως σε αυτή τη φαινομενική απλότητα, το καθημερινό μετατοπίζεται αιφνίδια προς το παράλογο και το οικείο γίνεται ανοίκειο. Η ειρωνεία και το μαύρο χιούμορ δεν ακυρώνουν τη μελαγχολία· αντίθετα, μοιάζουν συχνά να είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Σίμικ την κρατά σε απόσταση. Ίσως εδώ να βρίσκεται και η συγγένεια της ποίησής του με τον σουρεαλισμό και το καφκικό στοιχείο. Λίγοι στίχοι αρκούν για να στηθεί μια ολόκληρη σκηνή – και ακόμη λιγότεροι για να ανατραπεί. Η μετάφραση του Χάρη Βλαβιανού υπηρετεί με συνέπεια αυτή τη λιτή ποιητική. Παραμένει κοντά στο πρωτότυπο, σέβεται το ύφος και τον ρυθμό του και αναζητά το ποιητικό ισοδύναμο χωρίς να επιβάλλει τη δική του φωνή. Αποδίδει έτσι τον Σίμικ χωρίς να τον «ποιητικοποιεί» περισσότερο απ’ όσο ο ίδιος επιτρέπει. Η καθημερινή γλώσσα, η απλή σύνταξη, οι παύσεις και οι αιφνίδιες μετατοπίσεις προς το ανοίκειο διατηρούνται με μικρές μόνο προσαρμογές εκεί όπου το απαιτεί η φυσικότητα της ελληνικής γλώσσας. Αυτή η ποιητική της συμπύκνωσης φτάνει ίσως στην καθαρότερη μορφή της στο τετράστιχο που κλείνει τη συλλογή. Στο «Ο άνεμος πέθανε», ένα μικρό καράβι αφήνεται να πλέει χωρίς ορατό προορισμό: Μικρό μου καράβι, Να προσέχεις. Δεν υπάρχει Στεριά στον ορίζοντα. Καθώς πρόκειται για το τελευταίο ποίημα της συλλογής, είναι δελεαστικό να διαβάσουμε το καράβι ως εικόνα του ίδιου του ποιητή που πλησιάζει το τέλος. Η δύναμη αυτών των τεσσάρων στίχων, ωστόσο, βρίσκεται ακριβώς στο ότι δεν μας επιτρέπουν να γνωρίζουμε προς τα πού πλέει. Η συλλογή που άνοιξε με ένα «ραντεβού στα τυφλά» κλείνει χωρίς ορατό προορισμό. Τελικά, ίσως να μην έχει σημασία αν ο ποιητής προαισθανόταν το τέλος. Στον κόσμο που αφήνει πίσω του, ο χρόνος εξακολουθεί να κυλά, ακόμη κι όταν κάποια από τα ρολόγια έχουν χάσει τους δείκτες τους. Το μικρό καράβι συνεχίζει να πλέει. Μόνο που τώρα δεν υπάρχει κανείς να του πει την ώρα.

Τι ώρα δείχνουν τα ρολόγια του Τσαρλς Σίμικ;

Σύνδεση