Ζωή Μουρούζη, «η συγγράφισσα Αδιαφορύ» της Αληθούς Ηστορίας («Ανώνυμος 1789»)

Πρόσφατα ανακαλύφθηκε[1] το πλήρες σώμα του κειμένου που ο Κ. Θ. Δημαράς είχε ονομάσει ο «Ανώνυμος του 1789»[2]: ενός σατιρικού αφηγήματος που επιτίθεται στον θρησκευτικό και πολιτικό ιστό των παραδουνάβιων ηγεμονιών. Ο «Ανώνυμος του 1789» περιείχε δυο ενδιαφέροντα κρυπτογραφήματα μέσω αναγραμματισμών, που δείχνουν την ευφυΐα και τη μαθηματική συγκρότηση του συγγραφέα του. Αυτά έχουν αποκρυπτογραφηθεί[3] και σήμαιναν «Βλαχία, Τουρκία, δύω έθνη, Ρομούν» (το Român=Ρομούν σημαίνει Ρουμάνος στα ρουμανικά) και «Βόγγα Αβδούλ, ημισέληνε, πάγε γγρεκ»: κρυφές αναφορές στην εθνική αφύπνιση των Ρουμάνων και τη δυσφορία τους κατά των Ελλήνων και των Οθωμανών. Το υπόλοιπο σώμα που ανακαλύφθηκε πρόσφατα περιέχει και αυτό κρυπτογραφήματα μέσω αναγραμματισμών, που ούτως ή άλλως υπάρχουν σε κάποια σημεία του ήδη γνωστού κειμένου (π.χ. νανιποδάγ=πογδανίαν). Στη σελίδα τίτλου παρουσιάζεται λοιπόν το κάτωθι: Τύποθέν εις λάρισσαν με την άδειαν του Μουφτή της ΚωνϚαντινουπόλεως. 95382–34½ Είναι ξεκάθαρο ότι αυτή η φράση είναι παραπλανητική. Αν ο τόπος έκδοσης ήταν πραγματικός, τότε η λέξη τυπωθέν θα ακολουθούνταν από δοτική πτώση και όχι από αιτιατική. Επίσης τα υπόλοιπα στοιχεία της φράσης είναι περιττά, αφού οι σχετικές πληροφορίες επαναλαμβάνονται λίγο παρακάτω, στο πριβιλέγιο. Τέλος, οι ακατανόητοι αριθμοί αμέσως φανερώνουν ότι έχουμε κρυπτογράφημα εδώ. Όπως και στα δύο προηγουμένως αποκρυπτογραφηθέντα κρυπτογραφήματα, οι αριθμοί πρέπει να γίνουν γράμματα και ύστερα να γίνει αναγραμματισμός. Συνήθως στη σελίδα τίτλου μπαίνει ο τόπος έκδοσης και η χρονολογία. Οι παραπάνω ακατανόητοι αριθμοί φαίνεται να παίζουν τον ρόλο του έτους έκδοσης, ενώ η λέξη λάρισσαν φαίνεται να παίζει τον ρόλο του τόπου έκδοσης. Έχουμε λοιπόν λαρισσαν 95382–34½ που, όταν αντικαταστήσουμε τους αριθμούς με τους αντίστοιχους ελληνικούς αριθμούς και το μείον της αφαίρεσης[4], δίνει λαρισσαν θεγηβ μειον γδαβ Αν αναγραμματίσουμε αυτό τον συρμό γραμμάτων παίρνουμε τη φράση Β, ρεγγίνα σ’ έθνη Μολδαβίας Αρχικά αυτός ο αναγραμματισμός δεν φαίνεται πολύ ικανοποιητικός, κυρίως λόγω του Β που περισσεύει. Ερωτηματικά δημιουργεί επίσης και η πρόθεση σ’ που δεν χρησιμοποιούνταν τότε στον γραπτό λόγο. Οι αναγραμματισμοί όμως δεν έχουν τέτοιους περιορισμούς, επειδή η υποχρέωση να γίνει κατάλληλη χρήση όλων των γραμμάτων έχει προτεραιότητα. Ούτως ή άλλως, το σ’ χρησιμοποιούνταν στην ομιλουμένη. Πράγματι, στο φυλλάδιο[5] του Θούριου του Ρήγα το μέτρο επιβάλλει τους τύπους στα, σταις, σ’ και σε. Το Β που περισσεύει δημιουργεί ωστόσο πρόβλημα. Μήπως λοιπόν θα πρέπει να συμπεριληφθεί στο υπό αποκρυπτογράφηση απόσπασμα και η λέξη εις; εις λαρισσαν 95382–34½ δηλαδή εισ λαρισσαν θεγηβ μειον γδαβ Ο αναγραμματισμός αυτού του αποσπάσματος δίνει Βγεν, ρήγισσα έθνει Μολδαβίας Το Βγεν είναι η Βιέννη στα γαλλικά. Το υπόλοιπο όμως αναφέρεται πάλι στην ηγεμόνισσα στο έθνος της Μολδαβίας! Προφανώς, αυτός ο αναγραμματισμός δίνει τον τόπο έκδοσης και τον συγγραφέα – στην περίπτωση αυτή τη συγγράφισσα! Η εμφάνιση της συνώνυμης προς το ρήγισσα λέξης ρεγγίνα στην προηγούμενη απόπειρα αναγραμματισμού δείχνει ότι κι εκείνη πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Έχουμε ουσιαστικά διπλό αναγραμματισμό που συσχετίζει με το βιβλίο την ηγεμόνισσα (ρεγγίνα = βασίλισσα = ρήγισσα) της Μολδαβίας. Παρατηρούμε τώρα ότι το Β σ’ εκείνον τον πρώτο αναγραμματισμό είναι το Βήτα, το γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου, που όμως παραπέμπει και στο λατινικό Βίτα, που σημαίνει Ζωή. Άρα εκείνος ο πρώτος αναγραμματισμός οδηγεί σε συνειρμό για τη Ζωή, την ηγεμόνισσα της Μολδαβίας το 1792! Και οι δύο αναγραμματισμοί δίνουν την ηγεμόνισσα αυτή. Μια παρόμοια δημιουργία διπλών συνειρμών κατά τη διάρκεια ενός αναγραμματισμού απαντά και στην τελευταία πρόταση του σατιρικού κειμένου· εκεί αναφέρεται ένα Χριστός ανέστη και το ∞ Απριλλ για να δημιουργήσει έναν συνειρμό για την Κυριακή του Πάσχα 8 Απριλίου 1789, ενώ στην πραγματικότητα απαιτείται η απόδοση του ∞ ως δύο όμικρον[6], οο, στα πλαίσια του αναγραμματισμού όλης της φράσης, οπότε προκύπτει το αληθινά υπόγειο μήνυμα «Βόγγα Αβδούλ, ημισέληνε, πάγε γγρεκ», που βασίζεται στον θάνατο του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Α΄ στις 27 Μαρτίου 1789. Έτσι λοιπόν η ρήγισσα στον αναγραμματισμό είναι η Ρουμάνα Zoe Rosetti-Răducanu, από τον κλάδο Răducanu της ιστορικής οικογένειας Rosetti, σύζυγος του Αλέξανδρου Μουρούζη, που διετέλεσε ηγεμόνας της Μολδαβίας από τον Ιανουάριο του 1792[7] μέχρι τον Φεβρουάριο του 1793[8]. Αφού ο αναγραμματισμός παρουσιάζει τη Ζωή Ρωσσέτη-Ραδουκάνου ως τρέχουσα ηγεμόνισσα, η εκτύπωση της Αληθούς Ηστορίας πρέπει να έγινε το 1792 στη Βιέννη για λογαριασμό της. Αξίζει να σημειωθεί ότι τόσο το 1788, όταν γέννησε τον γιο της Δημήτριο, όσο και τον Δεκέμβριο του 1789, όταν γέννησε τον Νικόλαο, η Ζωή ήταν στην Κωνσταντινούπολη. Το ίδιο και την περίοδο 1790-1791, όταν ο σύζυγός της ήταν Μεγάλος Δραγουμάνος στην Υψηλή Πύλη[9]. Η Ζωή υπέγραφε και σφράγιζε τα έγγραφά της ως ζωΐτζα ῥωσσέτι[10]. Στη σφραγίδα της Ζωίτζας Ρωσσέτη εμφανίζονται τα γράμματα Ζ και ω στο πάνω μέρος (από το όνομα Ζωή), με ένα στέμμα ανάμεσά τους. Στο κέντρο είναι μια τριανταφυλλιά. Κάτω αριστερά υπάρχουν δύο Ρ: το πρώτο είναι το αρχικό γράμμα από το Răducanu και το δεύτερο είναι το αρχικό γράμμα από το Rosetti. Το Ζ κάτω δεξιά είναι το Ζ που ακούγεται όταν προφέρει κανείς το Rosetti: ΡΖ. Ανάμεσα στα κάτω γράμματα είναι το 1782, το έτος κατά το οποίο η Ζωή χάρισε στον αδελφό της το μερίδιό της από την πατρική περιουσία[11], επικυρώνοντας τη δωρεά με αυτή τη σφραγίδα. Ας σημειωθεί επίσης ότι το Η στον ανορθόγραφο τίτλο Αληθής Ηστορία προσελκύει αμέσως την προσοχή. Ίσως να είναι απλή σύμπτωση, πάντως αυτός ο τίτλος αναγραμματιζόμενος δίνει: «Όση η Θαλήστρια»! Η Θαλήστρια ήταν –κατά τον θρύλο– βασίλισσα των Αμαζόνων που έγινε το ταίρι του Μεγάλου Αλεξάνδρου για δεκατρείς ημέρες, επειδή ήθελε να αποκτήσει παιδί μαζί του. Όπως και η Ζωή ήταν το ταίρι ενός άλλου Αλεξάνδρου, του Μουρούζη! Μήπως λοιπόν αυτός ο αναγραμματισμός τονίζει ότι η συγγράφισσα είναι εξίσου γενναία και θαρραλέα βασίλισσα όπως η Θαλήστρια; Τόση βασίλισσα όση η Θαλήστρια; Αν ο αναγραμματισμός αυτός δεν είναι μια απλή σύμπτωση, τότε το Αληθής Ιστορία, που δηλώνει ότι η ιστορία αυτή είναι αληθογραφημένη, έπρεπε αναγκαστικά να περιέχει Η αντί για Ι· αλλιώς δεν θα έστεκε ο αναγραμματισμός! Ο Σπυρίδων Ασάνης προσκαλεί το 1797 ανοιχτά τις ευγενείς γυναίκες να μάθουν μαθηματικά (… ἐπὶ τὰ τῆς Μαθηματικῆς καθίπτασθαι ὕψη). Μπορούμε να επαληθεύσουμε αυτή την ταύτιση του προσώπου που συνέγραψε την Αληθή Ηστορία με τη Ζωή Ρωσσέτη Ραδουκάνου μέσα από περαιτέρω αναγραμματισμούς, αλλού μέσα στο κείμενο. Στο πλήρες σώμα του κειμένου εμφανίζεται και το παρακάτω: ΕΠΙΣΤΟΛΗ του συγγράψαντος προς τον κοινολογίσαντα, αυτούς τους συλλογισμούς. Η φιλία την οποίαν σχεδόν από εξ χρόνια έχομεν, με υποχρεώνει να σοι στείλω μερικούς συλλογισμούς περί ενός ρητού εις το βιβλίον το ονομαζόμενον περί ανεξηθρησκείας, παρακαλών αφ’ ου τους αναγνώσης, να τους καύσης διά να μη τύχη και τους ιδή τινάς και σκανδαλισθή, με το να είναι λίγον ελεύθεροι, ειμί σος Φίλος. Μ’ όλον τούτο εγώ κοινολογώ αυτούς τους Συλλογισμούς, δεν αμφιβάλλω ποσώς ότι ο φίλος μου θέλει κακιώση, μα λαμβάνω και εγώ το επίθετον του, αδιαφορύ. Δηλαδή μας αποκαλύπτει το κείμενο το επίθετο του συγγραφέα: αδιαφορύ. Όμως το δεύτερο επίθετο της ηγεμόνισσας Ζωής είναι Răducanu, που σημαίνει ουσιαστικά απόγονος του Radu. Αλλά και το αδιαφορύ αναγραμματιζόμενο δίνει τη κατασκευασμένη λέξη ραδοφυΐα, που δηλοί καταγωγή από τον Ράδου! Επιβεβαιώνεται έτσι η ορθότητα των δύο παραπάνω αναγραμματισμών που χρησιμοποίησαν τις λέξεις ρεγγίνα και ρήγισσα της Μολδαβίας. Επιπλέον, η χρήση αυτού του αναγραμματισμού επιβεβαιώνει ότι η συγγράφισσα της σάτιρας είναι επίσης η συγγράφισσα του δεύτερου μέρους του βιβλίου, δηλαδή των Συλλογισμών. Όμως το επίθετο του συγγραφέα αναφέρεται και στην Είδησιν, στην αρχή της σάτιρας: Αυτό το σύνθεμα δεν εσυγγράφθη με σκοπόν εις το να ιδή το φως, παρά διά διατριβήν μερικών φίλων· μα ένας αυτών ευρίσκωντας εύλογον να το Κοινολογήση χωρίς την είδησιν του συγγράψαντος το δίδει εις το κοινόν, ενόνωντας εις έτι και μερικούς συλλογισμούς οπού ο ίδιος συγγραφεύς, του είχε Ϛτείλη, περί ενός βιβλίου ονομαζομένου περί ανεξηθρεισκίας· δεν ηξεύρω αν αυτοί οι συλλογισμοί θέλουσι αρέση εις όλους τους μέλλοντας αναγνώσαι τούτο το βιβλιάριον, με το να είναι ολίγον ελεύθεροι, και εις το γέννος μας αλοίμονον, ολίγοι ευρίσκονται οίτινες να συλλογίζωνται τολμούσι, όθεν και χωρίς να πολυλογώ, ή δεφεντευώντας τους, ή κατήγορωντας τους, λέγω, όποιον δεν αρέσουν ας τους καταφρονήση όποιον αρέσουν ας τους επαινέση, αγκαλά τω συγγράψαντι αυτούς, αδιάφοροι είναι τόσον οι έπαινοι, όσον και αι κατηγορίαι, ότι το επίθετον του είναι, αδιαφορώ.– Μας λέγει λοιπόν ο κοινολογήσας ότι το επίθετο του συγγραφέα είναι το «αδιαφορώ–». Είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι το μείον (–) μπαίνει ασύνδετο εδώ προς οτιδήποτε μαθηματικό και χωρίς να υπάρχει κάποια γραμματική ανάγκη. Τότε όμως έχουμε τα γράμματα αδιαφορωμειον, που αναγραμματιζόμενο δίνει ΙΙ όνομα αδερφώ, δηλαδή το δεύτερο όνομα στον αδερφό, το δεύτερο όνομα του αδερφού της Ζωής. Πράγματι, η Ζωή Ρωσσέτη-Ραδουκάνου δεν είχε καμία αδελφή και είχε μόνο έναν αδελφό[12], τον Răducanu Rosetti. Το δεύτερο όνομά του είναι το Rosetti. Άρα με το αδιαφορώ– η συγγράφισσα μας λέει ότι το επίθετό της είναι το Rosetti, ενώ με το αδιαφορύ μάς λέει ότι επίθετό της είναι και το ραδοφυής, το Răducanu. Γιατί, πράγματι, είχε δύο επίθετα. Οι δυο αυτοί αναγραμματισμοί, καθώς επίσης κι εκείνοι της σελίδας τίτλου, αποδεικνύουν ότι η Ζωή είχε συγγράψει και τα δύο μέρη του βιβλίου, καθώς επίσης και ότι δεν υπήρξε κανείς «κοινολογήσας». Η ίδια δημιούργησε όλα τα κρυπτογραφήματα στο βιβλίο, κρυπτογραφώντας τα δικά της προσωπικά στοιχεία. Οι Rosetti ήταν μια οικογένεια γενουατικής καταγωγής αρχικά, που ήταν εγκατεστημένη στη Μολδαβία ήδη από τον 17ο αιώνα, προερχόμενη από την Κωνσταντινούπολη[13]. Οι διάφοροι κλάδοι της οικογένειας έγιναν γνωστοί με το όνομα του κτήματος που προστέθηκε ως δεύτερο επίθετο στο επίθετο Rosetti[14]. Ο ιδρυτής[15] του κλάδου Rosetti-Răducanu, ο Iordache Ruset ή Rosetti, εγκαταστάθηκε στο χωριό Rădeana, το οποίο του δόθηκε προικώο και που έδωσε το δεύτερο επίθετο στον κλάδο[16]. Ο γιος του Lascarache Ruset (1725-1775), γαιοκτήμονας, παντρεύτηκε την Ileana Dimachi κι έκανε δυο παιδιά, τη Ζωή και τον Răducanu. Πέρασε τη ζωή του σε δικαστικές διαμάχες με τους αγρότες. Ήταν άνθρωπος με τρομερή οξυδέρκεια, πολύ τολμηρός, υπέροχος ιππέας και σκοπευτής. Πολλές φορές οι ελεύθεροι αγρότες προσπάθησαν να τον σκοτώσουν, αλλά ήξερε να ξεφεύγει από κάθε κίνδυνο χάρη στην ψυχραιμία που πάντα επέδειχνε. Ήταν φτωχός –είδε το σπίτι του να τυλίγεται στις φλόγες και να κατεδαφίζεται κατόπιν διαταγής του Άρχοντα–, αλλ’ απίστευτα γενναιόδωρος. Χρωστούσε χρήματα σ’ έναν έμπορο, ο οποίος έβαλε ν’ απαγάγουν τα παιδιά του· αυτά δεν επιστράφηκαν παρά μόνο όταν κατόρθωσε να βρει και να στείλει με τον κουνιάδο του τα απαιτούμενα χρήματα. Πέθανε την άνοιξη του 1775 και η σύζυγός του έφυγε από τη ζωή λίγες μέρες μετά το θάνατό του[17]. H κόρη του Lascarache, η Ζωή Rosetti-Răducanu, αποκαλούμενη συνήθως Ζωίτσα (Zoiţa), γεννήθηκε το 1760 ή 1761 στην περιοχή Bacău της Μολδαβίας και πέθανε το 1837 στην Οδησσό[18]. Ορφάνεψε σε ηλικία περίπου δεκαπέντε ετών – την ίδια ηλικία, παρεμπιπτόντως, μέχρι την οποία ανάθρεψαν τον ήρωα της Αληθούς Ηστορίας Μουσταφά αγά οι δικοί του γονείς. Ο αδελφός της Răducanu, που γεννήθηκε το 1762 και πέθανε στο Ιάσιο το 1838, πήρε το όνομα του νονού του, του Răducanu Racoviţă. Όταν ορφάνεψαν τα δυο παιδιά, το αγόρι το πήρε ένας θείος του και το κορίτσι ένας άλλος. Το αγόρι δεν είχε καμία διάθεση για σπουδές και δεν ήταν καθόλου διανοούμενος. Ήταν όμορφος νεαρός, προικισμένος με μεγάλη μυϊκή δύναμη, από νεαρή ηλικία ευσεβής και θεοσεβούμενος. Μιλούσε άπταιστα ελληνικά και τουρκικά και καταλάβαινε ρωσικά, γερμανικά και γαλλικά, αλλά δεν ήταν άνθρωπος των γραμμάτων. Ένθερμος και παθιασμένος εθνικιστής, κατά τη διάρκεια του πολέμου που διεξήγαγαν οι Αυστριακοί και οι Ρώσοι εναντίον των Τούρκων, μεταξύ 1787 και 1792, ήταν επικεφαλής μιας μικρής ομάδας επίλεκτων Μολδαβών ιππέων που υπηρέτησαν ως οδηγοί και ιχνηλάτες για τα Αυστριακά στρατεύματα. Συμμετέσχε το 1789 στις μάχες της Φωξάνης και του Ρίμνικ, πολεμώντας εναντίον των Οθωμανών. Ο θάνατος του πατέρα του τον είχε αφήσει πολύ φτωχό, αλλά αργότερα πλούτισε χάρη στη βοήθεια της αδελφής του, της Ζωίτσας, που τον αγαπούσε πολύ. Ήταν ευεπηρέαστος και περιορισμένων ικανοτήτων[19]. Η Ζωή ήταν απαράμιλλης ομορφιάς και εξαιρετικά ευφυής. Κατά τη διάρκεια της ηγεμονίας του Κωνσταντίνου Μουρούζη επί της Μολδαβίας (1777–1782), η σύζυγός του ηγεμόνα πήρε κοντά της το 1778 πολλές κοπέλες καλής καταγωγής αλλά φτωχές, για να τις αναθρέψει και να τις παντρέψει, μεταξύ των οποίων και την ορφανή Ζωίτσα. Γυναίκες δεν μπορούσαν να παρακολουθήσουν μαθήματα τότε στην Πριγκιπική Ακαδημία του Ιασίου· όντας όμως μέλος της αυλής του ηγεμόνα, είναι πολύ πιθανό η Ζωή να έμαθε Μαθηματικά από τους ίδιους παιδαγωγούς που εκπαίδευαν τα δικά του παιδιά. Καθώς η κοπέλα ήταν πανέξυπνη, λογική και πανέμορφη, ο πρίγκιπας Αλέξανδρος Μουρούζης (1750-1816)[20], ο μεγαλύτερος γιος του ηγεμόνα, την ερωτεύτηκε βαθιά. Εκείνη είχε ήδη καταφέρει να κερδίσει τις καρδιές του Άρχοντα και της συζύγου του, έτσι ώστε αυτοί, αντί ν’ αντιταχτούν στον γάμο του γιου τους με μια φτωχή ορφανή, έσπευσαν να δώσουν τη συγκατάθεσή τους, υποδεχόμενοι τη Ζωίτσα ως νύφη τους με μεγάλη χαρά και αγάπη. Ο γάμος τους έγινε το 1779 στο Ιάσιο. Για τον Αλέξανδρο Μουρούζη ήταν μια στοργική, πιστή και σεμνή σύζυγος, μια απαράμιλλη μητέρα για τα παιδιά της. Μιλούσε άπταιστα τα γαλλικά και γνώριζε τη γερμανική λογοτεχνία[21]. Και ο σύζυγός της όμως ήταν καλλιεργημένος· ο Αλέξανδρος Μουρούζης ήξερε ελληνικά, ρουμανικά, γαλλικά, λατινικά, αραβικά, περσικά, τουρκικά και ιταλικά[22], παρακολουθούσε με πολύ ενδιαφέρον επιστημονικά πειράματα που διεξάγονταν στο εργαστήριο της Πριγκιπικής Ακαδημίας και συζητούσε με τους καθηγητές της επιστημονικά προβλήματα[23]. Μάλιστα, το ενδιαφέρον του για τα επιστημονικά πειράματα μας επιτρέπει να τον ταυτίσουμε με το πρόσωπο στο οποίο αφιερώνεται η Αληθής Ηστορία: τον «κυρ Πάρων της ιεράς Πούλλας και πάσης ξηροκαμπίας», για τον οποίο το κείμενο λέει ότι «θαυμασίας πείρας έκαμες εις την φυσικήν experimantale» και ότι «ηξεύρεις την χαλιμά», υπονοώντας προφανώς τη γνώση της αραβικής και περσικής από τον Μουρούζη. Η ξηροκαμπία υπονοεί την ξηρασία που βασάνισε το 1792 τη Μολδαβία[24]. Ως τώρα λοιπόν οι αναγραμματισμοί δείχνουν ότι η Ζωή ήταν η συγγράφισσα. Δημιουργεί όμως ερωτήματα το υπόλοιπο μέρος της σελίδας τίτλου, Τύποθέν εις λάρισσαν με την άδειαν του Μουφτή της ΚωνϚαντινουπόλεως Γιατί συμπεριλαμβάνει την Κωνσταντινούπολη και τον Μουφτή της, και μάλιστα τη στιγμή που η σχετική άδεια αναφέρεται ξανά λίγο παρακάτω στο πριβιλέγιο; Μήπως η φράση δίνει κάποιον αριθμό, το έτος έκδοσης λόγου χάρη; Όμως το ω αντιστοιχεί στον ελληνικό αριθμό 800, οπότε η αντικατάσταση κάθε γράμματος με τον αντίστοιχο ελληνικό αριθμό θα οδηγούσε σ’ ένα άθροισμα κατά πολύ μεγαλύτερο από τη μ.Χ. χρονολογία κατά την οποία έγινε η έκδοση. Ας αντικαταστήσουμε εναλλακτικά κάθε γράμμα με τον αριθμό της θέσης του στο αλφάβητο από το 1 μέχρι το 24, σε μια προσπάθεια να βρούμε έναν λεξάριθμο για την όλη φράση. Έτσι α=1, β=2, ι=9, κ=10, λ=11, ψ=23, ω=24 κ.λ.π. Αθροίζοντας τους αριθμούς που βγαίνουν από τα γράμματα κάθε λέξης παίρνουμε: Τυποθέν: 19+20+16+15+8+5+13=96 εις: 5+9+18=32 λάρισσαν: 11+1+17+9+18+18+1+13=88 με: 12+5=17 την: 19+7+13=39 άδειαν: 1+4+5+9+1+13=33 του: 19+15+20=54 Μουφτή: 12+15+20+21+19+7=94 της: 19+7+18=44 ΚωνϚαντινουπόλεως: 10+24+13+18+19+1+13+19+9+13+15+20+16+15+11+5+24+18=263 Στο 95382–34½ η αφαίρεση αφορά μόνο τους ακέραιους κα το κλάσμα είναι ανεξάρτητο. Έτσι έχουμε (95382-34)=95348 και κατόπιν ½, δηλαδή τους αριθμούς 9, 5, 3, 4, 8, 1, 2, που δίνουν άθροισμα 32. Άρα συνολικά παίρνουμε 96+32+88+17+39+33+54+94+44+263+32=792 Το συνολικό άθροισμα θυμίζει το έτος έκδοσης του κειμένου, μείον 1000 όμως, αφού το 1000 θα απαιτούσε την προσθήκη μιας ακόμα μακροσκελέστερης φράσης στη σελίδα τίτλου προκειμένου να φτάσουμε στο 1792 ως σύνολο. Ακόμα κι έτσι όμως, η φράση της σελίδας τίτλου δίνει έναν λεξάριθμο που παραπέμπει στο έτος έκδοσης του κειμένου, κατά το οποίο η συγγράφισσα ήταν ηγεμόνισσα της Μολδαβίας, δηλαδή το 1792. Επιπλέον, το κρυπτογράφημα αυτό έγινε με μεθόδους που μοιάζουν με εκείνες που χρησιμοποιήθηκαν για τα κρυπτογραφήματα του υπόλοιπου κειμένου. Άρα η Ζωή ήταν εκείνη που συνέταξε και τη σελίδα τίτλου το 1792. Μια επιστολή γεμάτη ορθογραφικά λάθη που έγραψε στις 30 Μαΐου 1789 προς τη γιαγιά του συζύγου της, λίγο μετά τον θάνατο του πεθερού της Κωνσταντίνου Μουρούζη. Υπογραφή: ἐγκονή ζωίτζα μουρούζη. Πηγή: Documents Gréco-roumains: le fonds Mourouzi d’ Athènes, Athènes - Bucarest 1991. Συνεπώς τα κρυπτογραφήματα δείχνουν ότι το κείμενο εκδόθηκε με την έγκρισή της στη Βιέννη το 1792. Μέσω των κρυπτογραφημάτων αυτών κατέγραψε εξάλλου με ασφάλεια η Ζωή την ευθυγράμμισή της με τις πολιτικές απόψεις του αγαπημένου αδελφού της όσον αφορά τον μόλις τερματισθέντα πόλεμο μεταξύ Ρωσοαυστριακών και Οθωμανών, κατά τον οποίο εκείνος είχε πολεμήσει κατά των Οθωμανών. Αυτές εκφράζονται ρητά στο κρυπτογράφημα που κάνει χρήση του συνεχούς κλάσματος και που σχετίζεται με την Κυριακή του Πάσχα του 1789 (στις 8 Απριλίου) και τον θάνατο του Αβδούλ Χαμίτ Α΄ (27 Μαρτίου 1789)[25]. Η χρήση ενός συνεχούς κλάσματος που προσεγγίζει τον αριθμό 1/π ως μέρος κρυπτογραφήματος στο σώμα του σατιρικού κειμένου και η ευφυής χρήση αναγραμματισμών δείχνει ότι η Ζωή Μουρούζη είχε καλές γνώσεις μαθηματικών. Αυτό δεν πρέπει ίσως να εκπλήττει. Στα Στοιχεία Αριθμητικής τε και Άλγεβρας συγγραφέντα μεν γαλλιστί παρά του Αββά Δελα-Καΐλλε, που μετάφρασε ο ιατροφιλόσοφος Σπυρίδων Ασάνης και που ήταν αφιερωμένο στον ηγεμόνα Αλέξανδρο Μουρούζη, ο Ασάνης προσκαλεί το 1797 ανοιχτά τις ευγενείς γυναίκες να μάθουν μαθηματικά[26]: «Με θάρρος λοιπόν δηλώνω το εξής: ότι και σε εσάς, τις κομψές και ευγενείς γυναίκες, θα μπορούσε να γεννηθεί η επιθυμία να μπείτε σε αυτόν τον πανέμορφο και γεμάτο απολαύσεις λειμώνα των επιστημών. Έχετε ήδη πλουτίσει – και πράγματι συνεχίζετε να πλουτίζετε. Παραδείγματα τέτοιων ευγενών γυναικών υπάρχουν σε όλα τα καλλιεργημένα έθνη της Ευρώπης: άλλες απέκτησαν την αρχή και μόνο των ανώτερων γνώσεων· άλλες προχώρησαν ακόμη περισσότερο και κατέκτησαν όσα είναι ωφέλιμα· και κάποιες μάλιστα έφτασαν να προΐστανται εδρών ως καθηγήτριες σε δημόσια ιδρύματα. Έχετε, λέω, πριγκίπισσες και αυτοκράτειρα που θέλησαν να γίνουν μέλη των πιο ωφέλιμων Ακαδημιών. Ένα γενναίο και μεγάλο πνεύμα γυναίκας δεν θα μπορούσε να περιορίζεται στο να μένει κλεισμένο στο σπίτι και να ασχολείται μόνο με τον καλλωπισμό. Ο καλύτερος τρόπος είναι να συγκεντρωθεί στον εαυτό του, ώστε να καταστεί χρήσιμο και έντιμο, και να προετοιμαστεί για να υψωθεί στα πεδία των μαθηματικών. Το στήριγμα αυτής της εξαιρετικά ευχάριστης παιδείας θα ενισχύσει τον χαρακτήρα και θα αποτελέσει πλούσια προίκα για κάποια ανύπαντρη, χαρίζοντάς της ακόμη μεγαλύτερη γοητεία και αξία». Ίσως η αναφορά αυτή του Ασάνη να είχε στόχο να κολακεύσει τον ηγεμόνα στον οποίο είχε αφιερώσει το βιβλίο του, αφού η σύζυγός του Μουρούζη, η πριγκίπισσα Ζωή, ενδέχεται να ήταν γνωστή για το ενδιαφέρον της για τα Μαθηματικά. Αυτό το ενδιαφέρον της Ζωής για τα Μαθηματικά πρέπει να ήταν έντονο, ακριβώς επειδή δεν είχε λάβει καλή εκπαίδευση στην ελληνική γλώσσα. Μιλούσε καλά τα ελληνικά, αλλά αρχικά τα έγραφε σχεδόν φωνητικά, με πάμπολλα σοβαρά ορθογραφικά λάθη. Για παράδειγμα, έγραφε πολύ συχνά ως ενιαίες λέξεις στα κείμενά της τις φωνητικές λέξεις, δηλαδή τις μονάδες λόγου που συμπεριφέρονται ως μία λέξη όσον αφορά την προφορά και τον τονισμό –ανεξάρτητα από το πώς γράφονται– και έχουν συνήθως έναν κύριο τόνο. Ενώ μια γραμματική λέξη ορίζεται από τα κενά στο γραπτό κείμενο, η φωνητική λέξη καθορίζεται από τη ροή της ομιλίας. Έτσι, αν σε δύο διαδοχικές λέξεις η δεύτερη ήταν ένα κλιτικό, δηλαδή μια μικρή και άτονη λέξη που δεν έστεκε πλήρως μόνη της φωνητικά αλλά κολλούσε στην προηγούμενη και μαζί σχημάτιζαν μια φωνητική λέξη –παρ’ όλο που γραμματικά υπήρχε διάστημα μεταξύ τους–, τότε η Ζωή έγραφε και τις δυο λέξεις σαν μία, αφού για το αφτί της αυτές αποτελούσαν μία φωνητική λέξη, με έναν βασικό τόνο. Αυτό φαίνεται πολύ καθαρά σε μια επιστολή γεμάτη ορθογραφικά λάθη που έγραψε στις 30 Μαΐου 1789 προς τη γιαγιά του συζύγου της Σουλτάνα Μαυροκορδάτου, λίγο μετά τον αδόκητο θάνατο του πεθερού της Κωνσταντίνου Μουρούζη[27]: «Κεράμου γιαγιάκαμου δεν λύπο διά του παρόντος μου πρότον να εροτήσο περί της αγαπητίσμοι υγείας σας, και δεύτερον να σας φανερώσο ότι χάριτι θία και εμείς υγειαίνομε όλοι. απόρο κέραμου ψυχήμου γιαγιάκαμου τι δηλή η τόση σιοπή σας οπού μήτε το συνβεβικός του μακαρίτου του αυθέντουμας δεν σας εβίασε να μας γράψετε. κεράμου σας αφίνω να συμπεράνετε πόσιν λύπην εδοκιμάσαμε όλοι και δοκιμάζομεν μέχρι την σήμερον η οποία εις κονδίλη δεν εμπένη. κεράμου τόρα οπού σας γράφο τα ενθημήθυκα πάλιν τρέμο όλοι και τα δακριάμου τρέχουν ποταμιδόν έτζη ήθελε οθεός γενιθήτο το θελιμάτου τιθενακάμομε όπου υπορούμε πολεμούμε να παρηγορούμαστε μεταξίμας. το πικρότερον όμος είναι πως μήτε δύο μήνες δεν τον εχαρίκαμε μετά την εξορίαν και του ήλθε άξαυνα μια αποπλεξία και εις σαράντα όρες τον εχάσαμε. την κεράμου την δομνίτζα σουλτάνα προσκυνώ και φιλό το χεράκιτης. και την κεράμου την δομνίτζα καντίνκο αδιαλοιπος ποσκυνώ. μήτε μέρα μήτε όρα δεν περνά οπού να μην σας ενθυμόμαστε και να μην έχομε το ονομάσας. δεν πηστέβο να το έμαθαν του μακαρίτου. αν το έμαθαν όμος παρακαλώ να τας βεβεόνετε εκ μέροσμου ότι να ζουν ηεκλαμπρότηςτου και οπεϊζαδές ημών και δεν τας γράφω την αλίθια· ότι ήμαστε όλοι πολλά καλά και ηκέρα και ηδομνίτζα ελένκο και όλοι ηάλοι· και ηκέρα καθός ήτον πάντα ηπομονετική και μεγαλόψυχη έτζη και τόρα ησίχασε παριγορίτε. με τους πεϊζεδάδες και μαζί μας και με την ενθυμισίτου, τέτια μεγαλοψυχία έδιξε οπού δεν γίνετε περισοτερι. και είναι πολά καλλά εις την υγίαντης. αν δεν το έμαθαν ηδομνίτζε πέτετο τους άρχοντες γαμβρούς τους οποίους αδελφικός τους προσκυνώ. εμείς δεν λύπομε από κοντά από την κερά πολεμούμε όσον είναι δινατόν να την εγλεντιρτίσομε κεράμου γιαγάκαμου αν με λυπάστε γραψετέμε περί της υγείας σας και της καταστασεόος που κάθεσθε. απορό διατί τόσι δισκολία να με γράψετε ένα γράμα. ημπορίτε με το χέρι του ανδρέα παύλου και άλον μιρίον να μεγράψετε. ήμε βέβεα ότι ένα γράμμα από μια γινέκα εις άλη γράφοντας μόνον τα περί της υγίας πως δεν ημπορί να έχη κανέναν κίνδινον. οκοσταντίσμου ησμαραγδίτζα και ο διμιτράκης φιλούν το χέρι σας ο οποίος τόρα χρονήζη. τον αδελφόν μου και την κοκονά νέναν αδερφικώς τους προσκυνώ και παρακαλώ να με γράψετε τι γινοντέ. τον παπούμου ταπινώς προσκυνώ και φιλώ το χέριτου ήμε με την ενίαντου επιδί έχο δύο χρόνους να μάθω περί της υγείας του. διά εμένα ήμε πολά καλλά κατά πάντα και μην ενιάζεσθε παντελος. ο πεϊζαδές ακριβός σας προσκυνή. και μενό 1789 μαΐου 30 εγκονή ζωίτζα μουρούζη» Σε αυτή την επιστολή έχουμε σχεδόν παντού τη γραφή των φωνητικών λέξεων ως μία λέξη: κεράμου, γιαγιάκαμου, αγαπητίσμοι, ψυχήμου, χεράκιτης, θελιμάτου, χέριτου, οκοσταντίσμου, ενθυμισίτου, ηδομνίτζε, πέτετο, μεγράψετε, δακριάμου, τιθενακάμομε κ.ο.κ. Επιπλέον, η Ζωή αγνοεί σχεδόν παντελώς την ιστορική ορθογραφία των ελληνικών και κάνει λάθη ακόμα και στα ρήματα: λύπο, φανερώσο, πηστέβο, εροτήσο. Η γραφή των φωνητικών λέξεων ως μία λέξη είναι χαρακτηριστικό και της Αληθούς Ηστορίας, τόσο στη σάτιρα όσο και στους Συλλογισμούς. Παρ’ όλο που τα ορθογραφικά λάθη είναι πολύ λιγότερα σε αυτά τα κείμενα –πιθανώς επειδή η Ζωή χρησιμοποίησε λεξικά και γραμματικές για να τα διορθώσει– και παρ’ όλο που η πλειοψηφία των φωνητικών λέξεων είναι γραμμένη πλέον σύμφωνα με την ιστορική ορθογραφία, δηλαδή χωρίζοντας τις λέξεις από τα κλιτικά που τις ακολουθούν, ωστόσο βρίσκουμε πάλι πάρα πολλές φωνητικές λέξεις γραμμένες ως μία ενότητα. Στη σάτιρα το ένα τρίτο των φωνητικών λέξεων είναι γραμμένο ενιαία· για παράδειγμα, εξαρχάτονσας, αγιαστήρατου, διαβολίασας, εργαστήρισου, πετραδένιασου, πουλίμου, βρακιάτης, χαίριτου, κυράμου, πιγούνιτης, πρωσωπόντης, χείλητης, κάλλητης, θελγιτρώντης, εντόσθιάμου. Όμως και στους Συλλογισμούς βρίσκουμε ακριβώς το ίδιο ποσοστό ενιαίων φωνητικών λέξεων: χρέητου, εχθρόντου, αφανισμούτου, Ιδέασου, ερωτώσε, ίδιατου, επιθυμίατων. Η Ζωή δεν έχει ενστερνισθεί πλήρως την ιστορική ορθογραφία ακόμα, οπότε γράφει συχνά, χωρίς να το συνειδητοποιεί, τις φωνητικές λέξεις ως ενιαίες με τα κλιτικά τους, ακριβώς επειδή συνεχίζει να σκέφτεται φωνητικά την ελληνική γλώσσα: αποτυπώνει ό,τι ακούει. Το ότι όμως το ποσοστό των ενιαία γραμμένων φωνητικών λέξεων είναι ακριβώς το ίδιο και στα δύο μέρη του βιβλίου επιβεβαιώνει ότι το ίδιο πρόσωπο έγραψε αμφότερα. Η ατελής γνώση της γραπτής ελληνικής γλώσσας αποδεικνύεται επίσης από τις πολλές και μείζονες ανορθογραφίες, και στα δύο μέρη: εφώνευσα, χαίρι, υποικόων, κολυμένα, χώρεψαν, προτώτυπον, εξαλήφθησαν, μέλλος μου, απορύπτει, ηγεμώνα, αυταιξούσιον, σύγκρισις ψευδείς, επιχηρίματα, συμφονούσι. Τέτοια λάθη κάνει κάποιος που δεν έχει εμπεδώσει την ιστορική ορθογραφία της ελληνικής. Η ξένη καταγωγή της ίσως φαίνεται μάλιστα και από τη φράση me είπεν, όπου εκ παραδρομής χρησιμοποιεί το λατινικό αλφάβητο για να γράψει ελληνική λέξη. Όμως περαιτέρω ενδείξεις για την ξενική της καταγωγή μάς παρέχει και η αντιφατική χρήση της λέξης είπεν[28]: «τον είπεν», «me είπεν», αλλά επίσης «μας είπεν», «μας είπον», «είπε τω Ασθενή», «είπε τω βάρουλ» και «είπεν αυτοίς». Ταυτόχρονα δηλαδή δοτική και αιτιατική για το έμμεσο αντικείμενο. Πρόβλημα επίσης υπάρχει με τα «Εγεννήθην Εις Μέκαν», «γεννημένον εις γκραικίαν», «εδιάτριψε εις την Βασιλεύουσαν», «σπουδάξω εις την ακαδεμίαν», «ευρίσκεται εις προυνσβίκ», «Τύποθέν εις λάρισσαν» και «τυπώση εις τουρκίαν», που εκείνη την εποχή οι λόγιοι συντάσσουν ακόμα με εν και δοτική, όχι με εις και αιτιατική. Γράφει όμως ορθά το «Ιδού εν τω Μέσω του οσπιτίου». Απόδειξη εξάλλου ότι η Ζωή καταγράφει συχνά τον τόνο εκεί που τον ακούει και όχι εκεί που η ιστορική ορθογραφία επιτάσσει να μπει είναι λέξεις σαν τις «θελγιτρώντης» και «πρωσωπόντης», ακριβώς όπως κάνει και στην επιστολή του 1789 με τη λέξη «δακριάμου». Όλα αυτά είναι πράγματα που δεν θα έγραφε ένας λόγιος· εκείνος αυτή την εποχή δεν θα μπορούσε καν να σκεφτεί να γράψει μια φωνητική ενότητα ως μία λέξη αντί ως δύο γραμματικώς ορθά γραμμένες. Περαιτέρω επιβεβαίωση της ταυτότητας της συγγράφισσας αυτού του σατιρικού κειμένου μπορούμε να αντλήσουμε από τα δύο πρόσωπα που φέρουν το όνομα Ζωή στην Αληθή Ηστορία. Το πρώτο είναι η υψηλοτάτη «Ζωήτζα Ματέη, περιβόητος διά τας Μεγάλας της νίκας, και διά το λαμπρόν της γέννος των γυπτών», που βασίλευε στο «γκαουρένι». Η γύφτική της καταγωγή δείχνει ότι είναι Ρουμάνα, όπως και η Ζωή Μουρούζη. Οι Μεγάλες της νίκες δημιουργούν συνειρμούς στο επίτευγμα της Ζωής Μουρούζη να παντρευτεί γιο ηγεμόνα, ενώ η ίδια ήταν φτωχή και ορφανή. Το όνομα Ζωήτζα είναι το υποκοριστικό του ονόματος Ζωή, ενώ και ο αναγραμματισμός του «Ζωήτζα Ματέη» σε «η Μαζετάτ Ζωή», δηλαδή «η Μεγαλειοτάτη Ζωή» (παραφθορά του γερμανικού Majestät) υπενθυμίζει –αν δεν είναι απλή σύμπτωση– τη σχέση της Ζωής με την ηγεμονική οικογένεια της Μολδαβίας. Το δεύτερο πρόσωπο που φέρει το όνομα Ζωή είναι η «Ζωΐτζα Ιμπαρατάσσα Ματεχαή». Σύζυγός της είναι ο άρχων Κορνέλιος Βασίλας, για τον οποίο το κείμενο τονίζει ότι «όλοι ηξεύρουσι πως εις την διάλεκτον των νανιδαπόγων κορνέλιος σημαίνει σπαθάρης». Άρα το κορνέλιος δεν είναι όνομα αλλά ιδιότητα. Η λατινική λέξη Cornelius προέρχεται από τη λέξη cornu, δηλαδή κέρατο. Άρα ο κορνέλιος έχει σχέση με το κέρατο, είναι δηλαδή κερατάς, αφού η σύζυγός του είναι άπιστη[29]. Ο σύζυγός της πάντως είναι σπαθάρης και λέγεται Βασίλας. Υπήρξε άραγε στην αριστοκρατία των παραδουνάβιων ηγεμονιών ένα ζευγάρι Βασίλα και Ζωής; Δηλαδή Vasile και Zoe; Το μόνο[30] τέτοιο ζευγάρι ήταν ο Vasile Costaki και η Zoiţa Ghika. Η Ζωή Γκίκα ήταν κόρη του Matei Ghika, ηγεμόνα της Βλαχίας (1752-1753) και της Μολδαβίας (1753-1756), και της Smaranda Bassa Mihalopol· τον πατέρα της Matei υποδηλοί και το επίθετο Ματεχαή (παραφθορά του Ματέι). Είχε όντως δηλαδή η Ζωΐτζα ηγεμονική καταγωγή, όπως φανερώνει και ο προσδιορισμός «ιμπαρατάσσα», που προέρχεται από τη ρουμανική λέξη împărăteasă (αυτοκράτειρα). Μάλιστα η Ζωή Γκίκα ήταν δεύτερη εξαδέλφη της πεθεράς της Ζωής Μουρούζη. Ο Vasile Costaki έγινε όντως σπαθάρης το 1787 και το ζευγάρι απόχτησε μόνο ένα παιδί[31], τον Νικόλαο το 1773. Όμως στην Αληθή Ηστορία η Ματεχαή έγραψε στον εραστή της ένα σημείωμα όπου χρησιμοποιεί την έκφραση «Μα την Ζωήν της σμαράγδας μου», υπονοώντας ότι έχει κόρη ονόματι Σμαράγδα. Η Ζωή Γκίκα, ωστόσο, είχε μόνο έναν γιο· κόρη Σμαράγδα[32], γεννημένη το 1786, είχε η Ζωή Μουρούζη! Η συγγράφισσα της Αληθούς Ηστορίας είναι λοιπόν η ευφυέστατη ηγεμόνισσα Ζωή Μουρούζη, που το 1792 κρύβει την ταυτότητά της πίσω από κρυπτογραφήματα για να μην εκτεθεί, αλλά που θέλει ν’ ανήκει σ’ εκείνους τους ολίγους «εις το γέννος μας» που «ευρίσκονται οίτινες να συλλογίζωνται τολμούσι». Κι εννοεί βεβαίως το γένος το μολδοβλαχικό, τη σύγκρουση του οποίου με τους Έλληνες και τους Οθωμανούς υπαινίσσονται και δύο από τα κρυπτογραφήματά της. Το απόσπασμα με το ἀδιαφορῦ είναι σελίδα 33 του Αληθής Ηστορία (…μὰ λαμβάνω καὶ ἐγὼ τὸ ἐπίθετον του, ἀδιαφορῦ.), ενώ το απόσπασμα με το ἀδιαφορῶ είναι στη σελίδα 3 (…ὅτι τὸ ἐπίθετον του εἶναι, ἀδιαφορῶ.). [1] Κωνσταντίνος Ηροδότου, Το χαμένο τμήμα του «Ανωνύμου του 1789»: η ανακάλυψη της «Αληθούς Ιστορίας», Ψηφιακή Βιβλιοθήκη 1821· https://tinyurl.com/bdch5vup και Αδιαφορώ, Αληθής Ιστορία – Συλλογισμοί (υπό έκδοση), επιστ. επιμ. Γιάννης Κόκκωνας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης· https://tinyurl.com/4u6rn5k3 [2] Κ. Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, όγδοη έκδοση, εκδόσεις Ερμής, Αθήνα 2002, σ. 429-460. [3] Σωκράτης Τιτούρης και Άννα Ρώσση, «Κρυπτογραφήματα στον Ανώνυμο του 1789», Πόρφυρας, τχ. 129, Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2008, σ. 304-308. [4] Τα σύμβολα + της πρόσθεσης και – της αφαίρεσης αποκαλούνταν τότε «συν» και «πλην», αλλά και «πλέον» και «μείον». Βλέπε, λόγου χάρη, τα Στοιχεία αριθμητικής τε και αλγέβρας συγγραφέντα μεν γαλλιστί παρά του Αββά Δελα-Καϊλλέ, μετά δε (μεταφρασθέντα ταύτα εις την των Ρωμαίων διάλεκτον) ο εν Ιατροφιλοσόφοις Σπυρίδων Ασάνης Κεφαλλήν εις την καθωμιλημένην απλοελληνικήν μετηνέγκατο: και τελευταίον εκ ταύτης εις την Ελληνίδα μεθηρμηνεύσατο Ιωνάς ιερομόναχος ο Σπαρμιώτης, Ενετία 1797, παρά Νικολάω Γλυκεί τω εξ Ιωαννίνων, Προοίμιον, σ. 7 και 9, https://tinyurl.com/2s47rwr5, και τα Στοιχεία της Αριθμιτηκής και Αλγέβρης εκ του Γερμανικού μεταφρασθέντα, Ιένα 1800, σ. 15 κα 20, https://tinyurl.com/3twjc4vh Η γριφοπλέκτρια επέλεξε όποιαν εκδοχή ταίριαζε στον αναγραμματισμό που κατασκεύαζε. [5] https://tinyurl.com/yb5sbapr και https://tinyurl.com/yc4j7wpa [6] Σωκράτης Τιτούρης και Άννα Ρώσση, ό.π., σ. 306. [7] Εφημερίς 1792, Τρίτη 3 Φεβρουαρίου 1792, επιμέλεια Λ. Βρανούση, Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1995, σ. 84-85. [8] Εφημερίς 1793, 15 Μαρτίου 1793, επιμέλεια Λ. Βρανούση, Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1995, σ. 234. [9] Documents Gréco-roumains: le fonds Mourouzi d’ Athènes, Fondation Nationale de la Recherche Scientifique - Centre de Recherches Néohelléniques / Académie Roumaine - Ιnstitut d’ Histoire N. Iorga, Athènes - Bucarest 1991, σ. 57-58. [10] Generalul R. Rosetti, Familia Rosetti, τ. Ι (Coborîtorii Moldoveni ai lui Lascaris Rousaitos), Academia Romana – Studii şi cercetări XXXIII, Bucureşti 1938, σ. 140. Διαθέσιμο στο https://tinyurl.com/3un9922m [11] Generalul R. Rosetti, ό.π., σ. 141. [12] https://tinyurl.com/mr2an3tr [13] Radu Rosetti, Amintiri, Editura Humanitas 2017, Bucureşti, σ. 19-20. [14] O. G. Lecca, Dicţionar istoric, arheologic şi geografic al României, Bucuresti, Editura Universul 1937, σ. 450-451. [15] Ραγκαβής, Ευγένιος Ρίζος, Livre d'or de la noblesse Phanariote en Grece, en Roumanie, en Russie et en Turquie par un Phanariote, Athènes, S. Vlastos, 1892, p. 115-116. [16] Radu Rosetti, Amintiri, ό.π., σ. 36. [17] Generalul R. Rosetti, ό.π., σ. 21 και 101-102· Radu Rosetti, Amintiri, ό.π., σ. 36-37. [18] Documents Grécoromains: le fonds Mourouzi d’ Athènes, ό.π., σ. 201. [19] Generalul R. Rosetti, ό.π., σ. 141-146. [20] Florin Marinescu, Étude généalogique sur la famille Mourouzi, τετράδια εργασίας 12, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Αθήνα 1987, σ. 60. [21] Radu Rosetti, Amintiri, ό.π., σ. 38-40. [22] Florin Marinescu, ό.π., σ. 43. [23] Ariadna Camariano-Cioran, Les Académies princières de Bucarest et de Jassy et leurs professeurs, Institute for Balcan Studies, Θεσσαλονίκη 1974, σ. 617. [24] Florin Marinescu, ό.π., σ. 48. [25] Σωκράτης Τιτούρης και Άννα Ρώσση, ό.π., σ. 304-308. [26] Στοιχεία αριθμητικής τε και αλγέβρας συγγραφέντα μεν γαλλιστί παρά του Αββά Δελα-Καϊλλέ, μετά δε (μεταφρασθέντα ταύτα εις την των Ρωμαίων διάλεκτον) ο εν Ιατροφιλοσόφοις Σπυρίδων Ασάνης Κεφαλλήν εις την καθωμιλημένην απλοελληνικήν μετηνέγκατο : και τελευταίον εκ ταύτης εις την Ελληνίδα μεθηρμηνεύσατο Ιωνάς ιερομόναχος ο Σπαρμιώτης, Ενετία 1797, παρά Νικολάω Γλυκεί τω εξ Ιωαννίνων, Προοίμιον, σ. ξγ΄-ξδ΄. Βλέπε https://tinyurl.com/44pjktc3 [27] Documents Grécoromains: le fonds Mourouzi d’ Athènes, ό.π., σ. 458· https://tinyurl.com/ydnfr3dp [28] Οφείλω όλες αυτές τις γλωσσολογικές επισημάνσεις στη Γ. Α. [29] Lia Brad-Chisacof, «Un portrait robot de l’ Anonyme de 1789», Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τχ. 11 (1995), σ. 101. [30] Βλ. https://tinyurl.com/3nnhy9n9 και https://tinyurl.com/3djwa588 [31] Elena Monu, Familia Costache - Istorie şi genealogie, Editura Sfera Bârlad – 2011, σ. 195-196. [32] Documents Grécoromains: le fonds Mourouzi d’ Athènes, ό.π., σ. 59.

Ζωή Μουρούζη, «η συγγράφισσα Αδιαφορύ» της Αληθούς Ηστορίας («Ανώνυμος 1789»)

Σύνδεση