Πρώτη Φιλοσοφική Επιστολή

O Ρώσος στοχαστής και βετεράνος των Ναπολεόντειων Πολέμων Πιότρ Γιακόβλεβιτς Τσααντάγιεφ (1794-1856) έγραψε μια σειρά οκτώ «Φιλοσοφικών Επιστολών» μεταξύ του 1826 και του 1831, στο απόηχο της καταστολής της εξέγερσης των Δεκεμβριστών. Αρχικά οι επιστολές κυκλοφόρησαν ανεπίσημα σε μορφή χειρόγραφων στα γαλλικά, προκαλώντας έντονες συζητήσεις στους πνευματικούς κύκλους. Η Πρώτη Φιλοσοφική Επιστολή, η οποία τελικά δημοσιεύθηκε στο ρωσικό περιοδικό Teleskop το 1836, αποτελεί το έργο με τη μεγαλύτερη επίδραση στην ιστορία των ρωσικών ιδεών, εγκαινιάζοντας την διαμάχη μεταξύ των Δυτικόφιλων και των Σλαβόφιλων[1]. Γραμμένη σύμφωνα με τα πρότυπα των δοκιμίων της εποχής ως απάντηση σε μια κυρία που αναζητούσε πνευματική καθοδήγηση, η επιστολή συνιστά μια σφοδρή καταδίκη της Ρωσίας. Σύμφωνα με τον Τσααντάγιεφ, η Ρωσία αντιπροσωπεύει ένα «ιστορικό κενό» χωρίς καμία συνεισφορά στον παγκόσμιο πολιτισμό. Η έλλειψη ιστορικών θεμελίων και συνέχειας στερεί από το παρελθόν της Ρωσίας κάθε δυνατότητα καθοδήγησης του μέλλοντός της. Κεντρικό σημείο της αμείλικτης κριτικής του Τσααντάγιεφ είναι η Ορθοδοξία. Πίστευε ότι υιοθετώντας τον Χριστιανισμό από το Βυζάντιο αντί της Ρώμης, η Ρωσία αποκόπηκε από την κοινωνικοπολιτική πρόοδο της Δυτικής Ευρώπης. Η απομόνωση αυτή διαμόρφωσε μια εθνική κοινότητα χωρίς αίσθηση καθήκοντος, δικαιοσύνης ή πνευματικής προόδου. Μη ανήκοντας ούτε στην Δύση ούτε στην Ανατολή, η ειδική αποστολή της Ρωσίας πλέον ήταν να λειτουργεί ως παράδειγμα προς αποφυγήν για τον υπόλοιπο κόσμο. Κάτι που επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι ο Τσααντάγιεφ προσδιόρισε ως τόπο συγγραφής του δοκιμίου του τη «Νεκρόπολη» (Μόσχα). Η δημοσίευση της επιστολής προκάλεσε την άμεση κρατική αντίδραση. Ο τσάρος Νικόλαος Α΄ κήρυξε τον Τσααντάγιεφ παράφρονα θέτοντάς τον σε κατ’ οίκον περιορισμό, το περιοδικό Teleskop έκλεισε και ο εκδότης του, Νικολάι Ναντέζντιν, εξορίστηκε, ενώ ακόμη και η υποτιθέμενη παραλήπτρια της επιστολής, Εκατερίνα Πανόβα, τέθηκε υπό ιατρική επίβλεψη. Το 1837 ο Τσααντάγιεφ έγραψε την Απολογία ενός τρελού υποστηρίζοντας πλέον ότι η έλλειψη ιστορικής συνέχειας θα επέτρεπε στην Ρωσία να εσωτερικεύσει τις αξίες του Δυτικού πολιτισμού χωρίς το βάρος του παρελθόντος. Παρ’ όλα αυτά δεν κατόρθωσε ποτέ να αποκατασταθεί, παραμένοντας υπό καθεστώς διά βίου λογοκρισίας. Ο Τσααντάγιεφ υπήρξε το πρώτο θύμα χρήσης της ψυχιατρικής ως εργαλείου καταστολής στη Ρωσία. — Μιμή Βασιλάκη ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου (Κατά Ματθαίον, 6:10) Κυρία, Ακριβώς η ειλικρίνεια και η ευθύτητά σας μου αρέσουν περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, ακριβώς αυτά τα στοιχεία εκτιμώ περισσότερο σε σας. Σκεφθείτε λοιπόν πόσο θα πρέπει να με εξέπληξε η επιστολή σας. Αυτά τα ωραία προτερήματα του χαρακτήρα σας με γοήτευσαν από την πρώτη στιγμή της γνωριμίας μας, και ήταν αυτά που με ώθησαν να σας μιλήσω για τη θρησκεία. Τα πάντα γύρω μας μπορούσαν να μου επιβάλουν απλώς να σιωπήσω. Σκεφθείτε λοιπόν, ακόμα μια φορά, τη συγκίνησή μου όταν έλαβα την επιστολή σας! Αυτά είναι όλα όσα μπορώ να σας πω σχετικά με την άποψη την οποία, όπως θα υποθέτετε, σχημάτισα για τον χαρακτήρα σας. Ας μη μιλήσουμε όμως περισσότερο γι’ αυτήν και ας προχωρήσουμε χωρίς χρονοτριβή στο σοβαρό μέρος της επιστολής σας. Πρώτον, από πού πηγάζει αυτή αναταραχή στις σκέψεις σας, η οποία τόσο σας αναστατώνει και σας εξαντλεί, ώστε, κατά τα λεγόμενά σας, να έχει αντανάκλαση ακόμα και στην υγεία σας; Αποτελεί μήπως το θλιβερό επακόλουθο των συζητήσεών μας; Αντί της ειρήνης και της γαλήνης την οποία όφειλε να σας φέρει το νέο συναίσθημα που αφυπνίσθηκε στην καρδιά σας, αυτό σας έφερε μόνο θλίψη, ανησυχία, σχεδόν τύψεις συνειδήσεως. Οφείλει όμως αυτό να με εκπλήσσει; Αυτό είναι το μοναδικό επακόλουθο της θλιβερής εκείνης τάξεως των πραγμάτων, στην εξουσία της οποίας υπόκεινται στον τόπο μας κάθε καρδιά και κάθε μυαλό. Εσείς απλώς υποκύψατε στην επίδραση των δυνάμεων, οι οποίες εδώ κυριαρχούν πάνω μας, από τις υψηλότερες κορυφές της κοινωνίας έως τον δούλο, ο οποίος ζει απλώς και μόνο για να ικανοποιεί τα καπρίτσια του αφέντη του. Πορτρέτο του Πιοτρ Τσααντάγιεφ το 1815. © ALAMY / VISUAL HELLAS Πώς όμως θα μπορούσατε να αντισταθείτε στις συνθήκες αυτές; Τα ίδια τα προτερήματα που σας κάνουν να ξεχωρίζετε από το πλήθος, θα πρέπει να σας καθιστούν ιδιαιτέρως ευάλωτη στη βλαβερή επίδραση του αέρα τον οποίο αναπνέετε. Αυτό το ελάχιστο που επέτρεψα στον εαυτό μου να σας πει, θα μπορούσε άραγε να προσφέρει σταθερότητα στις σκέψεις σας εν μέσω όλων αυτών που σας περιτριγυρίζουν; Κατάφερα άραγε να καθαρίσω την ατμόσφαιρα εντός της οποίας ζούμε; Όφειλα να προβλέψω τα επακόλουθα και όντως τα προέβλεψα. Εξ ου και οι συχνές αποσιωπήσεις, οι οποίες, λιγότερο από οτιδήποτε άλλο, θα μπορούσαν να φέρουν τη σιγουριά στην ψυχή σας και, φυσικά, όφειλαν να σας αναστατώσουν. Και αν δεν ήμουν σίγουρος πως, όσο μεγάλα κι αν είναι τα βάσανα τα οποία θα μπορούσε να σας προξενήσει το ατελώς αφυπνισθέν στην καρδιά σας θρησκευτικό συναίσθημα, μια κατάσταση πάντως καλύτερη από τον απόλυτο λήθαργο, το μόνο που θα μου έμενε θα ήταν να μετανοήσω για την απόφασή μου. Εγώ όμως προσδοκώ ότι τα σύννεφα που σκεπάζουν τώρα τον ουρανό σας, θα μεταλλαχθούν με τον καιρό στην ευλογημένη δροσιά, η οποία θα γονιμοποιήσει τον σπόρο που ρίχτηκε στην καρδιά σας και η επίδραση την οποία είχαν πάνω σας κάποια ασήμαντα λόγια, θα είναι για μένα η εγγύηση εκείνων των ακόμα σημαντικότερων συνεπειών, τις οποίες αναμφίβολα θα επιφέρει το έργο του ίδιου σας του μυαλού. Επιδοθείτε άφοβα στις ψυχικές δραστηριότητες, τις οποίες θα αφυπνίσει εντός σας η θρησκευτική ιδέα· από την καθαρή αυτή πηγή μόνον αγνά αισθήματα μπορούν να προκύψουν. Όσον αφορά τις εξωτερικές συνθήκες, τότε αρκεστείτε προς το παρόν στην επίγνωση ότι η διδασκαλία που βασίζεται στην ανώτατη αρχή της ενότητας και της άμεσης μετάδοσης της αλήθειας στην αδιάσπαστη σειρά των θεραπόντων της, ανταποκρίνεται, φυσικά, πολύ περισσότερο στο αληθές πνεύμα της θρησκείας. Επειδή αυτό συνίσταται καθ’ ολοκληρίαν στην ιδέα της συγχωνεύσεως όλων των υπαρχουσών στον κόσμο ηθικών δυνάμεων σε μία σκέψη, σε μία ιδέα, σε ένα συναίσθημα και στη βαθμιαία εγκαθίδρυση ενός τέτοιου κοινωνικού συστήματος ή μιας εκκλησίας, η οποία θα πρέπει να επιβάλλει τη βασιλεία της αλήθειας μεταξύ των ανθρώπων. Κάθε άλλη διδασκαλία με τον ίδιο τον παράγοντα της απόσπασής της από το πρωταρχικό δόγμα, απορρίπτει εκ των προτέρων την ισχύ της υπέρτατης υποθήκης του Σωτήρα: Πάτερ ἅγιε, τήρησον αὐτοὺς ἐν τῷ ὀνόματί σου, ἵνα ὦσιν ἓν καθὼς ἡμεῖς[2] και δεν στοχεύει στην εγκαθίδρυση της Βασιλείας του Θεού επί της Γης. Εξ αυτού όμως, δεν συνάγεται ότι εσείς είστε υποχρεωμένη να ομολογήσετε αυτή την αλήθεια ενώπιον των ανθρώπων· δεν είναι αυτή η αποστολή σας. Αντιθέτως, η ίδια η αρχή από την οποία πηγάζει η αλήθεια αυτή, σας υποχρεώνει, ενόψει της θέσεώς σας στην κοινωνία, να ομολογήσετε σε αυτήν μόνο το εσώτερο φως της πίστεώς σας και τίποτα περισσότερο. Είμαι ευτυχής διότι συνέβαλα στη στροφή των σκέψεών σας προς τη θρησκεία. Θα ήμουν όμως πολύ δυστυχής αν, αντ’ αυτού, προκαλούσα στη συνείδησή σας αμηχανία, η οποία, συν τω χρόνω, θα μείωνε αναπόφευκτα την θέρμη της πίστεώς σας. Σας είπα, θαρρώ, κάποτε ότι ο καλύτερος τρόπος να διατηρήσετε το αίσθημα της πίστεως, είναι να τηρείτε όλα τα τυπικά τα οποία ορίζει η εκκλησία. Πρόκειται για μια άσκηση στην υπακοή, η οποία εμπεριέχει περισσότερα από όσα συνήθως νομίζουν οι άνθρωποι και την οποία οι μέγιστες διάνοιες, ενσυνειδήτως και εσκεμμένως, επέβαλλαν στους εαυτούς τους ως αυστηρή εκπλήρωση των σχετικών τους υποχρεώσεων· είναι μια αληθής υπηρεσία προς τον Θεό. Τίποτε δεν ενδυναμώνει τόσο το πνεύμα στα πιστεύω του, όσο η αυστηρή τήρηση όλων των σχετικών με αυτά καθηκόντων. Εντούτοις η πλειονότητα των τελετών της χριστιανικής θρησκείας, οι οποίες διαπνέονται από μια υπέρτατη λογική, διαθέτουν πραγματική ζωογόνο ισχύ για όποιον γνωρίζει πώς να διεισδύσει στις αλήθειες που εμπεριέχουν. Μία και μόνη εξαίρεση υπάρχει σ’ αυτόν τον κανόνα, ο οποίος, γενικώς, είναι απόλυτος· ακριβώς όταν ο άνθρωπος νιώθει εντός του θρησκευτικές πεποιθήσεις ανωτέρου επιπέδου σε σύγκριση με αυτές τις οποίες ομολογεί η μάζα, πεποιθήσεις οι οποίες ανυψώνουν το πνεύμα έως την ίδια την πηγή κάθε αυθεντικότητας, και ταυτοχρόνως δεν έρχονται στην παραμικρή αντίθεση με τις πεποιθήσεις του λαού, αλλά αντιθέτως τις ενισχύουν· τότε και μόνον τότε, είναι επιτρεπτό να περιφρονήσει κάποιος τους εξωτερικούς τύπους, προκειμένου να επιδοθεί με μεγαλύτερη ελευθερία σε σημαντικότερα έργα. Συμφορά όμως σε όποιον εξέλαβε τις ψευδαισθήσεις της ματαιοδοξίας του ή τις πλάνες του μυαλού του ως ύψιστη φώτιση, η οποία θα τον απελευθέρωνε από τον κοινό για όλους νόμο! Εσείς λοιπόν, κυρία, τι καλύτερο μπορείτε να κάνετε παρά να περιβληθείτε το ένδυμα της ταπεινοφροσύνης, το οποίο είναι τόσο ταιριαστό με το φύλο σας; Πιστέψτε με, ίσως αυτό ηρεμήσει το ταραγμένο πνεύμα σας και φέρει μια γαλήνια χαρά στη ζωή σας. Ας σκεφθούμε όμως, θα πείτε, έστω και από την άποψη των κοσμικών αντιλήψεων, έναν πιο φυσιολογικό τρόπο ζωής για τις γυναίκες, το ανεπτυγμένο πνεύμα των οποίων γνωρίζει πώς να γοητεύεται από τη γνώση και τις ύψιστες συγκινήσεις του διαλογισμού, παρά από μια ζωή επικεντρωμένη και αφιερωμένη, κατά ένα σημαντικό μέρος, στους στοχασμούς και τα θρησκευτικά ζητήματα. Κατά την ανάγνωση, θα πείτε, τίποτα δεν ερεθίζει τόσο έντονα τη φαντασία σας, όσο οι εικόνες ενός ειρηνικού και σοβαρού βίου, οι οποίες, όπως η θέα ενός ωραίου χωριού στο ηλιοβασίλεμα, γαληνεύουν την ψυχή και στη στιγμή μάς αποσπούν από την πικρή ή άθλια πραγματικότητα. Αυτές οι εικόνες όμως, δεν είναι δημιούργημα της φαντασίας. Από εσάς και μόνον εξαρτάται η υλοποίηση οιασδήποτε από αυτές τις μαγευτικές επινοήσεις. Και γι’ αυτό, εσείς διαθέτετε ό,τι είναι απαραίτητο. Βλέπετε, δεν κηρύσσω μια πολύ αυστηρή ηθική. Στις κλίσεις σας, στις πλέον ελκυστικές ονειροπολήσεις της φαντασίας σας, προσπαθώ να βρω τι θα είναι ικανό να φέρει τη γαλήνη στην ψυχή σας. Στη ζωή υπάρχει μια συγκεκριμένη πλευρά, η οποία δεν αφορά τη φυσική αλλά την πνευματική ζωή του ανθρώπου. Δεν πρέπει να την περιφρονούμε. Κατά τον ίδιο τρόπο, τόσο για την ψυχή όπως και για το σώμα, υπάρχει ένας συγκεκριμένος κανονισμός και σ’ αυτόν πρέπει να υποτασσόμαστε. Αυτή είναι μια παλιά αλήθεια, το γνωρίζω. Σκέπτομαι όμως ότι στην κοινωνία μας, [η αλήθεια] αυτή εξακολουθεί πολύ συχνά να έχει την αξία του νεωτερισμού. Ένα από τα πλέον λυπηρά χαρακτηριστικά του ιδιόμορφου πολιτισμού μας περιλαμβάνεται στο γεγονός ότι εμείς τώρα μόλις ανακαλύπτουμε την αλήθεια εκείνη η οποία έχει προ πολλού γίνει κοινός τόπος σε άλλες χώρες, και μάλιστα μεταξύ λαών οι οποίοι, σε πολλά ζητήματα, βρίσκονται πολύ πιο πίσω από εμάς. Αυτό συμβαίνει επειδή εμείς ποτέ δεν ήρθαμε σε στενή επαφή με άλλους λαούς, δεν ανήκουμε σε καμία από τις μεγάλες οικογένειες του ανθρώπινου είδους. Δεν ανήκουμε ούτε στην Ανατολή ούτε στη Δύση, δεν έχουμε ούτε τη μια ούτε την άλλη παράδοση. Θαρρείς ότι εμείς στεκόμαστε εκτός χρόνου, εμάς δεν μας άγγιξε η οικουμενική παιδεία του ανθρώπινου είδους. Αυτή η θεία διασύνδεση των ανθρώπινων ιδεών στη διάρκεια των αιώνων, αυτή η ιστορία του ανθρώπινου πνεύματος, που το ανέβασαν στο ύψος όπου στέκεται σήμερα σε ολόκληρο τον υπόλοιπο κόσμο, δεν είχαν την παραμικρή επίδραση πάνω μας. Αυτό το οποίο στις άλλες χώρες προ πολλού αποτελεί το ίδιο το θεμέλιο της κοινωνικής ζωής, για εμάς είναι μόνο θεωρία και αφηρημένη σκέψη. Και ιδού ένα παράδειγμα: Εσείς, η οποία διαθέτετε έναν τόσο λαμπρό μηχανισμό προκειμένου να αντιληφθείτε τι είναι αληθές και αγαθό στον κόσμο, εσείς που είστε εκ φύσεως προορισμένη να γνωρίσετε όλα όσα προσφέρουν στην ψυχή τις γλυκύτερες και τις πιο αγνές χαρές, ας μιλήσουμε ειλικρινά, τι επιτύχατε με όλα αυτά τα προσόντα σας; Φθάνετε να σκέπτεστε όχι με τι να γεμίσετε τη ζωή σας, αλλά με τι να γεμίσετε τη μέρα σας. Από τις ίδιες συνθήκες, οι οποίες σε άλλες χώρες αποτελούν το απαραίτητο πλαίσιο της ζωής, στο οποίο τόσο φυσιολογικά εντάσσονται όλα τα γεγονότα της ημέρας και δίχως αυτό είναι αδύνατος ο υγιής ηθικός βίος, όπως είναι αδύνατον να ζήσει το σώμα χωρίς καθαρό αέρα, δεν υπάρχει μέσα σας ούτε ίχνος. Αντιλαμβάνεσθε ότι εδώ δεν γίνεται λόγος ούτε για ηθικές αρχές ούτε για φιλοσοφικές αλήθειες, αλλά απλώς για την καλά οργανωμένη ζωή, για εκείνες τις συνήθειες και τα βιώματα της συνείδησης που προσδίδουν ελευθερία στον νου και ομαλότητα στην ψυχική ζωή του ανθρώπου. Ιλιά Ρέπιν, Θρησκευτική λιτανεία στην Επαρχία Κουρσκ (λεπτομέρεια), 1880-1883, Πινακοθήκη Τρετιακόφ, Μόσχα. Κοιτάξτε γύρω σας. Δεν σας φαίνεται πως όλοι εμείς δεν εννοούμε να ησυχάσουμε; Όλοι μας δείχνουμε σαν περιηγητές. Κανείς δεν έχει κάποια συγκεκριμένη δραστηριότητα στη ζωή του, δεν έχουν αποκτηθεί καλές συνήθειες για οτιδήποτε, δεν υπάρχουν κανόνες για οτιδήποτε. Δεν υπάρχει καν η οικογενειακή εστία. Δεν υπάρχει τίποτα να σας συνδέει, να ξυπνά μέσα σας την αγάπη ή τη συμπάθεια, τίποτε σταθερό, τίποτε μόνιμο. Τα πάντα κυλούν, τα πάντα φεύγουν δίχως ν’ αφήσουν ίχνη ούτε πάνω σας ούτε μέσα σας. Στα σπίτια μας μοιάζουμε να στρατωνιζόμαστε, στην οικογένεια δείχνουμε σαν ξένοι, στις πόλεις μας μοιάζουμε με νομάδες, και ακόμα περισσότερο, με εκείνους τους νομάδες που βόσκουν τα κοπάδια τους στις στέπες μας, επειδή εκείνοι είναι πιο συνδεδεμένοι με τις ερήμους τους απ’ όσο εμείς με τις πόλεις μας. Και μη νομίζετε παρακαλώ ότι το αντικείμενο για το οποίο γίνεται λόγος είναι ασήμαντο. Εμείς έτσι κι αλλιώς χτυπηθήκαμε από τη μοίρα· δεν θα προσθέσουμε λοιπόν στις υπόλοιπες συμφορές μας ψευδείς παραστάσεις για τους εαυτούς μας, δεν θα έχουμε αξιώσεις για αμιγώς πνευματική ζωή· θα μάθουμε να ζούμε λογικά μέσα στην εμπειρική πραγματικότητα. Πρώτα όμως ας μιλήσουμε ακόμα λίγο για τη χώρα μας. Δεν θα βγούμε από τα πλαίσια του θέματός μας. Χωρίς αυτή την εισαγωγή εσείς δεν θα καταλαβαίνατε τι θέλω να σας πω. Κάθε λαός έχει μια περίοδο θυελλώδους αναστάτωσης, παθιασμένης ανησυχίας, απερίσκεπτης και άστοχης δραστηριότητας. Εκείνη την περίοδο οι άνθρωποι καταντούν να περιπλανώνται, σωματικά και πνευματικά, ανά τον κόσμο. Είναι μια εποχή ισχυρών αισθημάτων, μακροπρόθεσμων σχεδίων, μεγάλων παθών του λαού. Τότε οι λαοί παραδέρνουν αναστατωμένοι, χωρίς προφανή αιτία, όχι όμως χωρίς κάποιο όφελος για τις επερχόμενες γενεές. Όλες οι κοινωνίες έχουν βιώσει μια τέτοια περίοδο. Σ’ αυτήν οφείλουν τις φωτεινότερες αναμνήσεις τους, το ηρωικό στοιχείο της ιστορίας τους, της ποίησής τους, όλες τις πλέον ισχυρές και γόνιμες ιδέες τους. Αυτή είναι το απαραίτητο θεμέλιο κάθε κοινωνίας. Ειδάλλως στη μνήμη των λαών δεν θα υπήρχε τίποτα που να μπορούν να εκτιμήσουν, που να μπορούν να αγαπήσουν. Οι λαοί θα συνδέονταν μόνο με τη σκόνη της γης που πάνω της ζουν. Αυτή η ελκυστική φάση στην ιστορία των λαών είναι η νιότη τους, η εποχή κατά την οποία οι ικανότητές τους αναπτύσσονται περισσότερο, και η ανάμνησή της αποτελεί τη χαρά και τα διδάγματα της ωριμότητάς τους. Στη χώρα μας δεν υπήρξε τίποτα τέτοιο. Αρχικά, υπήρξε η άγρια βαρβαρότητα, έπειτα η παχυλή αμάθεια, στη συνέχεια η θηριώδης και εξευτελιστική ξένη κυριαρχία, το πνεύμα της οποίας κληρονόμησε αργότερα η δική μας εθνική εξουσία· αυτή στάθηκε η θλιβερή ιστορία των νεανικών μας χρόνων. Τούτη η περίοδος της θυελλώδους δραστηριότητας, του ζωηρού παιχνιδιού των πνευματικών δυνάμεων του λαού, στη χώρα μας ήταν εντελώς ανύπαρκτη. Η εποχή της δικής μας κοινωνικής ζωής που αντιστοιχεί σ’ αυτή την ηλικία, ήταν γεμάτη από μια ανιαρή και θλιβερή ζωή, στερημένη από δύναμη και ενεργητικότητα, αφού τίποτα δεν τη ζωντάνευε πέραν των ανοσιουργημάτων και τίποτα δεν την απάλυνε πέραν της δουλείας. Ούτε σαγηνευτικές αναμνήσεις, ούτε χαριτωμένα παραδείγματα στη μνήμη του λαού, ούτε ισχυρές διδαχές στην παράδοσή του. Ρίξτε μια ματιά στους αιώνες που ζήσαμε, σε όλη την έκταση της γης που κατακτήσαμε, και δεν θα βρείτε ούτε μια ελκυστική ανάμνηση, ούτε ένα σεβαστό μνημείο, που θα σας μιλήσει επιβλητικά για το παρελθόν, που θα το ζωντανέψει εμπρός στα μάτια σας ζωηρά και παραστατικά. Εμείς ζούμε μόνο με το παρόν εντός των πλέον στενών ορίων του, χωρίς παρελθόν και μέλλον, εν μέσω μιας νεκρικής στασιμότητας. Κι αν κάποτε αναστατωνόμαστε, τότε αυτό δεν γίνεται με την προσδοκία ή προς χάριν κάποιου κοινού καλού, αλλά λόγω της παιδιάστικης επιπολαιότητας με την οποία ένα παιδί πασχίζει να σηκωθεί και απλώνει τα χέρια του προς την κουδουνίστρα που του δείχνει η γκουβερνάντα του. Η αληθινή ανάπτυξη του ανθρώπου στην κοινωνία δεν άρχισε ακόμα για τον λαό, καθώς η ζωή του δεν έχει γίνει πιο άνετη, πιο εύκολη και ευχάριστη, απ’ ό,τι υπήρξε στις αβέβαιες συνθήκες της πρωτόγονης εποχής. Πώς θέλετε να ωριμάσουν οι σπόροι του καλού σε οποιαδήποτε κοινωνία, ενόσω αυτή εξακολουθεί να ταλαντεύεται δίχως πεποιθήσεις και κανόνες ακόμα και σε καθημερινές υποθέσεις και η ζωή δεν έχει ακόμα διευθετηθεί εντελώς; Πρόκειται για μια χαοτική περιπλάνηση στον πνευματικό κόσμο, ανάλογη με εκείνες τις ανατροπές στην ιστορία της γης, οι οποίες προηγήθηκαν της σύγχρονης κατάστασης του πλανήτη μας. Στο στάδιο αυτό βρισκόμαστε μέχρι σήμερα. Τα χρόνια της πρώιμης νιότης μας, που τα βιώσαμε μέσα σε μια ανόητη στασιμότητα, δεν άφησαν κανένα ίχνος στην ψυχή μας, δεν έχουμε εντός μας τίποτε ατομικό στο οποίο θα μπορούσε να στηριχθεί η σκέψη μας. Απομονωμένοι όμως, εξαιτίας μίας αλλόκοτης μοίρας από την παγκόσμια εξέλιξη της ανθρωπότητας, επίσης τίποτα δεν αντιληφθήκαμε και από την διανοητική κληρονομιά του ανθρώπινου γένους. Κι όμως, πάνω σ’ αυτές ακριβώς τις ιδέες θεμελιώνεται η ζωή των λαών. Από τις ιδέες αυτές πηγάζει το μέλλον τους, από αυτές προκύπτει η ηθική τους ανάπτυξη. Αν θέλουμε να καταλάβουμε μια θέση ανάλογη με τη θέση άλλων πολιτισμένων λαών, θα πρέπει, κατά κάποιο τρόπο, να επαναλάβουμε εντός μας ολόκληρη την καλλιέργεια της ανθρωπότητας. Για τον σκοπό αυτό, έχουμε στην υπηρεσία μας την ιστορία των λαών και ενώπιόν μας παρατίθενται οι καρποί της κίνησης των αιώνων. Είναι, φυσικά, δύσκολη αυτή η αποστολή και, ίσως, αυτό το εκτενέστατο αντικείμενο να μην εξαντλείται εντός των ορίων μίας ανθρώπινης ζωής· εμείς όμως θα πρέπει πρωτίστως να μάθουμε περί τίνος πρόκειται, πώς παρουσιάζεται αυτή η εκπαίδευση της ανθρωπότητας και ποια η θέση την οποία εμείς κατέχουμε μέσα στο κοινωνικό σύστημα. Οι λαοί ζουν μόνο με τις ισχυρές εντυπώσεις τις οποίες αφήνουν στην ψυχή τους οι προηγούμενοι αιώνες, αλλά και η επικοινωνία με τους άλλους λαούς. Ιδού γιατί ο κάθε μεμονωμένος άνθρωπος διαποτίζεται από την επίγνωση της σχέσης του με ολόκληρη την ανθρωπότητα. Τι είναι η ζωή του ανθρώπου, μας λέει ο Κικέρων, αν η ανάμνηση των γεγονότων του παρελθόντος δεν συνδέει το παρόν με το παρελθόν! Εμείς άλλωστε, όταν ερχόμαστε στον κόσμο όπως τα νόθα παιδιά, δίχως κληρονομιά, δίχως σχέση με τους ανθρώπους που έζησαν πριν από εμάς στη γη, δεν κρατάμε στην ψυχή μας απολύτως τίποτα από εκείνα τα μαθήματα τα οποία προηγήθηκαν της δικής μας ύπαρξης. Ο καθένας μας οφείλει να συνδέσει το σπασμένο νήμα του γένους. Ό,τι σε άλλους λαούς απευθύνεται στη συνήθεια, στο ένστικτο, σ’ εμάς πρέπει να μας το χώσουν στο κεφάλι με σφυριές. Οι αναμνήσεις μας δεν προχωρούν πέραν της χθεσινής μέρας. Είμαστε, ούτως ειπείν, ξένοι προς τον εαυτό μας. Κινούμαστε τόσο παράξενα μέσα στον χρόνο, ώστε, με κάθε βήμα μας προς τα εμπρός, χάνεται για μας ανεπιστρεπτί κάθε περασμένη στιγμή. Αυτό είναι το φυσικό αποτέλεσμα μιας κουλτούρας που βασίζεται ολοκληρωτικά στην αντιγραφή και τη μίμηση. Δεν έχουμε καμία εσωτερική ανάπτυξη, καμία φυσική πρόοδο. Κάθε νέα ιδέα στριμώχνει χωρίς να αφήνει ίχνη τις παλιές ιδέες, επειδή δεν πηγάζει από αυτές, αλλά εμφανίζεται μπροστά μας, ένας Θεός ξέρει από πού. Έτσι, καθώς εμείς αντιλαμβανόμαστε πάντα μόνο τις έτοιμες ιδέες, στους εγκεφάλους μας δεν διαμορφώνονται εκείνες οι ανεξάλειπτες έλικες, τις οποίες επιφέρει στα μυαλά η επακόλουθη ανάπτυξη και οι οποίες αποτελούν τη δύναμή τους. Αναπτυσσόμαστε, μα δεν ωριμάζουμε. Κινούμαστε προς τα εμπρός, όχι όμως σε ευθεία γραμμή, όχι δηλαδή σε μία γραμμή που να οδηγεί στον στόχο. Μοιάζουμε με εκείνα τα παιδιά που δεν τα δίδαξαν να σκέπτονται αυτοτελώς. Στην περίοδο της ωριμότητας, τίποτε πάνω τους δεν φαίνεται δικό τους· όλη τους η γνώση, βρίσκεται στην εξωτερική τους ζωή, όλη τους η ψυχή είναι έξω από αυτά. Έτσι ακριβώς είμαστε εμείς. Οι λαοί είναι στον ίδιο βαθμό όντα ηθικά, όπως και μεμονωμένες προσωπικότητες. Εκπαιδεύονται από τους αιώνες, όπως οι μεμονωμένοι άνθρωποι από τα χρόνια. Εμείς, κατά κάποιο τρόπο θα μπορούσαμε να πούμε, είμαστε ένας εξαιρετικός λαός. Εμείς ανήκουμε στα έθνη εκείνα, τα οποία δεν εντάσσονται στο σύνολο της ανθρωπότητας, αλλά υπάρχουν αποκλειστικά και μόνο για να δώσουν ένα σημαντικό μάθημα στον κόσμο. Η διδαχή, την οποία δεσμευόμαστε να μεταδώσουμε, βεβαίως δεν θα χαθεί. Ποιος όμως θα μπορέσει να μας πει πότε θα ενταχθούμε στην ανθρωπότητα και τι μας είναι γραφτό να δοκιμάσουμε προτού εκπληρώσουμε τον προορισμό μας; Το έργο του Κονσταντίν Μακόφσκι Η έκκληση του Μίνιν (1896) απεικονίζει τον Κουζμά Μίνιν, με φόντο τον ναό του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, να καλεί τον λαό του Νίζνι Νόβγκοροντ να συγκροτήσει πολιτοφυλακή ενάντια στους Πολωνούς εισβολείς υπό τον Σιγισμούνδο Γ΄ Βάσα. Κρατικό Μουσείο Τέχνης του Νίζνι Νόβγκοροντ. Όλοι οι λαοί της Ευρώπης έχουν κοινή φυσιογνωμία, κάποιοι από αυτούς μοιάζουν σαν μέλη της ίδιας οικογένειας. Σε πείσμα μιας διαίρεσης χωρίς λεπτομερέστερες διακρίσεις στις φυλές των Λατίνων και των Τευτόνων, σε Βόρειους και Νότιους, εντούτοις υφίσταται εκείνη η κοινή σχέση που συνδέει τους πάντες σε ένα σύνολο και είναι ορατή σε όποιον διεισδύσει βαθύτερα στην κοινή τους ιστορία. Γνωρίζετε ότι, σχετικά πρόσφατα, ολόκληρη η Ευρώπη αποκαλούνταν Ο Χριστιανικός κόσμος, και η έκφραση αυτή χρησιμοποιούνταν στο Δημόσιο Δίκαιο. Πέραν του κοινού χαρακτήρα, ο καθένας από αυτούς τους λαούς έχει τον δικό του ξεχωριστό χαρακτήρα, αλλά τόσο ο ένας όσο και ο άλλος είναι υφασμένοι ολοκληρωτικά από την ιστορία και την παράδοση. Αποτελούν την παραδοσιακή ιδεατή κληρονομιά αυτών των λαών. Κάθε μεμονωμένος άνθρωπος εκμεταλλεύεται εδώ το δικό του μερίδιο αυτής της κληρονομιάς· χωρίς κόπο και υπέρμετρες προσπάθειες συγκεντρώνει στη διάρκεια της ζωής του ένα απόθεμα από αυτές τις γνώσεις και τις δεξιότητες και αντλεί από αυτές όφελος. Συγκρίνετε μόνη σας και πείτε μου, μήπως δεν βρίσκουμε εντός μας τόσα πράγματα με την καθημερινή χρήση στοιχειωδών ιδεών, από τις οποίες μπορούμε κουτσά-στραβά να εμπνευσθούμε στη ζωή μας; Και προσέξτε, εδώ δεν γίνεται λόγος για την απόκτηση γνώσεων και την ανάγνωση, ούτε για κάτι που να αφορά την λογοτεχνία και τις επιστήμες, αλλά απλώς για την αμοιβαία πνευματική επικοινωνία, για τις ιδέες εκείνες οι οποίες κυριεύουν το βρέφος στην κούνια του, το περιβάλλουν κατά τη διάρκεια των παιδικών παιχνιδιών και μεταδίδονται σε αυτό με τα μητρικά χάδια, για τις ιδέες οι οποίες, εν είδει διαφόρων αισθημάτων, διεισδύουν ως το μεδούλι του μαζί με τον αέρα που ανασαίνει, και δημιουργούν την ηθική του ύπαρξη, προτού αυτό εισέλθει στον κόσμο και την κοινωνία. Θέλετε να μάθετε τι είδους ιδέες είναι αυτές; Είναι οι ιδέες του χρέους, της δικαιοσύνης, του δικαίου, της τάξεως. Γεννήθηκαν από τα ίδια γεγονότα που διαμόρφωσαν εκεί την κοινωνία, εντάσσονται ως απαραίτητο στοιχείο στο κοινωνικό σύστημα εκείνων των χωρών. Αυτό συνιστά την ατμόσφαιρα της Δύσης. Είναι κάτι παραπάνω από ιστορία, κάτι παραπάνω από ψυχολογία· είναι η φυσιολογία του Ευρωπαίου. Με τι θα την αντικαταστήσετε στον τόπο μας; Δεν γνωρίζω αν από τα όσα ειπώθηκαν, μπορείτε τώρα να συμπεράνετε κάτι που να ισχύει άνευ όρων και από αυτό να αντλήσετε κάποια αναντίρρητη αρχή. Δεν γίνεται όμως να μη βλέπετε ότι η παράξενη θέση ενός λαού, η σκέψη του οποίου δεν έχει την παραμικρή επαφή με καμία κατηγορία ιδεών από εκείνες που αναπτύχθηκαν βαθμιαία στην κοινωνία και εμφανίστηκαν αργά, η μια μετά την άλλη, και η συμμετοχή του στο κοινό, προοδευτικό κίνημα της ανθρώπινης νόησης περιοριζόταν μόνον στην τυφλή, επιφανειακή και, συχνά, αδέξια μίμηση των άλλων εθνών, οφείλει να επηρεάσει τα μέγιστα το πνεύμα τού κάθε μεμονωμένου ατόμου στον λαό αυτόν. Κατόπιν αυτού, θα ανακαλύψετε ότι από όλους εμάς απουσιάζει η σιγουριά, η μεθοδικότητα, η λογική. Μας είναι άγνωστη η λογική παραγωγή εννοιών των Δυτικών. Οι καλύτερες διάνοιές μας υποφέρουν από κάτι μεγάλο, από απλή επιπολαιότητα. Οι καλύτερες ιδέες λόγω ελλείψεως ειρμού ή αλληλουχίας, πεθαίνουν μέσα στους εγκεφάλους μας και μεταβάλλονται σε άκαρπα οράματα. Είναι ίδιον του ανθρώπου να χάνεται όταν δεν βρίσκει τον τρόπο να συνδεθεί με όσα προηγήθηκαν αυτού και όσα έπονται αυτού. Τότε χάνει κάθε σοβαρότητα, κάθε βεβαιότητα. Καθώς δεν καθοδηγείται από την αίσθηση της συνέχειας, βλέπει τον εαυτό του να χάνεται μέσα στον κόσμο. Τέτοιοι σαστισμένοι άνθρωποι απαντώνται σε όλες τις χώρες· στη δική μας μάλιστα αυτό είναι ένα κοινό χαρακτηριστικό. Δεν πρόκειται για την επιπολαιότητα εκείνη, για την οποία κάποτε έψεγαν τους Γάλλους, και η οποία, ουσιαστικά, παρουσιαζόταν μόνον ως η ικανότητα να αφομοιώνει κάποιος εύκολα διάφορα πράγματα, χωρίς να αποκλείεται ούτε το βάθος ή η ευρύτητα του πνεύματος, αλλά απλώς προσδίδοντας στη συμπεριφορά ασυνήθιστη χάρη και κομψότητα. Είναι η ανεμελιά της ζωής, η στερημένη πείρας και προνοίας, η οποία δεν λαμβάνει υπ’ όψιν της το παραμικρό πέραν της εφήμερης υπάρξεως του ατόμου του αποκομμένου από το γένος του, από τη ζωή, του ατόμου που δεν εκτιμά ούτε την τιμή, ούτε τις επιτυχίες κάποιου συστήματος ιδεών και συμφερόντων, ούτε καν την κληρονομιά του γένους και εκείνες τις αναρίθμητες εντολές και προοπτικές, οι οποίες στις συνθήκες της ζωής που θεμελιώνεται στην μνήμη του παρελθόντος και την πρόβλεψη του μέλλοντος, αποτελούν και την κοινωνική και την ιδιωτική ζωή. Στα κεφάλια μας δεν υπάρχει απολύτως τίποτε κοινό· τα πάντα εντός τους είναι ατομικά, ασταθή και ελλιπή. Μου φαίνεται μάλιστα ότι στο βλέμμα μας υπάρχει κάποια παράξενη ασάφεια, κάτι ψυχρό και αβέβαιο, που θυμίζει εν μέρει τη φυσιογνωμία εκείνων των λαών που στέκονται στα χαμηλότερα σκαλοπάτια της κοινωνικής κλίμακας. Σε ξένες χώρες, ιδίως σε χώρες του Νότου, εκεί όπου οι φυσιογνωμίες είναι τόσο εκφραστικές και ζωηρές, συγκρίνοντας τα πρόσωπα των συμπατριωτών μου με τα πρόσωπα των ντόπιων, εκπλησσόμουν με τη βουβαμάρα των δικών μας προσώπων. Οι ξένοι μάς επαινούν για μια ιδιόμορφη, παράτολμη παλικαριά, που απαντάται ιδίως στα κατώτερα στρώματα του λαού. Όμως, ενώ έχουν τη δυνατότητα να εξετάσουν μόνο μεμονωμένα φαινόμενα του εθνικού μας χαρακτήρα, δεν είναι σε θέση να κρίνουν το σύνολο. Δεν βλέπουν ότι η ίδια εκείνη αρχή, χάρις στην οποία είμαστε μερικές φορές τόσο τολμηροί, μας καθιστά πάντοτε ανίκανους να εμβαθύνουμε και να επιμείνουμε. Δεν βλέπουν ότι, σ’ αυτήν την αδιαφορία απέναντι στους κινδύνους της ζωής, αντιστοιχεί στον τόπο μας μια τόσο απόλυτη αδιαφορία απέναντι στο καλό και στο κακό, στην αλήθεια και στο ψέμα, και ότι αυτό ακριβώς μας στερεί τα ισχυρά κίνητρα, τα οποία ωθούν τους ανθρώπους στην οδό της προσωπικής τους τελείωσης. Δεν βλέπουν ότι, χάρις ακριβώς σε αυτή την παράτολμη παλικαριά, ακόμα και οι ανώτερες τάξεις στη χώρα μας, προς θλίψιν τους, δεν είναι απαλλαγμένες από τα ελαττώματα εκείνα, τα οποία σε άλλες χώρες χαρακτηρίζουν μόνο τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Δεν βλέπουν, τέλος, ότι αν εμείς διαθέτουμε κάποιες από τις αρετές των νέων και υπανάπτυκτων λαών, εντούτοις δεν διαθέτουμε ούτε ένα από τα προτερήματα που διακρίνουν τους ώριμους και βαθιά πολιτισμένους λαούς. Δεν θέλω, φυσικά, να πω ότι εμείς έχουμε μόνο ψεγάδια και οι λαοί της Ευρώπης μόνον αρετές. Θεός φυλάξοι! Λέω όμως ότι, προκειμένου να κρίνει κανείς σωστά τους λαούς, πρέπει να μελετήσει το κοινό πνεύμα που αποτελεί το θεμέλιο της ζωής τους, επειδή μόνον αυτό, και όχι εκείνο ή το άλλο χαρακτηριστικό τους μπορεί να τους οδηγήσει στον δρόμο της ηθικής τελείωσης και της διαρκούς ανάπτυξης. Οι λαϊκές μάζες υποτάσσονται σε συγκεκριμένες δυνάμεις οι οποίες ίστανται υπεράνω της κοινωνίας. Δεν σκέπτονται οι ίδιες· μεταξύ τους υπάρχει ένας συγκεκριμένος αριθμός διανοητών οι οποίοι σκέπτονται για λογαριασμό τους, δίνοντας ώθηση στη συλλογική νοημοσύνη του λαού και την κάνουν να προχωρήσει. Εντωμεταξύ, ενώ μια μικρή ομάδα ανθρώπων σκέπτεται, οι υπόλοιποι αισθάνονται και, τελικά, συντελείται μια γενικευμένη κίνηση. Εκτός κάποιων καθυστερημένων φυλών, οι οποίες διατηρούν μόνο την εξωτερική όψη του ανθρώπου, αυτό ισχύει για όλους τους λαούς οι οποίοι κατοικούν στη Γη. Οι πρωτόγονοι ευρωπαϊκοί λαοί –οι Κέλτες, οι Σκανδιναβοί, οι Γερμανοί– είχαν τους δικούς τους Δρυίδες, τους ποιητές και τους βάρδους, οι οποίοι υπήρξαν, με τον δικό τους τρόπο, ισχυροί διανοητές. Κοιτάξτε τις φυλές της Βόρειας Αμερικής, τις οποίες με τόση ζέση πασχίζει να εξολοθρεύσει η υλιστική κουλτούρα των Ηνωμένων Πολιτειών· μεταξύ τους απαντώνται άνθρωποι με εκπληκτικά βαθιά σκέψη. Και ιδού, σας ερωτώ, πού βρίσκονται οι δικοί μας σοφοί, οι δικοί μας στοχαστές; Ποιος κάποτε στοχαζόταν για λογαριασμό μας, ποιος τώρα στοχάζεται για λογαριασμό μας; Και όμως, ιστάμενοι μεταξύ των δύο κυριότερων τμημάτων του κόσμου, της Ανατολής και της Δύσης, στηριζόμενοι με τον ένα μας αγκώνα στην Κίνα και με τον άλλο στη Γερμανία, θα έπρεπε να συνενώνουμε εντός μας τις δύο μεγάλες αρχές πνευματικής φύσεως, τη φαντασία και τη λογική, και να συνδυάζουμε στον πολιτισμό μας την ιστορία ολόκληρης της υδρογείου. Δεν ήταν όμως τέτοιος ο ρόλος που επέλεξε για εμάς η Θεία Πρόνοια. Πέραν αυτού, η Θεία Πρόνοια δείχνει να μην ασχολήθηκε διόλου με τη μοίρα μας. Αποκλείοντάς μας από την ευεργετική επίδρασή της στο ανθρώπινο λογικό, η Θεία Πρόνοια μας άφησε απολύτως ελεύθερους, αρνούμενη θαρρείς να επέμβει στις υποθέσεις μας, μη επιθυμώντας να μας διδάξει το παραμικρό. Η ιστορική πείρα για εμάς είναι ανύπαρκτη, παρήλθαν οι γενεές και οι αιώνες χωρίς να μας ωφελήσουν στο ελάχιστο. Κοιτώντας μας, θα μπορούσε κανείς να πει ότι ο κοινός νόμος που ίσχυσε για την ανθρωπότητα, για εμάς ακυρώθηκε. Απομονωμένοι μέσα στον κόσμο, τίποτε δεν προσφέραμε στον κόσμο, και τίποτα δεν του διδάξαμε. Στο σώμα των ανθρώπινων ιδεών, δεν εισφέραμε ούτε μία ιδέα, δεν επιδράσαμε κατά κανένα τρόπο στην πρόοδο του ανθρωπίνου πνεύματος, και ό,τι έφτασε σε εμάς από την πρόοδο αυτή, εμείς το έχουμε παραμορφώσει. Από την πρώτη στιγμή της κοινωνικής μας ύπαρξης, τίποτα δεν εκπορεύθηκε από εμάς για το κοινό καλό της ανθρωπότητας. Στην άγονη γη της πατρίδας μας δεν γεννήθηκε ούτε μια χρήσιμη ιδέα, ούτε μια μεγάλη αλήθεια δεν αναδύθηκε από το περιβάλλον μας. Δεν μπήκαμε στον κόπο να επινοήσουμε κάτι μόνοι μας, και από αυτά που επινόησαν οι άλλοι, εμείς δανειστήκαμε μόνο την απατηλή επιφάνεια και την άχρηστη πολυτέλεια. Ιλιά Γιεφίμοβιτς Ρέπιν, Απάντηση των Κοζάκων της Ζαπορίζια (λεπτομέρεια), 1893. Μουσείο Καλών Τεχνών, Χάρκοβο. Παραδόξως, ακόμα και στον κόσμο της επιστήμης που αγκαλιάζει τα πάντα, η ιστορία μας τίποτα δεν προσεγγίζει, τίποτα δεν διευκρινίζει, τίποτα δεν αποδεικνύει. Αν οι άγριες ορδές που αναστάτωσαν τον κόσμο, δεν είχαν περάσει από τη χώρα όπου ζούμε, πριν κατευθυνθούν προς τη Δύση, είναι αμφίβολο αν θα μας παραχωρούνταν έστω και μία σελίδα στην παγκόσμια ιστορία. Αν εμείς δεν απλωνόμασταν από τον Βερίγγειο πορθμό μέχρι τον ποταμό Όντερ, ούτε που θα μας έπαιρναν είδηση. Κάποτε ένας σπουδαίος άνθρωπος θέλησε να μας διαφωτίσει και, προκειμένου να κάνει να αγαπήσουμε τη μόρφωση, έριξε πάνω μας τον μανδύα του πολιτισμού. Εμείς σηκώσαμε αυτόν τον μανδύα, μα δεν αγγίξαμε τη φώτιση. Και κάποια άλλη φορά, ένας μεγάλος άρχοντας, φέρνοντάς μας σε επαφή με τον δικό του ένδοξο προορισμό, μας οδήγησε νικηφόρα από τη μια άκρη της Ευρώπης ως την άλλη. Επιστρέφοντας από αυτή τη θριαμβευτική πορεία εν μέσω των φωτισμένων χωρών του κόσμου, φέραμε μαζί μας μόνον ιδέες και επιδιώξεις καρπός των οποίων υπήρξε μια τεράστια δυστυχία που μας έριξε μισόν αιώνα πίσω. Υπάρχει στο αίμα μας κάτι εχθρικό απέναντι σε κάθε αληθινή πρόοδο. Και γενικά, ζήσαμε και εξακολουθούμε να ζούμε μόνο και μόνο για να χρησιμεύσουμε ως σημαντικό μάθημα για κάποιες μακρινές γενεές που θα είναι ικανές να το κατανοήσουν. Σήμερα, εν πάση περιπτώσει, αποτελούμε ένα κενό στην παγκόσμια ηθική τάξη. Και δεν μπορώ να μη θαυμάσω αυτό το ασυνήθιστο κενό και την απομόνωση της κοινωνικής μας ύπαρξης. Αναμφισβήτητα, για όλα αυτά έχει παίξει ρόλο μια αδιανόητη μοίρα, αλλά χωρίς αμφιβολία, όπως για όλα όσα συντελούνται στον ηθικό κόσμο, ευθύνεται και ο άνθρωπος. Ας συνεχίσουμε να θέτουμε ερωτήματα στην ιστορία, καθώς αυτή αποτελεί το κλειδί για την κατανόηση των λαών. Εκείνη περίπου την εποχή, τι κάναμε εμείς όταν, κατά τον αγώνα της δυναμικής βαρβαρότητας των λαών του Βορρά, με το υψηλό νόημα της χριστιανικής θρησκείας, στηνόταν το οικοδόμημα του σύγχρονου πολιτισμού; Υποκύπτοντας σε μια ολέθρια μοίρα, εμείς στραφήκαμε στο άθλιο Βυζάντιο, που το περιφρονούσαν βαθιά εκείνοι οι λαοί, για να αποκτήσουμε τον ηθικό κώδικα που θα θεμελίωνε τη δική μας παιδεία. Λίγο πριν, ένα φιλόδοξο πνεύμα[3] είχε αποσπάσει αυτή η οικογένεια των λαών από την οικουμενική αδελφότητα και, κατά συνέπεια, εμείς αποδεχθήκαμε αυτή την διεστραμμένη από το ανθρώπινο πάθος ιδέα. Τότε στην Ευρώπη τα πάντα εμψυχώνονταν από τη ζωογόνο αρχή της ενότητας. Όλα από αυτήν πήγαζαν και όλα σ’ αυτήν ανάγονταν. Όλη η πνευματική κίνηση εκείνης της εποχής κατευθυνόταν στην ενότητα της ανθρώπινης σκέψης, όλες οι παρορμήσεις είχαν τη ρίζα τους σ’ εκείνη την ρωμαλέα αναγκαιότητα να αναζητηθεί η παγκόσμια ιδέα η οποία συνιστά την πνευματική ιδιοφυία των νεωτέρων χρόνων. Αμέτοχοι σε αυτή την θαυματουργή αρχή, εμείς γίναμε τα θύματα μιας κατάκτησης. Και όταν αποτινάξαμε τον ξένο ζυγό, ο χωρισμός μας από την κοινή οικογένεια μας εμπόδιζε να εκμεταλλευθούμε τις ιδέες οι οποίες είχαν εμφανισθεί εκείνον τον καιρό στις χώρες των δυτικών αδελφών μας, κι έτσι εμείς περιήλθαμε σε δουλεία ακόμα σκληρότερη, παρότι τη φώτιζε το γεγονός της απελευθέρωσής μας. Πόσες φωτεινές αχτίδες φώτισαν τότε την Ευρώπη που, φαινομενικά, ήταν τυλιγμένη στο σκοτάδι! Το μεγαλύτερο μέρος των γνώσεων για τις οποίες τώρα περηφανεύεται ο άνθρωπος, είχε ήδη προβλεφθεί από μεμονωμένες διάνοιες. Ο χαρακτήρας της κοινωνίας είχε ήδη προσδιοριστεί και, ερχόμενοι σε επαφή με τον κόσμο της ειδωλολατρικής αρχαιότητας, οι χριστιανικοί λαοί απέκτησαν και εκείνες τις μορφές του ωραίου που ακόμα στερούνταν. Εμείς όμως ήμασταν κλεισμένοι μέσα στη θρησκευτική μας απομόνωση, και τίποτα από τα τεκταινόμενα στην Ευρώπη δεν έφθανε ως εμάς. Εμείς ουδεμία σχέση είχαμε με το σημαντικό παγκόσμιο έργο. Τα υψηλά προτερήματα, τα οποία η θρησκεία έφερε ως δώρο στους νέους λαούς και τα οποία, στα μάτια της κοινής λογικής, τόσο τους εξυψώνουν έναντι των αρχαίων λαών, στον βαθμό που οι τελευταίοι ήταν ανώτεροι των Λαπώνων και των Οτεντότων· οι νέες αυτές δυνάμεις με τις οποίες η θρησκεία εμπλούτισε τον νου του ανθρώπου· τα ήθη αυτά, τα οποία λόγω της υποταγής σε μία άοπλη εξουσία, έγιναν τόσο πράα όσο βάρβαρα ήσαν στο παρελθόν, όλα αυτά μας διέφυγαν εντελώς. Εκείνη την εποχή, ενώ ο χριστιανικός κόσμος πορευόταν μεγαλοπρεπώς στην οδό που του όρισε ο θείος ιδρυτής του, παρασέρνοντας μαζί του τις γενεές, εμείς, παρότι φέραμε την ονομασία των Χριστιανών, δεν κάναμε καμία κίνηση. Ο κόσμος ολόκληρος αναδιοργανωνόταν εκ νέου, στον τόπο μας όμως δεν συνέβαινε το παραμικρό. Εμείς ήμασταν όπως και πριν μουδιασμένοι, ζαρωμένοι μέσα στις τρώγλες μας τις φτιαγμένες από καδρόνια και άχυρο. Εν ολίγοις, τα νέα πεπρωμένα του ανθρώπινου είδους συντελούνταν εν αγνοία μας. Αν και αυτοαποκαλούμασταν Χριστιανοί, δεν ωρίμασε για εμάς ο καρπός του Χριστιανισμού. Σας ερωτώ: Δεν είναι αφελές να υποθέτουμε, όπως συνήθως συμβαίνει στη χώρα μας ότι την πρόοδο αυτή των ευρωπαϊκών λαών, η οποία συντελέσθηκε τόσο αργά και με την άμεση και εμφανή επιρροή μιας μοναδικής ηθικής δύναμης, εμείς μπορούμε να την αφομοιώσουμε μονομιάς, μη μπαίνοντας καν στον κόπο να μάθουμε με ποιον τρόπο συντελείται; Ουδόλως κατανοεί τον Χριστιανισμό αυτός που δεν βλέπει ότι εντός του περιέχεται μια αμιγώς ιστορική πλευρά, η οποία αποτελεί ένα από τα ουσιαστικότερα στοιχεία του δόγματος και περιλαμβάνει, θα μπορούσε κανείς να πει, ολόκληρη τη φιλοσοφία του Χριστιανισμού, καθώς δείχνει τι προσέφερε αυτός στους ανθρώπους και τι θα τους προσφέρει στο μέλλον. Από αυτή την άποψη, η χριστιανική θρησκεία αποτελεί όχι απλώς ένα ηθικό σύστημα το οποίο περιέχεται σε παροδικές μορφές του ανθρώπινου μυαλού, αλλά μια αιώνια θεϊκή δύναμη, η οποία δρα οικουμενικά στον πνευματικό κόσμο, και της οποίας η εμφανέστατη αποκάλυψη θα πρέπει να αποτελέσει για εμάς μόνιμο μάθημα. Αυτό ακριβώς είναι το αυθεντικό νόημα του δόγματος περί Πίστεως σε μία Καθολική Εκκλησία, το οποίο περιέχεται στο Σύμβολο της Πίστεως. Στον χριστιανικό κόσμο τα πάντα θα πρέπει οπωσδήποτε να συμβάλλουν –και όντως συμβάλλουν– στην καθιέρωση ενός τέλειου καθεστώτος επί της Γης, ειδάλλως δεν θα δικαιολογούνταν ο λόγος του Κυρίου ἐγὼ μεθ’ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος.[4] Τότε το νέο καθεστώς –η Βασιλεία των Ουρανών– το οποίο οφείλει να αποτελεί καρπό του εξιλασμού των αμαρτιών, σε τίποτα δεν θα διέφερε από το παλαιό καθεστώς –το Βασίλειο του Κακού– το οποίο θα έπρεπε με τον εξιλασμό των αμαρτιών να εξαλειφθεί και σ’ εμάς να απομείνει πάλι εκείνο το απατηλό περί τελειότητος όνειρο, το οποίο τρέφουν όλοι οι φιλόσοφοι και διαψεύδεται από κάθε σελίδα της Ιστορίας• ένα μάταιο παιχνίδι του μυαλού, ικανό να ικανοποιήσει μόνον υλικές ανάγκες του ανθρώπου και, αφού τον ανυψώσει σε ένα ορισμένο ύψος, εν συνεχεία να τον κατακρημνίσει αμέσως σε ακόμα βαθύτερες αβύσσους. Μήπως όμως δεν είμαστε Χριστιανοί; θα πείτε. Και μήπως είναι αδιανόητος οιοσδήποτε άλλος πολιτισμός πλην του ευρωπαϊκού; Αναμφιβόλως, εμείς Χριστιανοί είμαστε. Χριστιανοί όμως δεν είναι και οι Αβησσυνοί; Φυσικά είναι δυνατή και μία παιδεία διαφορετική της ευρωπαϊκής. Μήπως οι Ιάπωνες δεν είναι μορφωμένοι, και μάλιστα, αν πιστέψουμε, κάποιον από τους ομοεθνείς μας, είναι μορφωμένοι σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από τους Ρώσους; Γίνεται όμως να πιστεύετε ότι εκείνη η τάξη πραγμάτων στην οποία μόλις τώρα αναφέρθηκα, και η οποία αποτελεί τελικό προορισμό της ανθρωπότητας, μπορεί να υλοποιηθεί μέσω του χριστιανισμού των Αιθιόπων και της Ιαπωνικής κουλτούρας; Μήπως πιστεύετε ότι θα φέρουν τον ουρανό επί της Γης αυτές οι παράλογες εκτροπές από τις θείες και τις ανθρώπινες αλήθειες; Στον Χριστιανισμό θα πρέπει να διακρίνουμε δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα: την επίδρασή του στον μεμονωμένο άνθρωπο και την επιρροή του στην κοινή λογική. Και η μία και η άλλη συγκλίνουν φυσικά στην ανώτατη λογική και αναπόφευκτα καταλήγουν στον ένα και μοναδικό σκοπό. Το διάστημα όμως, εντός του οποίου υλοποιούνται τα αιώνια πεπρωμένα της σοφίας του Θεού, αδυνατεί να το συλλάβει το δικό μας περιορισμένο βλέμμα. Γι’ αυτό και οφείλουμε να διακρίνουμε την επίδραση του Θεού, η οποία εμφανίζεται στη ζωή του ανθρώπου κάποια συγκεκριμένη στιγμή, από εκείνη η οποία συντελείται στο διηνεκές. Την ημέρα εκείνη κατά την οποία θα έχει συντελεσθεί το έργο του εξιλασμού, κάθε καρδιά και κάθε νους θα έχουν σμίξει σε ένα συναίσθημα, σε μία σκέψη, και τότε θα καταρρεύσουν όλα τα τείχη που χωρίζουν τους ανθρώπους και τα θρησκεύματα. Τώρα όμως, είναι σημαντικό να γνωρίζει ο καθένας ποια είναι η θέση του στην κοινή ομολογία των Χριστιανών, δηλαδή ποια μέσα θα πρέπει να βρει εντός του και γύρω του, ώστε να συμβάλει στην επίτευξη του σκοπού που έχει ανατεθεί σε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Εξ αυτού αναδύεται απαραιτήτως ένας ιδιαίτερος κύκλος ιδεών, στον οποίο και περιστρέφονται οι διάνοιες αυτής της κοινωνίας, στο πλαίσιο της οποίας θα πρέπει να υλοποιηθεί αυτός ο στόχος· η ιδέα δηλαδή την οποία ο Θεός αποκάλυψε στους ανθρώπους θα πρέπει να ωριμάσει και να φθάσει σε όλη της την πληρότητα. Αυτός ο κύκλος των ιδεών, αυτή η ηθική σφαίρα με τη σειρά της, καθορίζει φυσιολογικά έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής και μια συγκεκριμένη κοσμοθεωρία· τα στοιχεία αυτά έστω και αν δεν είναι ταυτόσημα για όλους, εντούτοις δημιουργούν εντός μας, όπως και σε όλους τους μη ευρωπαϊκούς λαούς, έναν παρόμοιο τρόπο ζωής, που αποτελεί καρπό εκείνου του τεράστιου πνευματικού μόχθου 18 αιώνων, στον οποίο συνέβαλαν όλα τα πάθη, όλα τα συμφέροντα, όλες οι οδύνες, όλα τα όνειρα, όλες οι διανοητικές προσπάθειες. Μέσα στους αιώνες όλοι οι ευρωπαϊκοί λαοί προχώρησαν εμπρός πιασμένοι χέρι-χέρι, και τώρα, όσο κι αν προσπαθούν να τραβήξει ο καθένας χωριστά τον δρόμο του, διαρκώς συγκλίνουν σε έναν και μοναδικό δρόμο. Προκειμένου να πεισθεί κάποιος πόσο συγγενεύει η ανάπτυξη αυτών των λαών, δεν απαιτείται να μάθει την ιστορία. Διαβάστε μόνο τον Τορκουάτο Τάσσο, και θα τους δείτε όλους ξαπλωμένους μπρούμυτα στους πρόποδες των τειχών της Ιερουσαλήμ. Θυμηθείτε πως, στη διάρκεια 15 αιώνων είχαν μια γλώσσα για να απευθύνονται στον Θεό, μια πνευματική εξουσία και μία πίστη. Σκεφτείτε πως στη διάρκεια 15 αιώνων, κάθε χρόνο, την ίδια μέρα, την ίδια ώρα, με τα ίδια ακριβώς λόγια ύψωναν τη φωνή τους προς το υπέρτατο όν, υμνώντας το για την μεγαλύτερη από τις ευεργεσίες του. Θεία συνήχηση, χίλιες φορές μεγαλειωδέστερη από όλες τις αρμονίες του φυσικού κόσμου! Κατά συνέπεια, αν η σφαίρα αυτή, στην οποία ζουν οι Ευρωπαίοι και σε αυτήν και μόνο μπορεί να εκπληρώσει τον τελικό προορισμό του το γένος των ανθρώπων, είναι αποτέλεσμα της επιδράσεως της θρησκείας και αν, αφετέρου, η αδυναμία της πίστεώς μας ή η ατέλεια των δογμάτων μας, μας κράτησαν έως σήμερα εκτός αυτής της κοινής κινήσεως όπου αναπτυσσόταν και διαμορφωνόταν η κοινωνική ιδέα της Χριστιανοσύνης και μας υποβίβασαν σε ένα πλήθος λαών, στο οποίο είναι γραφτό μόνον εμμέσως και αργά να εκμεταλλευθεί όλους τους καρπούς του χριστιανισμού, τότε είναι σαφές ότι μας αρμόζει πρωτίστως να ζωντανέψουμε την πίστη μας με όλους τους δυνατούς τρόπους και να προσφέρουμε στους εαυτούς μας ειλικρινά μια χριστιανική ορμή, καθώς τα πάντα στη Δύση δημιουργούνται διά του Χριστιανισμού. Ιδού τι εννοούσα, λέγοντας ότι εμείς οφείλουμε να επαναλάβουμε εξαρχής εντός μας ολόκληρη την παιδεία του ανθρωπίνου γένους. Ολόκληρη η ιστορία της νεότατης κοινωνίας εκτυλίσσεται στο πεδίο των απόψεων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, αυτή εμφανίζεται ως πραγματική διαπαιδαγώγηση. Εδραιωμένη εξαρχής στη βάση αυτή, πάντα η κοινωνία προχωρούσε μόνο με τη δύναμη της σκέψης. Πάντα εκεί τα συμφέροντα ακολουθούσαν τις ιδέες και δεν προηγούνταν αυτών. Εκεί οι πεποιθήσεις ποτέ δεν προέκυπταν από τα συμφέροντα, αλλά πάντα τα συμφέροντα γεννώνταν από τις πεποιθήσεις. Εκεί όλες οι πολιτικές επαναστάσεις υπήρξαν κατ’ ουσίαν πνευματικές επαναστάσεις· οι άνθρωποι αναζητούσαν την αλήθεια και καθ’ οδόν ανακάλυπταν την ελευθερία και την ευημερία. Έτσι ερμηνεύεται ο χαρακτήρας της σύγχρονης κοινωνίας και του πολιτισμού της· ειδάλλως θα ήταν εντελώς αδύνατο να την κατανοήσουμε. Θρησκευτικές διώξεις, μαρτύρια λόγω πίστεως, κήρυγμα του χριστιανισμού, αιρέσεις, εκκλησιαστικοί σύνοδοι· ιδού τα γεγονότα που γέμισαν τους πρώτους αιώνες. Όλη η κίνηση εκείνης της εποχής, μηδέ των εισβολών των βαρβάρων αποκλειομένων, συνδέεται με εκείνες τις πρώτες, τις νηπιακές απόπειρες της νέας σκέψης. Η εποχή που ακολούθησε ασχολήθηκε με την παιδεία, την ιεραρχία, την συγκεντροποίηση της πνευματικής εξουσίας και την αδιάκοπη διάδοση του χριστιανισμού μεταξύ των λαών του Βορρά. Περαιτέρω ακολουθεί μεγάλη άνοδος του θρησκευτικού συναισθήματος και σταθεροποίηση της θρησκευτικής εξουσίας. Η φιλοσοφική και λογοτεχνική ανάπτυξη του πνεύματος και η βελτίωση των ηθών υπό το κράτος της θρησκείας ολοκληρώνει αυτή την ιστορία των νέων λαών, την οποία, με το ίδιο δικαίωμα, θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ιερή, όπως και την ιστορία του αρχαίου περιούσιου λαού. Τέλος, η νέα θρησκευτική στροφή, η νέα ορμή που μεταδίδεται από τη θρησκεία στο ανθρώπινο πνεύμα, προσδιόρισε και το τωρινό καθεστώς της κοινωνίας. Έτσι, το κυριότερο και το μοναδικό, θα μπορούσαμε να πούμε, συμφέρον των νέων λαών, περιλαμβάνεται σε μια ιδέα. Όλα τα θετικά, υλικά, προσωπικά συμφέροντα καταβροχθίζονται από αυτό. Ο Σέργιος του Ράντονεζ ευλογεί τον Ντμίτρι Ντονσκόι πριν από τη Μάχη του Κουλίκοβο (1380), του Ερνστ Λίσνερ (1907). Ξέρω ότι, αντί κάποιοι να ενθουσιαστούν με τη θεία αυτή έξαρση της φύσεως των ανθρώπων προς μία πιθανή για αυτήν τελειότητα, είδαν σε αυτήν μόνο τον φανατισμό και τη δεισιδαιμονία. Ό,τι όμως και να λέγεται γι’ αυτήν, κρίνετε μόνη σας πόσο βαθύ αποτύπωμα στον χαρακτήρα αυτών των λαών θα πρέπει να άφησε μια τέτοια κοινωνική ανάπτυξη, η οποία προήλθε αποκλειστικά από ένα και μόνο συναίσθημα, αδιάφορο αν αυτό ήταν για το καλό ή το κακό. Ας ωρύεται όσο θέλει η επιφανειακή φιλοσοφία, με πρόσχημα τους θρησκευτικούς πολέμους και τις πυρές που άναψε η μισαλλοδοξία· εμείς μπορούμε απλώς να ζηλεύουμε τη μοίρα των λαών που δημιουργήθηκαν στην διάρκεια της πάλης των ιδεών, που δημιούργησαν μέσα στις αιματηρές μάχες για την υπόθεση της αλήθειας έναν ολόκληρο ιδεολογικό κόσμο, τον οποίο εμείς αδυνατούμε ακόμα και να φανταστούμε, για να μην πούμε πια να μεταφερθούμε σε αυτόν ψυχή τε και σώματι, όπως το ονειρεύονται στη χώρα μας. Το λέω ακόμα μια φορά: δεν εμφορούνται τα πάντα στις ευρωπαϊκές χώρες από τη λογική, την αρετή και τη θρησκεία, κάθε άλλο μάλιστα. Τα πάντα όμως εκεί υποτάσσονται μυστηριωδώς στη δύναμη εκείνη η οποία κυριαρχικά βασίλευε εδώ και μερικούς αιώνες, τα πάντα πηγάζουν από τη μακρόχρονη εκείνη αλληλουχία γεγονότων και ιδεών, η οποία καθόρισε τη σύγχρονη κατάσταση της κοινωνίας. Και ορίστε, εκτός των άλλων μια απόδειξη. Ο λαός, του οποίου η φυσιογνωμία εκφράζεται εντονότερα και οι θεσμοί του εμφορούνται περισσότερο από το πνεύμα των νέων καιρών, είναι οι Άγγλοι· κυριολεκτικά μιλώντας δεν έχουν άλλη ιστορία πέραν της θρησκευτικής. Η τελευταία τους επανάσταση, στην οποία οφείλουν την ελευθερία και την ευημερία τους, καθώς και μία ολόκληρη σειρά γεγονότων τα οποία ανάγονται σε εκείνη την επανάσταση, αρχής γενομένης από την εποχή του Ερρίκου Η΄, δεν αποτελούν παρά μία φάση θρησκευτικής ανάπτυξης. Σε ολόκληρη την εποχή, το συμφέρον, ιδίως το πολιτικό, εμφανίζεται απλώς ως δευτερεύον κίνητρο και, κατά περιόδους, εξαφανίζεται εντελώς ή προσφέρεται θυσία στην ιδέα. Και τη στιγμή που γράφω αυτές τις αράδες, πάλι το θρησκευτικό συμφέρον αναστατώνει αυτή την προνομιούχα χώρα. Και γενικά, ποιος ευρωπαϊκός λαός δεν θα έβρισκε στην κοινωνική του συνείδηση, αν έκανε τον κόπο να διεισδύσει σε αυτήν, εκείνο το ιδιαίτερο στοιχείο, το οποίο με τη μορφή της θρησκευτικής ιδέας εμφανίζεται μονίμως ως ζωοδότρα αρχή, ως ψυχή του κοινωνικού του σώματος σε όλη τη διάρκεια της ύπαρξής του; Το έργο του χριστιανισμού δεν περιορίζεται σε καμιά περίπτωση από την άμεση επιρροή του στο πνεύμα του ανθρώπου. Η τεράστια αποστολή την οποία καλείται να εκπληρώσει μπορεί να υλοποιηθεί μόνον μέσω των αναρίθμητων ηθικών, πνευματικών και κοινωνικών συνδυασμών, όπου θα πρέπει να βρει ελεύθερο πεδίο η απόλυτη νίκη του ανθρώπινου πνεύματος. Εξ αυτού γίνεται σαφές ότι, όλα όσα συντελέσθηκαν από την πρώτη μέρα τής μετά Χριστόν εποχής, για την ακρίβεια από τη στιγμή κατά την οποία ο Σωτήρας είπε στους μαθητές του: Πορευθέντες εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα κηρύξατε τὸ εὐαγγέλιον πάσῃ τῇ κτίσει,[5] συμπεριλαμβανομένων και όλων των επιθέσεων κατά του χριστιανισμού, καλύπτονται ολοκληρωτικά από αυτή τη γενική ιδέα της επιρροής του. Αρκεί μόνο να προσέξουμε πώς συντελείται αναμφισβήτητα η εξουσία του Χριστού σε όλες τις καρδιές – συνειδητά ή ασυνείδητα, με το καλό ή με το ζόρι, ώστε να πεισθούμε για την εκπλήρωση των προφητειών του. Γι’ αυτό, παρ’ όλη την ανεπάρκεια, την ατέλεια και τη σταθερότητα που προσιδιάζουν στον ευρωπαϊκό κόσμο στη σύγχρονη μορφή του, δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι η Βασιλεία του Θεού έχει έως ένα βαθμό συντελεσθεί σε αυτόν, επειδή αυτός εμπεριέχει την αρχή της ατελεύτητης ανάπτυξης και κατέχει εν σπέρματι και στοιχειωδώς τα απαραίτητα για την τελειωτική επιβολή του επί της Γης. Προτού ολοκληρώσω τους συλλογισμούς αυτούς σχετικά με τον ρόλο τον οποίο έπαιξε η θρησκεία στην ιστορία της κοινωνίας, θέλω να παραθέσω εδώ κάτι που κάποτε έλεγα επ’ αυτού σε ένα έργο μου που σας είναι γνωστό. Αναμφιβόλως, έγραφα, εφόσον δεν μάθουμε να αναγνωρίζουμε την επίδραση του χριστιανισμού παντού όπου η ανθρώπινη διάνοια έρχεται σε επαφή μαζί του, έστω και για να του αντιπαρατεθεί, δεν έχουμε καμία σαφή αντίληψη για αυτόν. Μόλις προφερθεί το όνομα του Χριστού, αυτό και μόνο ελκύει τους ανθρώπους, οτιδήποτε και αν κάνουν αυτοί. Τίποτα δεν αποκαλύπτει με τόση σαφήνεια την εκ Θεού προέλευση της χριστιανικής θρησκείας όσο αυτή η αναντίρρητη οικουμενικότητά της, η οποία εκδηλώνεται στο ότι αυτή διαπερνά τις ψυχές με όλους τους δυνατούς τρόπους, κυριεύει τη διάνοια εν αγνοία της και, ακόμα και στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η διάνοια δείχνει κυρίως να της αντιστέκεται, αυτή την υποτάσσει και κυριαρχεί επ’ αυτής, εισάγοντας στη συνείδηση του ανθρώπου αλήθειες οι οποίες δεν υπήρχαν πρωτύτερα εντός της, αφυπνίζοντας στις καρδιές αισθήματα που ως τότε τους ήταν ξένα, και εμπνέοντάς τους αισθήματα, τα οποία μας εντάσσουν εν αγνοία μας στο κοινωνικό σύστημα. Έτσι προσδιορίζει αυτή τον ρόλο κάθε προσωπικότητας στο κοινό έργο και υποχρεώνει τα πάντα να συμπράξουν σε ένα σκοπό. Υπ’ αυτήν την έννοια του χριστιανισμού, κάθε προφητεία του Χριστού θα λάβει τον χαρακτήρα χειροπιαστής αλήθειας. Τότε αρχίζεις να διακρίνεις καθαρά την κίνηση όλων των μοχλών, τους οποίους η παντοδύναμη δεξιά χείρα Του θέτει σε κίνηση προκειμένου να οδηγήσει τον άνθρωπο στον τελικό του σκοπό, χωρίς να επιβουλεύεται την ελευθερία του, χωρίς να απονεκρώνει ούτε μία από τις φυσικές του ικανότητες, αλλά αντιθέτως δεκαπλασιάζοντάς τις και οδηγώντας σε υπέρμετρη ένταση εκείνο το ποσοστό ισχύος που βρίσκεται εντός του. Τότε βλέπεις πως ούτε ένα ηθικό στοιχείο δεν θα παραμείνει ανενεργό εντός του νέου συστήματος, ότι οι δραστικότερες προσπάθειες της διάνοιας όπως και η ένθερμη έκρηξη του συναισθήματος, ο ηρωισμός ενός ισχυρού πνεύματος όπως και η υπακοή μιας ταπεινής ψυχής, τα πάντα βρίσκουν εντός του θέση και εφαρμογή. Προσιτή σε οποιοδήποτε έλλογο ον, συνδυασμένη με κάθε χτύπο της καρδιάς μας για όποιο λόγο και αν χτυπά αυτή, η χριστιανική ιδέα ελκύει τους πάντες, και τα ίδια τα εμπόδια που συναντά στον δρόμο της τη βοηθούν να αναπτυχθεί και να ενισχυθεί. Με μια μεγαλοφυΐα ανέρχεται σε ύψη απρόσιτα για τους υπόλοιπους ανθρώπους· με ένα αδύναμο πνεύμα κινείται ψηλαφητά και προχωρά μπροστά με βήμα ρυθμικό· με έναν παρατηρητικό νου είναι ανεπιφύλακτη και βαθιά· σε μια ψυχή υποταγμένη στη φαντασία είναι ανάλαφρη και πλούσια σε εικόνες· σε μια καρδιά που αγαπά τρυφερά καταλήγει στην ελεημοσύνη και την αγάπη· και κάθε συνείδηση που της αφοσιώνεται, την οδηγεί επιτακτικά μπροστά, γεμίζοντάς την με θέρμη, φωτεινότητα και δύναμη. Κοιτάξτε πώς διαφορετικοί χαρακτήρες, πώς πολυάριθμες δυνάμεις τις οποίες η χριστιανική ιδέα έθεσε σε κίνηση, υπηρετούν ένα και τον αυτό σκοπό, πόσες διαφορετικές καρδιές χτυπούν για μια ιδέα! Όμως ακόμα πιο εκπληκτική είναι η επίδραση του χριστιανισμού στην κοινωνία στο σύνολό της. Αντιστρέψτε εντελώς την εικόνα της εξέλιξης της νέας κοινωνίας, και θα δείτε πώς ο χριστιανισμός μετατρέπει όλα τα συμφέροντα των ανθρώπων σε δικά του, αντικαθιστώντας παντού την υλική αναγκαιότητα με την ηθική αναγκαιότητα και αφυπνίζοντας στο πεδίο της σκέψης εκείνες τις μεγάλες διαμάχες τις οποίες δεν γνώρισε ποτέ πριν από αυτόν καμία εποχή και καμία κοινωνία, εκείνες τις φοβερές συγκρούσεις απόψεων, όταν ολόκληρη η ζωή των λαών μεταβαλλόταν σε μια μεγάλη ιδέα, ένα απεριόριστο συναίσθημα. Θα δείτε πώς τα πάντα γίνονται αυτός και μόνον αυτός· η ιδιωτική ζωή και η κοινωνική, η οικογένεια και η πατρίδα, η επιστήμη και η φαντασία, η λογική και η ποίηση, αναμνήσεις και ελπίδες, χαρές και λύπες. Ευτυχείς όσοι φέρουν στην καρδιά τους τη φωτεινή επίγνωση του τμήματος που οι ίδιοι δημιούργησαν, μέσα στο μεγάλο αυτό κίνημα το οποίο ευαγγελίσθηκε στον κόσμο ο ίδιος ο Θεός. Δεν βρίσκεται όμως όλο το νόημα στα δραστικά εργαλεία, δεν μοχθούν όλοι συνειδητά· οι απαραίτητες μάζες κινούνται στα τυφλά, δεν γνωρίζουν τις δυνάμεις που παράγουν την κίνησή τους και δεν προβλέπουν τον στόχο προς τον οποίο έλκονται· είναι άτομα αδιάφορα, μάζες στενοκέφαλες. Ώρα όμως, κυρία, να επανέλθουμε σε εσάς. Ομολογώ ότι μου είναι δύσκολο να αποσπασθώ από αυτές τις ευρείες προοπτικές. Στην εικόνα που ανοίγεται εμπρός στα μάτια μου από αυτό το ύψος, βρίσκεται όλη μου η παρηγοριά, και η γλυκιά πίστη στη μελλοντική ευτυχία της ανθρωπότητας μου χρησιμεύει ως καταφύγιο, όποτε αποκαρδιώνομαι από την θλιβερή πραγματικότητα η οποία με περιβάλλει και όποτε νιώθω την ανάγκη να αναπνεύσω καθαρότερο αέρα, να ατενίσω έναν πιο φωτεινό ουρανό. Εντούτοις, δεν νομίζω ότι καταχράστηκα τον χρόνο σας. Έπρεπε να σας υποδείξω εκείνο το σημείο από το οποίο αρμόζει να παρατηρείτε τον χριστιανικό κόσμο και τον ρόλο μας εντός του. Όλα όσα είπα για τη χώρα μας, θα πρέπει να σας φαίνονται γεμάτα πίκρα. Εντούτοις, είπα μόνο την αλήθεια και μάλιστα όχι ολόκληρη. Εκτός τούτου, η χριστιανική συνείδηση δεν πάσχει από καμία τύφλωση αλλά η εθνική μας προκατάληψη αποτελεί τη χειρότερη μορφή της, καθώς, πάνω απ’ όλα, χωρίζει τους ανθρώπους. Η επιστολή μου επεκτάθηκε υπερβολικά και νομίζω ότι και οι δυο χρειαζόμαστε ανάπαυση. Αρχίζοντάς την, υπέθετα ότι θα μπορούσα να σας εκθέσω εν συντομία όσα ήθελα να σας πω. Εμβαθύνοντας όμως στο ζήτημα αυτό, βλέπω ότι θα μπορούσα να γράψω ολόκληρο τόμο. Σας αρέσει; Θα περιμένω την απάντησή σας. Εν πάση περιπτώσει, όμως, δεν θα μπορέσετε να αποφύγετε ακόμα μία επιστολή εκ μέρους μου, επειδή μόλις τώρα αρχίσαμε να εξετάζουμε το θέμα μας. Επί του παρόντος όμως θα σας ήμουν ιδιαιτέρως ευγνώμων, εάν ευαρεστηθείτε να με συγχωρήσετε για την υπερβολική έκταση αυτής της πρώτης επιστολής, την οποία σας υποχρέωσα επί μακρόν να αναμένετε. Κάθισα να σας γράψω την ίδια εκείνη μέρα που έλαβα τη δική σας επιστολή. Όμως έγνοιες θλιβερές και δυσάρεστες με κατέλαβαν τότε ολοκληρωτικά και όφειλα να απαλλαγώ από αυτές, προτού αρχίσω μαζί σας τη συζήτηση για τόσο σημαντικά θέματα. Και μετά, έπρεπε να ξαναγράψω τα ορνιθοσκαλίσματά μου, τα οποία ήταν εντελώς ακατανόητα. Αυτή τη φορά όμως, δεν θα χρειαστεί να περιμένετε για πολύ· αύριο κιόλας θα ξαναπιάσω την πένα. Νεκρόπολις,[6] 1 Δεκεμβρίου 1829 — Μετάφραση από τα ρωσικά: Σταυρούλα Αργυροπούλου Ιλιά Ρέπιν, αρχικό έργο με θέμα την θρησκευτική λιτανεία, 1877, Πινακοθήκη Τρετιακόφ, Μόσχα. [1] Βλ. Αντρέι Ζόριν, «Μεταξύ δυτικόφιλων και σλαβόφιλων: η αναζήτηση της ψυχής της Ρωσίας», The Athens Review of Books, τχ. 179, Ιανουάριος 2026· Περικλής Σ. Βαλλιάνος, «Οι μακρές διάρκειες της ρωσικής ιστορίας: απολυταρχία, επεκτατισμός, κοινωνική πολτοποίηση», The Athens Review of Books, τχ. 177, Νοέμβριος 2025. [2] Κατά Ιωάννην, 17:11 [3] Αναφέρεται στον Πατριάρχη Φώτιο και το πρώτο σχίσμα (του 867). [4] Κατά Ματθαίον, 28:20. [5] Κατά Μάρκον, 16:15. [6] Νεκρόπολις: Ειρωνική αναφορά στη Μόσχα, ως «πόλη των νεκρών».

Πρώτη Φιλοσοφική Επιστολή

Σύνδεση