Δοκίμιο σχετικά με το τι σκέφτομαι περισσότερο

Σφάλμα. Και τα συναισθήματα που προκαλεί. Στα πρόθυρα του σφάλματος υπάρχει μια κατάσταση φόβου. Στη μέση του σφάλματος υπάρχει μια συνθήκη ανοησίας και ήττας. Η συνειδητοποίηση ότι έσφαλες φέρνει ντροπή και τύψεις. Ή μήπως όχι; Ας το εξετάσουμε. Πολλοί, συμπεριλαμβανομένου και του Αριστοτέλη θεωρούν το σφάλμα ένα ενδιαφέρον και πολύτιμο νοητικό γεγονός. Στο σημείο όπου πραγματεύεται το ζήτημα της μεταφοράς στη Ρητορική ο Αριστοτέλης λέει ότι υπάρχουν 3 ειδών λέξεις. Παράξενες, συνηθισμένες και μεταφορικές. «Οι παράξενες λέξεις απλώς μας ξενίζουν∙ οι συνηθισμένες λέξεις μεταφέρουν αυτό που ήδη γνωρίζουμε∙ μέσω της μεταφοράς όμως μαθαίνουμε κάτι καινούργιο και πρωτότυπο». (Ρητορική, 1410β10-13). Σε τι συνίσταται η πρωτοτυπία της μεταφοράς; Ο Αριστοτέλης λέει ότι η μεταφορά αναγκάζει τον νου να συνειδητοποιεί τον εαυτό του τη στιγμή που διαπράττει το σφάλμα. Φαντάζεται τον νου να κινείται σε μια ομαλή επιφάνεια της συνηθισμένης γλώσσας όταν ξαφνικά η επιφάνεια ραγίζει ή περιπλέκεται. Το αναπάντεχο αναδύεται. Στην αρχή μοιάζει παράξενο, αντιφατικό ή λάθος. Ύστερα αποκτά νόημα. Κι εκείνη τη στιγμή, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο νους στρέφεται στον εαυτό του και λέει: «Πόσο αληθινό ήταν κι όμως το παρανόησα!» Από τις αληθινές παρανοήσεις της μεταφοράς μπορούμε να μάθουμε κάτι. Όχι μόνο τα πράγματα είναι διαφορετικά απ’ ό,τι δείχνουν, και γι’ αυτό τα παρανοούμε, αλλά αυτή η παρανόηση είναι πολύτιμη. Προσέξτε την, λέει ο Αριστοτέλης, έχετε πολλά να δείτε και να νιώσετε. Οι μεταφορές διδάσκουν τον νου να απολαμβάνει το σφάλμα και να μαθαίνει από την αντιπαράθεση ανάμεσα στο τι ισχύει και τι δεν ισχύει. Υπάρχει μια κινέζικη παροιμία που λέει: το πινέλο δεν μπορεί να σχηματίσει δύο χαρακτήρες με μια κίνηση». Κι όμως αυτό ακριβώς κάνει ένα καλό λάθος. Ιδού ένα παράδειγμα. Είναι το απόσπασμα ενός αρχαιοελληνικού λυρικού ποιήματος που περιέχει ένα αριθμητικό σφάλμα. Ο ποιητής δεν φαίνεται να γνωρίζει Πως 2 + 2 = 4. Αλκμάν απόσπασμα 20: […] δημιούργησε τρεις εποχές, καλοκαίρι και χειμώνα και φθινόπωρο τρίτη και τέταρτη την άνοιξη όταν υπάρχει ανθοφορία αλλά ελάχιστη τροφή. Ο Αλκμάν έζησε στην Σπάρτη τον 7ο αιώνα π.Χ. Η Σπάρτη όμως ήταν τόπος φτωχός και είναι απίθανο ο Αλκμάν να απολάμβανε εκεί μια πλούσια και γεμάτη αγαθά ζωή. Αυτό το γεγονός αποτελεί το υπόβαθρο των παρατηρήσεών του που καταλήγουν στην πείνα. Την πείνα πάντα την νιώθεις ως λάθος. Ο Αλκμάν μας κάνει να βιώσουμε αυτό το λάθος μαζί του μέσω της αποτελεσματικής χρήσης ενός υπολογιστικού σφάλματος. Για έναν φτωχό Σπαρτιάτη ποιητή με άδειο το ντουλάπι του στο τέλος του χειμώνα– έρχεται η άνοιξη σαν μεταγενέστερη σκέψη της φυσικής οικονομίας, τέταρτη σε μια ακολουθία τριών, ανατρέποντας τους υπολογισμούς του και την αλληλουχία των στίχων του. Το ποίημα του Αλκμάνα σπάει στη μέση με ένα ιαμβικό μέτρο χωρίς να εξηγεί από πού ξεφύτρωσε η άνοιξη ή γιατί οι αριθμοί δεν μας βοηθούν να ελέγξουμε την πραγματικότητα καλύτερα. Υπάρχουν τρία πράγματα που μου αρέσουν στο ποίημα του Αλκμάνα. Πρώτον ότι είναι σύντομο, ανάλαφρο και υπέρ το δέον λακωνικό. Δεύτερον φαίνεται να υπαινίσσεται χρώματα, όπως το απαλό πράσινο, χωρίς ποτέ να τα ονομάζει. Τρίτον ότι κατορθώνει να θέσει κάποια καίρια μεταφυσικά ερωτήματα (όπως Ποιος δημιούργησε τον κόσμο) χωρίς να τα αναλύει φανερά. Θα προσέξατε ότι το ρήμα «δημιούργησε» στον πρώτο στίχο δεν έχει υποκείμενο: [;] Είναι πολύ ασυνήθιστο στα αρχαία ελληνικά ένα ρήμα να μην έχει υποκείμενο, στην πραγματικότητα πρόκειται για γραμματικό λάθος. Σχολαστικοί φιλόλογοι θα σας πούνε ότι αυτό το λάθος οφείλεται στον τρόπο που το ποίημα έφτασε σ’ εμάς, ότι το ποίημα στη μορφή που το έχουμε είναι δίχως άλλο ένα απόσπασμα αποκομμένο από κάποιο εκτενέστερο κείμενο και ότι ο Αλκμάν σχεδόν βέβαια κατονομάζει τον συντελεστή της δημιουργίας στους στίχους που προηγούνται. Θα μπορούσε να ισχύει κι αυτό. Ως γνωστόν όμως ο κύριος στόχος της φιλολογίας είναι να αναγάγει κάθε είδος κειμενικής απόλαυσης σε ιστορική σύμπτωση. Και νιώθω αμήχανα όταν κάποιος ισχυρίζεται ότι γνωρίζει επακριβώς τι θέλει να πει ο ποιητής. Επομένως ας αφήσουμε το ερωτηματικό εκεί που βρίσκεται στην αρχή του ποιήματος κι ας θαυμάσουμε την τόλμη του Αλκμάνα να αντιμετωπίσει αυτό που περικλείουν οι αγκύλες. Το τέταρτο πράγμα που μου αρέσει στο ποίημα του Αλκμάνα είναι η εντύπωση που δημιουργεί πως ο ποιητής ξεφουρνίζει την αλήθεια παρά τη θέλησή του. Πολλοί ποιητές επιδιώκουν να κατακτήσουν αυτόν τον τόνο της ανεπιτήδευτης διαύγειας αλλά λίγοι τα καταφέρνουν όπως ο Αλκμάν. Η απλότητά του φυσικά είναι πλασματική. Ο Αλκμάν δεν είναι διόλου απλός, ξέρει να μηχανεύεται με τρόπο αριστοτεχνικό– είναι αυτό που ο Αριστοτέλης αποκαλεί ένας «μιμητής» της πραγματικότητας. Η μίμησις (λέξη ελληνική) είναι ο περιεκτικός όρος που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης για τα λάθη της ποίησης. Αυτό που μου αρέσει σ’ αυτόν τον όρο είναι η ευκολία με την οποία αποδέχεται πως αυτό με το οποίο ασχολούμαστε όταν γράφουμε ποίηση είναι το σφάλμα, η εκούσια δημιουργία του σφάλματος, το εσκεμμένο ράγισμα και περιπλοκή των λαθών μέσα από τις οποίες προκύπτει το αναπάντεχο. Έτσι ένας ποιητής σαν τον Αλκμάνα παρακάμπτει τον φόβο, το άγχος, τη ντροπή, την μεταμέλεια και όλα τα άλλα βλακώδη συναισθήματα που σχετίζονται με την διάπραξη των λαθών ώστε να εστιάσει στην ουσία του πράγματος. Η ουσία του πράγματος όσον αφορά στους θνητούς είναι η ατέλεια. Ο Αλκμάν καταστρατηγεί τους κανόνες της αριθμητικής υπονομεύει τη γραμματική και χαλάει το μέτρο του στίχου του, ώστε να μας κάνει να προσέξουμε αυτή την ουσία. Στο τέλος του ποιήματος η ουσία είναι εκεί και ο Αλκμάν μάλλον παραμένει ακόμη πεινασμένος. Ωστόσο κάτι έχει αλλάξει στο πηλίκο των προσδοκιών μας. Γιατί συγχέοντας τις εποχές ο Αλκμάν τελειοποίησε κάτι. Το τελειοποίησε με το παραπάνω. Με μια μόνο κίνηση του πινέλου του. Από το βιβλίο Άνδρες στις ώρες εκτός χρόνου της Anne Carson, σε μετάφραση Χάρη Βλαβιανού, υπό έκδοση από τις εκδόσεις Πατάκη. [H Athens Review of Books έχει κάνει δυο φορές εξώφυλλο την Κάρσον, δύο αφιερώματα στο έργο της, στο τχ. 11 (Οκτ. 2010) και στο τχ. 112 (Δεκ. 2019)].

Δοκίμιο σχετικά με το τι σκέφτομαι περισσότερο

Σύνδεση