Διαχρονικοί αυτόχειρες

Edith Hall, Facing Down the Furies. Suicide, the Ancient Greeks, and Me [Αντιμετωπίζοντας θαρραλέα τις Ερινύες. Η αυτοκτονία, οι αρχαίοι Έλληνες και εγώ], New Haven και Λονδίνο, Yale University Press, 2024, σελίδες 256, 21 εικόνες 1. Παγκόσμια ιστορία της αυτοχειρίας Η εβραϊκή Γραφή καταγράφει τον πρώτο φόνο στην ιστορία της ανθρωπότητας (εκείνον που διέπραξε ο Κάιν με θύμα τον Άβελ), όχι όμως την πρώτη αυτοκτονία. Αναμφίβολα, το φαινόμενο του αυτοχειριασμού έχει βαθύτατες ρίζες στο απώτατο παρελθόν της ανθρώπινης φυλής, έστω και αν δεν ξέρουμε να κατονομάσουμε τον πρώτο ευρετή του. Ίσως το αρχαιότερο κείμενο που πραγματεύεται το ζήτημα του εθελούσιου τερματισμού της ζωής είναι μια αιγυπτιακή ποιητική σύνθεση με διδακτικό χαρακτήρα, που γράφτηκε πριν από το 1800 π.Χ. Κεντρικό πρόσωπο είναι ένας θλιμμένος άνδρας που συνομιλεί με την ψυχή του (το μπα, τον εσώτερο ψυχικό και πνευματικό εαυτό που επιζεί μετά τον θάνατο του φυσικού σώματος, σύμφωνα με την αιγυπτιακή δοξασία). Η αυτοκτονία της Λουκρητίας. Σχέδιο του Ραφαήλ, περ. 1508-1510. Μητροπολιτικό Μουσείο, Νέα Υόρκη. Ο ομιλητής είναι αηδιασμένος από τη ζωή και από το κακό που επικρατεί στον κόσμο. Οι άνθρωποι παντού είναι άπληστοι, σκληρόκαρδοι, ανήθικοι, άπιστοι και κακόβουλοι. Όλα τα πράγματα τού φαίνονται απεχθή, σαν τη βρόμα των ψόφιων ψαριών κάτω από τον ήλιο. Ο θάνατος μοιάζει γλυκός και ποθητός, σαν την ευωδιά του μύρου, όμοιος με τη γαλήνια επιφάνεια του Νείλου, όταν ο κουρασμένος ταξιδιώτης επιστρέφει σπίτι του κάτω από τον ανέφελο ουρανό. Στην άλλη ζωή, στον κόσμο των νεκρών πέρα στην έσχατη Δύση, θα μπορέσει επιτέλους να απαλλαγεί από κάθε πόνο και θα γνωρίσει την απόλυτη σοφία, αντικρίζοντας καταπρόσωπο τους θεούς. Ο άνδρας, λοιπόν, σκέφτεται να τερματίσει τη ζωή του και ετοιμάζεται να πηδήσει μέσα σε μια μεγάλη πυρά. Όμως η ψυχή του τον νουθετεί και τον ορμηνεύει να αλλάξει διάθεση: το ταξίδι του μεταξύ των ζωντανών δεν έχει τελειώσει ακόμη. Οφείλει να δείξει θάρρος και δύναμη, να συνεχίσει να αγωνίζεται, μέχρι να εξαντληθεί ο χρόνος του επί γης και να επέλθει φυσιολογικά το τέλος. Τότε και οι δύο μαζί, ο άνδρας και η ψυχή του, θα ταξιδέψουν συντροφιά στο επέκεινα. Η πανάρχαια αυτή σύνθεση, καμωμένη πριν από σχεδόν τέσσερις χιλιάδες χρόνια, προσφέρει θέα μέσα στην ψυχή του απελπισμένου, που δοκιμάζει τον πειρασμό να ενδώσει στην ενόρμηση της αυτοκαταστροφής. Αναφαίνεται εδώ για πρώτη φορά ο «υπαρξιακός» ήρωας, που επιζητεί να τερματίσει τη ζωή του επειδή αδυνατεί να βρει νόημα στον χαοτικό και απαίσιο κόσμο. Από το αιγυπτιακό ποίημα ξεκινάει η μακρά γραμμή των στοχαστικών απογοητευμένων, που θα καταλήξει αργότερα στον υπερευαίσθητο πρίγκιπα Άμλετ, τον Ζαρατούστρα του Νίτσε, τον Αντουάν Ροκεντέν της Ναυτίας του Σαρτρ, τον Μιχάλη Καραμάνο του Γιούγκερμαν και τους ιδανικούς αυτόχειρες του Καρυωτάκη. Όλοι τους συνομιλούν με τον εαυτό τους και αναρωτιούνται μήπως η εθελούσια έξοδος είναι η προσφορότερη κατάληξη για μια ύπαρξη που συνίσταται από διαρκή πόνο δίχως νόημα. Ο Αμερικανός φιλόσοφος Ουίλλιαμ Τζαίημς έγραψε ότι δεν υπάρχει μορφωμένος άνθρωπος που να μην έχει συλλογιστεί έστω άπαξ την αυτοκτονία. Ευτυχώς δεν προχωρούν όλοι στο διάβημα, αλλιώς θα έπεφτε δραματικά το μορφωτικό επίπεδο στον κόσμο. Στις μυθολογικές και ιστορικές παραδόσεις των αρχαίων λαών αφθονούν τα παραδείγματα ηρώων και ηρωίδων που βρίσκουν τον θάνατο από το ίδιο τους το χέρι, εξαναγκασμένοι από διάφορες αιτίες. Πολύ συχνά η αυτοκτονία είναι η μόνη διέξοδος για να αποφύγει κανείς την ατίμωση και τη ντροπή από επονείδιστες πράξεις ή αίσχιστα παθήματα: ο Αίας, η Ιοκάστη και η Φαίδρα είναι οι πιο διάσημες περιπτώσεις. Πώς να επιβιώσουν από τη γελοιοποίηση στα μάτια των εχθρών, τη φρίκη της αιμομιξίας ή την κατακραυγή για το απαγορευμένο πάθος; Στην ίδια κατηγορία ανήκουν η Κανάκη, κόρη του μυθικού Αιόλου, και η Ρωμαία Λουκρητία, που έπεσαν θύματα βιασμού· η Λήδα, η οποία κρεμάστηκε από ντροπή για την κακή φήμη της θυγατέρας της, της Ελένης· και ο Σπαρτιάτης Παντίτης, μοναδικός επιζών από τους τριακόσιους του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες, ο οποίος δεν βάσταξε να γυρίσει πίσω δίχως τους συμπολεμιστές του. Ομοίως, ο σοφός σύμβουλος Αχιτόφελ δεν μπόρεσε να χωνέψει τον παραγκωνισμό του στην Αυλή του Αβεσσαλώμ· και η εργατική Αράχνη, που διαγωνίστηκε με την ίδια τη θεά Αθηνά στην υφαντική τέχνη, δεν άντεξε την ήττα. Ενίοτε το όνειδος προκύπτει από την κατατρόπωση στο πεδίο της μάχης, και ο νικημένος αρχηγός προτιμάει να σφαχτεί μόνος του παρά να πέσει αιχμάλωτος στα χέρια του εχθρού: ο Βρούτος, ο Κάτων ο νεότερος, ο Ισραηλίτης βασιλιάς Σαούλ, όλοι τους έμειναν αθάνατοι στη μνήμη με αυτόν τον τρόπο. Άλλοτε η αιτία του αυτοχειριασμού είναι η βαθιά ενοχή του θύματος-δράστη για το κακό που προξένησε, εκούσια ή άθελά του. Η Δηιάνειρα και η Βρουγχίλδη υποφέρουν από τύψεις επειδή οδήγησαν τον αγαπημένο τους στον όλεθρο· ο Ιούδας συνθλίβεται από το βάρος της προδοσίας του Χριστού. Η οδύνη για την απώλεια προσφιλούς προσώπου συνιστά από μόνη της ισχυρό κίνητρο: η Ηριγόνη κρεμιέται από ένα δέντρο, αλλοπαρμένη ύστερα από τον βίαιο θάνατο του πατέρα της· ο Ινδός πολεμιστής Ντρόνα καταρρέει στο πεδίο της μάχης, όταν πληροφορείται τον χαμό του γιου του, και αφήνεται να τον σκοτώσουν· η πριγκίπισσα Μάντρι ανεβαίνει οικειοθελώς στη νεκρική πυρά του συζύγου της. Μία από τις πιο λυπητερές ιστορίες είναι εκείνη του Ρωμαίου ποιητή Τερέντιου, ο οποίος τερμάτισε τη ζωή του όταν νόμισε πως όλα τα χειρόγραφα των δραμάτων του είχαν καταστραφεί. Υπάρχει κάτι απαρηγόρητα συγκινητικό στην ιδέα του τεχνίτη των γραμμάτων ο οποίος δεν βρίσκει λόγο να επιζήσει ύστερα από τον αφανισμό του έργου του. Ήδη στην αρχαιότητα αναπτύχθηκε επίσης ο ρομαντικός θρύλος των δύσμοιρων εραστών που παραδίδονται στον θάνατο από ερωτική απελπισία: η ωραία Ηρώ πέφτει από τον πύργο της και τσακίζεται, όταν αγναντεύει το σώμα του πνιγμένου Λέανδρου· ο Πύραμος και η Θίσβη μαχαιρώνονται όταν θαρρούν πως έχασαν το ταίρι τους. Ο Αίμων στην Αντιγόνη του Σοφοκλή, που μπήγει το σπαθί στα σωθικά του αφού αντίκρισε νεκρή τη μνηστή του, είναι ίσως το απώτατο και αρχετυπικό παράδειγμα, ιδίως αν παιχθεί με υπερβολή από όμορφο και κάπως άπειρο ζεν πρεμιέ. Ακόμη και για τη Σαπφώ κυκλοφορούσε ένας θρύλος ότι πήδηξε από τα βράχια της Λευκάδας λόγω ερωτικής απογοήτευσης. Έτσι ανοίγει ο δρόμος για τους ήρωες και τις ηρωίδες που σκοτώνονται από τον καημό της αγάπης: ο Ρωμαίος και η Ιουλιέτα, ο Τριστάνος και η Ιζόλδη, ο περιπαθής νεαρός Βέρθερος, η Μαντάμα Μπατερφλάι, οι ερωτευμένοι αυτόχειρες του Τσικαμάτσου, το τραγικό πριγκιπικό ζεύγος του Μάγιερλινγκ. Ο Σαούλ αυτοκτονεί στο πεδίο της μάχης. Μικρογραφία από αγγλικό κώδικα της Αγίας Γραφής, 13ος αιώνας. Δημοτική Βιβλιοθήκη της Ανζέρ, Γαλλία. Όπως σε πολλές άλλες περιστάσεις, η ζωή μιμήθηκε τη λογοτεχνία και από αυτήν την άποψη. Το δημοφιλέστατο μυθιστόρημα του Γκαίτε για τα Πάθη του νεαρού Βέρθερου, που κορυφώνεται με τον αυτοπυροβολισμό του πρωταγωνιστή, πυροδότησε κύμα αυτοχειριών στην Ευρώπη, μεταξύ των αναγνωστών με ευαίσθητες ρομαντικές ψυχές. Ίσως ο πιο επιφανής μιμητής ήταν ο ποιητής Χάινριχ φον Κλάιστ, ο οποίος τερμάτισε τη ζωή του στην όχθη μιας λίμνης, μαζί με την ανίατα άρρωστη φίλη του. Κατά καλή τύχη, δεν περιλαμβανόταν στα θύματα ο ίδιος ο συγγραφέας του Βέρθερου – αλλιώς δεν θα είχε γραφτεί ποτέ ο Φάουστ. Εξαιτίας της βλαβερής επίδρασής του, το μυθιστόρημα του Γκαίτε είχε απαγορευθεί για αρκετά χρόνια σε διάφορες πολιτείες και επικράτειες, από την Κοπεγχάγη ώς τη Λιψία και την Ιταλία. Στην αρχαιότητα το αντίστοιχο μοιραίο σύγγραμμα ήταν ο Φαίδων του Πλάτωνα, ο διάλογος όπου ο Σωκράτης, περιμένοντας την εκτέλεσή του, συζητεί για την αθανασία της ψυχής. Ο Κάτων ο νεότερος πέρασε την τελευταία του νύχτα διαβάζοντας αυτό το έργο, προτού αυτοκτονήσει για να μην αιχμαλωτιστεί από τον θριαμβευτή Ιούλιο Καίσαρα. Την ίδια μοίρα ζήλωσαν και ορισμένοι σπουδαστές της φιλοσοφίας, όπως ο Κλεόμβροτος από την Αμβρακία, που περιγράφεται με κωμικοτραγικό τρόπο σε ένα επίγραμμα του Καλλίμαχου: αν και δεν υπέφερε από καμία δυστυχία στη ζωή του, ο Κλεόμβροτος παρασύρθηκε από την ανάγνωση του πλατωνικού Φαίδωνα και ρίχτηκε στο κενό από μια ψηλή στέγη. Καμιά φορά είναι παρακινδυνευμένο να τάζεις μετά θάνατον ζωή σε εκείνους που έχουν τη ροπή να την πιστέψουν. Ο Βυζαντινός επιγραμματοποιός Αγαθίας επινόησε αναλόγως έναν περισπούδαστο καθηγητή της φιλοσοφίας ο οποίος, όποτε τον ρωτούσαν οι μαθητές του για τη φύση της ψυχής, τους συνιστούσε να διαβάσουν τον Φαίδωνα και εν συνεχεία να αυτοκτονήσουν. Έτσι, μετά τον αφανισμό του σώματος, δεν θα τους απέμενε παρά η ψυχή, και θα είχαν όλη την ευχέρεια να τη μελετήσουν με την ησυχία τους. Είναι άγνωστο αν οδήγησαν ποτέ τέτοια περιστατικά σε λογοκρισία του Φαίδωνα, όπως έγινε με τον Βέρθερο. Πάντως μαρτυρείται σχετική δίωξη ενάντια σε άλλον φιλόσοφο, τον Ηγησία, ο οποίος δίδασκε στην Αλεξάνδρεια επί βασιλείας του Πτολεμαίου Β΄. Τα κηρύγματά του για τον θάνατο, που συνιστά το τέλος όλων των δεινών, ήταν τόσο ευλογοφανή και πειστικά, ώστε ορισμένοι σπουδαστές τα ενστερνίστηκαν και αυτοκτόνησαν. Ο βασιλιάς Πτολεμαίος αναγκάστηκε να αποσύρει τον Ηγησία από τις φιλοσοφικές σχολές και να του απαγορεύσει τη διδασκαλία. Λέγεται ότι κάτι παρόμοιο συνέβη στη νεότερη εποχή με τον Τζαίησον Ξενάκη, τον αδελφό του περίφημου συνθέτη, που ήταν καθηγητής φιλοσοφίας σε αμερικανικά πανεπιστήμια και μελέτησε τις θεωρίες περί αυτοχειρίας των Κυνικών. Στα δικά μου φοιτητικά χρόνια διαφημίστηκε ευρέως από τα μέσα ενημέρωσης και έγινε ανάρπαστη η ιστορία ενός διδάσκοντα στη Φιλοσοφική Αθηνών, ο οποίος θάφτηκε ζωντανός κάτω από τη γη για να μιμηθεί τον «ακριβό θάνατο» του Οιδίποδα. Ο Καμύ διατεινόταν, μάλλον ρητορικά, ότι η αυτοκτονία συνιστά το μοναδικό σοβαρό φιλοσοφικό πρόβλημα. Αναπόφευκτα, ο θεωρητικός στοχασμός ασχολήθηκε εντατικά με το θέμα, καθ’ όλη την ιστορία της δυτικής σκέψης, ζυγίζοντας τα υπέρ και τα κατά του αυτοχειριασμού, αποτιμώντας κατά πόσον είναι θεμιτός από άποψη ηθική, θεολογική ή κοινωνική. Ο Πυθαγόρας θεωρούσε την αυτοκτονία ύβρη και προσβολή κατά του θείου: κανείς δεν έχει το δικαίωμα να εγκαταλείψει τη θέση του στον κόσμο δίχως το θέλημα του θεού. Σύμφωνα με τη νομοθεσία που συνέταξε ο Φιλόλαος ο Κροτωνιάτης για την πρότυπη πυθαγόρεια κοινότητα, η αυτοχειρία ήταν απαγορευμένη. Με ανάλογο πνεύμα, ο όρκος των Ιπποκρατικών δεν επέτρεπε στον γιατρό να υποβοηθήσει με φάρμακα τον θάνατο οποιουδήποτε ασθενούς, όσο και αν αυτός ο τελευταίος υποφέρει και το ζητάει. Ο Αριστοτέλης, πάλι, αντιμετώπισε το ζήτημα από άποψη ολωσδιόλου εκκοσμικευμένη, εξετάζοντας τη νομική του υπόσταση στο πλαίσιο της κοινωνικής ζωής. Καθώς σημειώνει στα Ηθικά Νικομάχεια, ο αυτόχειρας διαπράττει αδικία κατά της πολιτείας, επειδή της στερεί ένα από τα μέλη της και επομένως τη ζημιώνει. Γι’ αυτό ορισμένες πόλεις του αρχαίου κόσμου προέβλεπαν μεταθανάτιες κυρώσεις για όσους αυτοκτονούσαν. Στη Θήβα οι σοροί τους ενταφιάζονταν σιωπηρά, χωρίς νεκρικές τελετές. Στην κλασική Αθήνα έκοβαν το χέρι του αυτοκτόνου και το έθαβαν ξεχωριστά. Στην κρητική πολιτεία, την οποία σχεδιάζουν οι συνομιλητές στους πλατωνικούς Νόμους, τα σώματα των αυτοχείρων αντιμετωπίζονται ακριβώς σαν εκείνα των δολοφόνων: ορίζεται ότι θα παραχώνονται στην ερημιά, χωρίς ταφόπλακες και επιτύμβιες επιγραφές. Ο φόνος είναι φόνος, έστω και αν το θύμα είναι ο ίδιος ο δράστης. Ακόμη και στην αρχαία Ρώμη ήταν έθιμο να ζητεί κανείς την άδεια του αυτοκράτορα, αν ήθελε να τερματίσει τον βίο του για προσωπικούς λόγους. Έτσι έκανε ο φιλόσοφος Ευφράτης επί βασιλείας του Αδριανού. Υπήρχαν βέβαια και αυτοκράτορες, όπως ο Νέρων και ο Δομιτιανός, που έδιναν απλόχερα τέτοια άδεια ακόμη και σε όσους δεν την είχαν ζητήσει. Η αυτοκτονία του Αχιτόφελ, συμβούλου του Αβεσσαλώμ. Μικρογραφία από κώδικα του Παγκόσμιου Χρονικού του Γερμανού ποιητή Ρούντολφ φον Εμς, περ. 1200-1250. Μουσείο Γκετύ, Λος Άντζελες. Από την άλλη πλευρά, ορισμένες φιλοσοφικές σχολές της αρχαιότητας επιδοκίμαζαν και ενθάρρυναν την αυτοκτονία (την «εύλογον εξαγωγήν του βίου») υπό συγκεκριμένες δυσμενείς περιστάσεις, όπως η σοβαρή ασθένεια, η αδυναμία του γήρατος, η ανυπόφορη φτώχεια ή το όνειδος. Έτσι πρέσβευαν ιδίως οι Στωικοί και εν μέρει οι Κυνικοί και οι Επικούρειοι. Στα μάτια στοχαστών όπως ο Επίκτητος, ο ποιητής Λουκρήτιος, ο Ρωμαίος Μουσώνιος Ρούφος, ο Σενέκας και οι δύο Πλίνιοι (πρεσβύτερος και νεότερος), το να απαρνηθεί κανείς μια ζωή γεμάτη δυστυχία και αδειανή από χαρές φαινόταν απολύτως δικαιολογημένο, ίσαμε και αξιοθαύμαστο. Ο αυτόχειρας παρομοιαζόταν με παιδί που εγκαταλείπει το παιχνίδι του, όταν δεν το ευχαριστιέται πια, ή με τον συνδαιτυμόνα που αποχωρεί από το συμπόσιο χορτάτος και κουρασμένος. Η δυνατότητα της αυτοκτονίας λογαριαζόταν το πολυτιμότερο δώρο που έλαβε η ανθρωπότητα: τούτο είναι το μόνο σημείο όπου ο άνθρωπος υπερέχει του θεού, καθώς ο θεός δεν είναι ικανός να θανατώσει τον εαυτό του. Η φιλοσοφική διαμάχη κληροδοτήθηκε στις κατοπινές εποχές, διατρέχοντας το ευρωπαϊκό πνεύμα. Ο Χριστιανισμός, φυσικά, στιγμάτισε την πράξη της αυτοχειρίας ως θανάσιμη αμαρτία και την κάλυψε με το πέπλο της καταισχύνης που βαραίνει πάνω της ακόμη και σήμερα. Οι Πατέρες της Εκκλησίας, από τον Ιερό Αυγουστίνο και τον Ιωάννη τον Νηστευτή έως τον Νικόδημο τον Αγιορείτη, θεμελίωσαν θεολογικά την καταδίκη της αυτοκτονίας, η οποία θεωρείται υπέρτατη εκδήλωση εγωισμού και άρνηση των δώρων του Θεού. Ο Θωμάς ο Ακινάτης, με τη χαρακτηριστική εγκυκλοπαιδική τακτική του μεσαιωνικού σχολαστικισμού, συγκέντρωσε και συνόψισε όλα τα επιχειρήματα εναντίον της εθελούσιας τελευτής: είναι πράξη αφύσικη, διότι αντιβαίνει στη φυσική ροπή της αυτοσυντήρησης· είναι επιβλαβής για την κοινωνία, η οποία στερείται το μέλος της που αφαιρεί τη ζωή του· και προπάντων αποτελεί παραβίαση των δικαιωμάτων του Θεού, του μόνου που δικαιούται να καθορίσει το τέλος του βίου μας. Με την εποπτική και περιεκτική διατύπωσή του, ο Ακινάτης συνδύασε τους στοχασμούς του Πλάτωνα, του Πυθαγόρα και του Αριστοτέλη υπό την αύρα του Αγίου Πνεύματος. Κατά την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό, εντούτοις, η λογοκρατία και ο σκεπτικισμός οδήγησαν σε αμφισβήτηση της χριστιανικής αυτής καταδίκης. Ο Μονταίνι διάβαζε με θαυμασμό τις διηγήσεις φιλοσοφημένης αυτοκτονίας που παραδίδουν ο Πλούταρχος, ο Βαλέριος Μάξιμος και άλλες πηγές. Επαινούσε τα έθιμα της νήσου Κέας και της αρχαίας Μασσαλίας, όπου οι αρχές χορηγούσαν απόθεμα δηλητηρίου σε όποιον πολίτη υπέβαλε αίτημα αυτοχειριασμού και το υποστήριζε με βάσιμη αιτιολογία. Ο ίδιος έφτασε ακόμη να γράψει πως ο θεληματικός θάνατος είναι ο ευγενέστερος όλων. Ο Νταίηβιντ Χιουμ, ακολουθώντας μέθοδο απολύτως ορθολογική, αρνήθηκε την ιερότητα της ανθρώπινης ζωής και απογύμνωσε την αυτοχειρία από το θρησκευτικό στοιχείο της ασέβειας. Διακήρυξε πως η αυτοκτονία συνιστά φυσικό δικαίωμα του ανθρώπου, απόρροια της εκ γενετής ελευθερίας μας και έκφανση αδέσμευτης ατομικής βούλησης. Η ζωή μας μάς ανήκει, για να την κάνουμε ό,τι θέλουμε. Παρά ταύτα, στο πλαίσιο του πολύμορφου κινήματος του Διαφωτισμού υπήρξαν και αντίθετες φωνές, που προώθησαν και ανέπτυξαν τη συλλογιστική του Αριστοτέλη. Ο Ρουσσώ και ο Ντιντερό τόνισαν και αυτοί την κοινωνική διάσταση της αυτοκτονίας, τη σοβαρή βλάβη που προκαλείται στο άμεσο περιβάλλον του αυτόχειρα και στην ευρύτερη κοινότητα. Όποιος απαρνιέται τη ζωή, πληγώνει ανεπανόρθωτα την οικογένειά του, τους οικείους και τους φίλους του. Ακόμη, απεμπολεί τις ευθύνες του προς το κοινωνικό σύνολο, τους συμπολίτες και την πατρίδα του, που έχουν ανάγκη τις υπηρεσίες του. Για τους πιο προοδευτικούς Διαφωτιστές η κοινή ωφέλεια είχε προτεραιότητα έναντι της ατομικής ελευθερίας. Ο Καντ επίσης τήρησε αρνητική στάση, ένεκεν της κατηγορικής προσταγής. Αν όλοι οι άνθρωποι αυτοκτονούσαν, θα εξαλειφόταν η ανθρωπότητα, δηλαδή το αντικείμενο της ηθικής επιστήμης· συνεπώς, είναι αδύνατον η ηθική να παραδεχθεί κάτι που θέτει σε κίνδυνο την ίδια της την ύπαρξη. Η συζήτηση συνεχίζεται και σήμερα, με αντίπαλα στρατόπεδα, στα οποία αναμιγνύονται επίσης ψυχολογικές και κοινωνιολογικές θεωρίες, ψυχιατρικά πειράματα και στατιστικές έρευνες. 2. Η σάγκα της θλίψης Η συνολική ιστορία του αυτοχειριασμού, διαχρονικά ανά τις εποχές και σε πανανθρώπινη προοπτική, θα κάλυπτε αρκετούς τόμους. Θα ήταν βέβαια ένα από τα πιο στενόχωρα συγγράμματα στην παγκόσμια γραμματεία. Η Ήντιθ Χωλ, στο πρόσφατο και βραβευμένο βιβλίο της, δεν έθεσε τόσο μεγαλεπήβολο στόχο. Σκοπός της ήταν να αξιοποιήσει τα διδάγματα περί αυτοχειρίας που προτείνουν οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς (ιδίως οι τραγικοί ποιητές και ο Αριστοτέλης), για να στοχαστεί γύρω από τα προσωπικά της βιώματα και την ιστορία της οικογένειάς της. Καθώς ομολογεί με ειλικρίνεια, μια βαριά κληρονομιά καταθλιπτικών διαταραχών έχει σημαδέψει το οικογενειακό της ιστορικό για αλλεπάλληλες γενιές. Η ίδια βρέθηκε αντιμέτωπη κατ’ επανάληψη με τον μαύρο δαίμονα της απόγνωσης και της αυτοκαταστροφής, αλλά άντλησε δύναμη από τα έργα των μεγάλων τραγικών της αρχαιότητας και το βαθύ κοίτασμα της ανθρωπογνωσίας τους. Η αυτοκτονία της Αράχνης, που ηττήθηκε σε διαγωνισμό υφαντικής από την Αθηνά. Μικρογραφία από γαλλικό κώδικα του έργου του Βοκάκιου Περί ενδόξων γυναικών, περ. 1515-1520. Μουσείο Γκετύ, Λος Άντζελες. Το βιβλίο της Ήντιθ Χωλ, λοιπόν, είναι μικτό κατασκεύασμα: εν μέρει πνευματική και ψυχική αυτοβιογραφία, εν μέρει οικογενειακό χρονικό και απομνημόνευμα, και συγχρόνως δοκιμιακή ανάλυση μερικών σπουδαίων αριστουργημάτων της αρχαίας τραγωδίας, γραμμένη για το ευρύτερο κοινό. Η εξισορρόπηση των διαφορετικών συνιστωσών της γραφής δεν επιτυγχάνεται πάντα· τα επιμέρους συστατικά δεν είναι εντελώς αφομοιωμένα σε ενιαίο σύνολο. Αν και ο αναγνώστης καταλαβαίνει το γενικό σχέδιο του παραλληλισμού, τη χρησιμότητα που παρουσιάζουν τα παραδείγματα της αρχαίας τραγωδίας για την κοινή βιοτική εμπειρία, η μετάβαση από τα πάθη του Αίαντα ή της δύσμοιρης Δηιάνειρας στη μελαγχολία των Βρετανών μεσοαστών της Εδουαρδιανής εποχής και του μεταπολέμου δεν είναι αβίαστη. Συν τοις άλλοις, οι βιογραφικές λεπτομέρειες για τους προγόνους της γράφουσας τραβούν ώρες-ώρες σε μάκρος, παρ’ όλο που είναι αναμφισβήτητα καλογραμμένες. Ορισμένα τμήματα –η διεξοδική περιγραφή των εργοχείρων της γιαγιάς της, οι πληροφορίες για τα πολυτελή ξενοδοχεία στα θέρετρα της σκωτικής ακτής, η μακρά σειρά σκίτσων και φωτογραφικών πορτρέτων που ανασύρονται από το οικογενειακό αρχείο– ίσως θα υποβάλουν σε δοκιμασία το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Είναι οπωσδήποτε δύσκολο να συνταιριαστεί ο αρχαίος μύθος με υλικό της καθημερινότητας και στιγμιότυπα από το τετριμμένο καθημερινό κουβεντολόι. Πάντως, το οικογενειακό χρονικό της Ήντιθ Χωλ είναι αξιοπρόσεκτο, ως παράδειγμα μεταβίβασης τραυματικών συναισθημάτων και καταστάσεων από τη μία γενιά στην άλλη. Η αρχή του κακού, τουλάχιστον όσο πίσω στον χρόνο μπορεί να αναχθεί η συγγραφέας, φαίνεται πως έγινε με τον προπάππο της από την πλευρά της μητέρας της, ο οποίος έθεσε τέρμα στη ζωή του τις παραμονές του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Η απονενοημένη πράξη του βάρυνε πολύ στην ψυχή της νεαρής θυγατέρας του, η οποία μεγαλώνοντας παρουσίασε συμπτώματα κλινικής κατάθλιψης και εντέλει οδηγήθηκε και η ίδια στον αυτοχειριασμό, σε γεροντική ηλικία. Κόρη εκείνης της γυναίκας ήταν η μητέρα της Ήντιθ Χωλ, η Μπρέντα: αυτή κληρονόμησε ζοφερό συναισθηματικό υπόστρωμα οδύνης και θλίψης, το οποίο τη βασάνισε μέχρι τα τέλη του βίου της. Εξαιτίας των ανωτέρω παραγόντων, η ίδια η Ήντιθ Χωλ είχε δύσκολη σχέση με τη μητέρα της. Σε διάφορες χρονικές περιόδους υπέφερε και αυτή από καταθλιπτικές διαταραχές και σκέψεις για αυτοκτονία. Με αυτόν τον τρόπο, τέσσερις διαδοχικές γενιές της ίδιας οικογένειας συνδέονται με ένα μελανό νήμα εσώτερης απόγνωσης, μια δυσβάστακτη κληρονομιά ψυχικής συντριβής που διατρέχει τον χρόνο σαν σκοτεινό ποτάμι. Καθώς αναγνωρίζει η συγγραφέας, η κατά συρροήν εμφάνιση τέτοιων φαινομένων στο οικογενειακό ιστορικό της θυμίζει κάπως τις τραγικές ιστορίες των αρχαίων Ελλήνων γύρω από καταραμένα γένη όπως οι Ατρείδες και οι Λαβδακίδες: φέρνει στον νου τους μύθους για προγονικές κατάρες και κληροδοτούμενα μιάσματα ενοχής, που περνούν από πατέρα σε γιο και εγγονό και ξεκληρίζουν τη μία γενιά απογόνων μετά την άλλη. Θα υπήρχε ίσως εδώ υλικό για μια σύγχρονη αστική τραγωδία, τοποθετημένη στο περιβάλλον της εύπορης μεσαίας τάξης, κατά τον τρόπο του Λέσσινγκ και των επιγόνων του, ώς τον Άρθουρ Μίλλερ και τον Ο’Νηλ. Το αταβιστικό ριζικό της κατάθλιψης φωλιάζει στη ρίζα του αστικού οίκου και μολύνει σαν δηλητηριώδης μούχλα ολόκληρο το οικοδόμημα και τους ενοίκους του, εισχωρώντας βαθιά στις καρδιές των ανθρώπων. Για να ζωντανέψει όμως ποιητικά το θέμα αυτό, θα χρειαζόταν η δραματική δύναμη ενός Ίψεν, το αφηγηματικό νυστέρι του Ζολά ή η ενορατική εσωτερικότητα ενός Φώκνερ. Στην οικογενειακή μυθιστορία της Ήντιθ Χωλ, ο γενάρχης του δύσμοιρου κλάδου είναι ο Ρόμπερτ Μάστερτον, Σκωτσέζος από την κομητεία του Φάιφ. Άνθρωπος άτεγκτος και αυτοδημιούργητος, ο οποίος ξεκίνησε από πολύ χαμηλά και πάλεψε σκληρά για να ανέλθει στην κοινωνική ιεραρχία, θυμίζει κάπως τους ήρωες του Τόμας Χάρντυ. Γιος ξέμπαρκου ναυτικού, που κατέληξε να δουλεύει εργάτης στην τοπική κλωστοϋφαντουργία, ο μικρός Ρόμπερτ μεγάλωσε σε φτωχικό σπιτικό με πολλές στερήσεις. Από παιδί δούλευε και αυτός στο υφαντουργείο, και στα είκοσί του χρόνια μπάρκαρε μούτσος και διέσχισε τον Ατλαντικό ώς τη Νέα Υόρκη. Όμως η θάλασσα δεν τον σήκωσε, και σύντομα γύρισε στη Σκωτία, όπου βιοπορίστηκε με διάφορα μικροεπαγγέλματα. Η μεγάλη του τύχη (μα ήταν τύχη άραγε;) ήταν ότι γνωρίστηκε με τη Μαίρη Κερ, κόρη πλούσιας αστικής οικογένειας από την περιοχή, και σύντομα παντρεύτηκαν. Ο πατέρας της Μαίρης ήταν εύπορος ναυπηγός και εφοπλιστής και είχε διατελέσει δήμαρχος της πόλης του Ντάνμπαρ. Με τον πετυχημένο αυτό γάμο, ο Ρόμπερτ Μάστερτον ανέβηκε μεμιάς κάμποσα σκαλιά στην κοινωνική κλίμακα. Χάρη στις διασυνδέσεις του πεθερού του, ο Ρόμπερτ διορίστηκε σε καλή θέση στην τοπική αυτοδιοίκηση του Ντάνμπαρ, μιας μικρής αλλά ευημερούσας πολιτείας στην ακτή της Βόρειας Θάλασσας, κάπου τριάντα μίλια από το Εδιμβούργο. Τα καθήκοντά του περιλάμβαναν την επιθεώρηση των φτωχών της πόλης και των συνθηκών της ζωής τους· με βάση τις εισηγήσεις που έκανε ο επιθεωρητής, αποφασιζόταν ποιες από τις ενδεείς εκείνες οικογένειες δικαιούνταν να πάρουν επίδομα από τη δημοτική αρχή. Χάρη στις ικανότητες και τη φιλοπονία του, ο φιλόδοξος Ρόμπερτ προάχθηκε γρήγορα και ανέλαβε περαιτέρω αρμοδιότητες: έγινε υπεύθυνος για την είσπραξη των δημοτικών τελών και για το κοινοτικό ταμείο, ενώ ήταν επίσης εκλεκτό μέλος στο συμβούλιο του ενοριακού ναού. Διακρίθηκε στην υπηρεσία του και απολάμβανε γενική εκτίμηση από τις αρχές και την τοπική κοινωνία. Ο μισθός του αυξανόταν συνεχώς, και ο ίδιος ζούσε πολύ άνετα με την οικογένειά του. Με τη Μαίρη απέκτησαν τέσσερα παιδιά, μεταξύ τους την Ήντιθ – της οποίας το όνομα έλαβε αργότερα η εγγονή της, η συγγραφέας του βιβλίου. Και όμως, ο επιτυχημένος αυτός άνθρωπος, που είχε κατορθώσει με τόσο μόχθο να υπερβεί τα εμπόδια της καταγωγής του, τερμάτισε μόνος του τη ζωή του ένα αυγουστιάτικο απόγευμα του 1912, σε ηλικία πενήντα επτά ετών. Φαίνεται πως ρίχτηκε στα νερά μιας λίμνης, λίγο έξω από την πόλη, και πνίγηκε· το πτώμα του βρέθηκε να επιπλέει από τους περαστικούς. Η μικρή πόλη συγκλονίστηκε και σκανδαλίστηκε από την απώλεια του επιφανούς λειτουργού της, αν και κανείς δεν τόλμησε να προφέρει τη λέξη «αυτοκτονία». Ο Ρόμπερτ Μάστερτον αξιώθηκε κανονική εκκλησιαστική κηδεία, με νεκρώσιμη ακολουθία στον ενοριακό ναό, που την παρακολούθησαν εκατοντάδες άνθρωποι. Η οδύνη της οικογένειας του εκλιπόντος, της συζύγου και των απαρηγόρητων παιδιών του, ήταν βέβαια συντριπτική. Τι ώθησε τον άνθρωπο αυτόν στην απονενοημένη πράξη του; Η συγγραφέας ανιχνεύει ένα σύνολο επιβαρυντικών ψυχολογικών παραγόντων, που θα μπορούσαν αθροιστικά να έχουν υποσκάψει τη θέλησή του για ζωή. Ο Ρόμπερτ ήταν άνθρωπος έξυπνος και ικανός, αλλά εξαιτίας της φτώχειας των γονέων του δεν μπόρεσε να αποκτήσει ακαδημαϊκή μόρφωση. Φαίνεται πως υπέφερε από αίσθημα μειονεξίας για αυτόν τον λόγο· αισθανόταν ότι δεν είχε καταφέρει να εκδιπλώσει πλήρως το δυναμικό του. Πίστευε μάλλον ότι δεν είχε κατακτήσει στη σταδιοδρομία του την αναγνώριση και τις τιμές που θα του άξιζαν. Το συνοικέσιό του με την προνομιούχα οικογένεια των Κερ τού χάρισε ταχεία κοινωνική άνοδο, αλλά τον εισήγαγε επίσης σε περιβάλλον όπου τον αντιμετώπιζαν αφ’ υψηλού, με συγκατάβαση ή με σνομπισμό. Η περηφάνεια ενός προικισμένου και φιλόδοξου άνδρα πληγώνεται ανεπανόρθωτα από τέτοιες αιτίες. Επιπλέον, η Μαίρη αποδείχθηκε δύστροπος χαρακτήρας, και η συμβίωση μαζί της δεν ήταν ανέφελη. Δεν υπάρχει ευτυχισμένος γάμος, αλλά κάποιοι γάμοι είναι πιο δυστυχείς από άλλους. Από την άλλη, το λειτούργημα του Ρόμπερτ στη δημοτική αυτοδιοίκηση ήταν σημαντικό, αλλά δεν του προσέφερε καμία χαρά: ως επιθεωρητής των φτωχών ερχόταν σε επαφή καθημερινά με τα πιο εξαθλιωμένα στρώματα του πληθυσμού, τις πιο δυστυχισμένες οικογένειες της πόλης, και επωμιζόταν επιπλέον το βάρος να αποφασίσει ποιοι άξιζαν το σωτήριο επίδομα και ποιοι θα αφήνονταν στην κακή τους μοίρα. Με την ακαταπόνητη εργασία του είχε κερδίσει εκτίμηση και σεβασμό, αλλά δεν ήταν υπεράνω μομφής. Συνάδελφοι και συνεργάτες του αμφισβητούσαν τις αποφάσεις του, και ο Ρόμπερτ διαπληκτιζόταν μαζί τους έντονα. Κανένας που ασκεί αξίωμα και εξουσία, οσοδήποτε περιορισμένη, δεν αποφεύγει τέτοιες αντιπαλότητες και εντάσεις. Εξαιτίας όλων αυτών των πιέσεων στον προσωπικό και τον επαγγελματικό του χώρο, ο Ρόμπερτ κατέφευγε τακτικά στο ποτό. Ενδεχομένως είχε γίνει αλκοολικός ή σχεδόν· ίσως να τον είχαν δει να τριγυρνάει μεθυσμένος στους δρόμους του Ντάνμπαρ, κάτι που θα προξενούσε καυστικά σχόλια, κατακραυγή και ντροπή για τους οικείους του. Κανείς δεν γνώριζε αν και πόσο είχε πιει ο Ρόμπερτ το μοιραίο απόγευμα όπου αποτόλμησε τον τελευταίο του περίπατο κοντά στη λίμνη. Κανένας από αυτούς τους παράγοντες, αφ’ εαυτού και ξεχωριστά, δεν θα ήταν αρκετός για να προξενήσει σε έναν άνθρωπο απελπισία και αυτοκτονικές τάσεις. Πρέπει όμως να τους συνυπολογίσουμε όλους μαζί, σε συνδυασμό και σωρευτικά, και επιπλέον να τους εντάξουμε σε συγκεκριμένο χρονικό και ηλικιακό πλαίσιο. Ο Ρόμπερτ Μάστερτον βρισκόταν σε εκείνη την κρίσιμη φάση, στην ηλικία μεταξύ πενήντα και εξήντα, όπου αισθάνεται κανείς πως η πρόοδος της ζωής του σταματάει και όλες οι πόρτες μπροστά του κλείνουν· τότε που αρχίζει να σιγοψιθυρίζεται στα αυτιά σου το αδυσώπητο ρεφραίν «ίσαμε εδώ ήτανε, και πιο πέρα δεν έχει να πας». Σε αυτήν την ψυχική συνθήκη, το συνολικό μίγμα των παραπάνω κοινών και καθημερινών ταπεινώσεων, απογοητεύσεων και πιέσεων θα ήταν δυνατόν να αποβεί εκρηκτικό. Πολλές φορές η αυτοχειρία μπορεί να είναι προϊόν μιας κακής στιγμής αδυναμίας, μιας ευκαιριακής και απρόβλεπτης συγκυρίας όπου ο άνθρωπος βρίσκεται αίφνης μόνος του σε κατάλληλες περιστάσεις και ενδίδει στον ολέθριο πειρασμό. Ο Τσώρτσιλ, που βασανιζόταν και αυτός συχνά-πυκνά από τον μαύρο δαίμονα της απόγνωσης, έλεγε πως οι καταθλιπτικοί άνθρωποι δεν πρέπει να ζυγώνουν κοντά στην άκρη της αποβάθρας ή στις όχθες του νερού. Ποτέ δεν ξέρεις μη τυχόν μια στιγμιαία παρόρμηση σε κάνει να πηδήξεις και να τα τερματίσεις όλα. 3. Κάθε δυστυχισμένη οικογένεια έχει την ιστορία της Μακροπρόθεσμα, το μεγαλύτερο θύμα της αυτοκτονίας του Ρόμπερτ Μάστερτον ήταν η θυγατέρα του η Ήντιθ, η πιο ευαίσθητη από τα τέκνα του, που είχε κληρονομήσει προφανώς κάτι από την ανήσυχη ιδιοσυγκρασία του πατέρα της. Αυτή η πρεσβύτερη Ήντιθ ήταν έξυπνη και δυναμική κοπέλα. Υπήρξε η πρώτη από την οικογένειά της που έκανε ακαδημαϊκές σπουδές: αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου με πτυχίο Αγγλικής και Λατινικής Φιλολογίας το 1912, σε εποχή όπου οι γυναίκες πτυχιούχοι ήταν ελάχιστες. Στα χρόνια των σπουδών της δραστηριοποιήθηκε επίσης ως εκλεγμένη εκπρόσωπος των φοιτητών στο συμβούλιο του πανεπιστημίου – και πάλι η μοναδική γυναίκα σε αυτόν τον ρόλο, καθώς όλοι οι άλλοι εκπρόσωποι στη χρονιά της ήταν αγόρια. Η αυτοκτονία του πατέρα της τη βρήκε λίγο πριν από την ολοκλήρωση των σπουδών της· παρά το τρομερό ψυχικό πλήγμα, η νεαρή Ήντιθ είχε την αντοχή να συνεχίσει και να περάσει τις τελικές εξετάσεις της, αριστεύοντας κιόλας σε αρκετά μαθήματα. Όμως η οδύνη έμελλε να κακοφορμίσει μέσα της και να δηλητηριάσει την υπόλοιπη ζωή της. Για μερικά χρόνια η Ήντιθ εργάστηκε ως καθηγήτρια αγγλικών σε ακριβό ιδιωτικό σχολείο. Λόγω του αποδεκατισμού της βρετανικής νεολαίας κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο αριθμός των ενδεδειγμένων υποψήφιων γαμπρών είχε μειωθεί δραματικά. Η Ήντιθ παντρεύτηκε τελικά τον Ουώλτερ Χέντερσον, ανερχόμενο δικηγόρο από τη Γλασκώβη με αξιόλογη πελατεία και μεγάλα εισοδήματα. Ο Ουώλτερ ήταν μάλλον ψυχρός άνθρωπος, και η Ήντιθ δεν τον αγάπησε: επρόκειτο για συνοικέσιο δίχως έρωτα, μέσο απλώς κοινωνικής αποκατάστασης και αντίδοτο στη μοναξιά. Όταν δεν μπορείς να βρεις τον άνδρα των ονείρων σου, συμβιβάζεσαι ίσως με έναν πολλά υποσχόμενο μνηστήρα που κερδίζει κάμποσο χρήμα. Πύραμος και Θίσβη. Γλυπτό από αλάβαστρο του Γκέμπχαρτ Μπος, περ. 1775-1780. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη. Ο Ουώλτερ, από τη μεριά του, αποξενώθηκε και αυτός γρήγορα από τη γυναίκα του και από τη μικρή τους κόρη, την Μπρέντα, που γεννήθηκε το 1925. Παρείχε στην οικογένειά του αφειδώς χρήματα για πολυτελή διαβίωση, ταξίδια και διακοπές στα καλύτερα θέρετρα της μόδας. Όμως ο ίδιος δεν ξόδευε πολύ χρόνο μαζί τους ούτε τις προσέγγισε συναισθηματικά. Περνούσε όλη τη μέρα στο δικηγορικό γραφείο του, αφοσιωμένος στις προσοδοφόρες υποθέσεις του. Ήταν επίσης μέλος σε διάφορες φιλανθρωπικές εταιρίες και προσέφερε σημαντικά στην τοπική κοινωνία της Γλασκώβης, στηρίζοντας ιδίως το δημοτικό νοσοκομείο και την περίθαλψη των άπορων ασθενών. Για το φιλανθρωπικό του έργο τιμήθηκε μάλιστα από τη νεαρή τότε βασίλισσα Ελισάβετ με το παράσημο της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Η συγγραφέας σημειώνει με πικρή ειρωνεία ότι τα αξιέπαινα ανθρωπιστικά αισθήματα του Ουώλτερ αγκάλιαζαν την ευρύτερη κοινωνία αλλά δεν επεκτείνονταν στο ίδιο του το σπίτι. Βέβαια, δεν πρέπει να λησμονείται ότι η σκληρή πολύωρη εργασία του εξασφάλιζε τις οικονομικές προϋποθέσεις για την άνετη διαβίωση της οικογένειας. Και ίσως μόνο η ανδρική ψυχή μπορεί να καταλάβει πόσο ασφυκτικό μοιάζει το περιβάλλον του σπιτικού ώρες-ώρες, και πόσο επιτακτική γίνεται η ανάγκη για εξωτερικές δραστηριότητες. Αμέσως μετά τον γάμο, η Ήντιθ παραιτήθηκε από τη θέση της στο σχολείο για να αφοσιωθεί στα καθήκοντα της συζύγου, μητέρας και οικοδέσποινας. Με δεδομένα τα ακαδημαϊκά προσόντα και το προικισμένο πνεύμα της, αυτό ήταν μεγάλο λάθος, αλλά έτσι απαιτούσαν οι κοινωνικές συμβάσεις εκείνου του καιρού. Όπως πολλές ευφυείς γυναίκες της εποχής, η Ήντιθ αναγκάστηκε να στερηθεί τη σταδιοδρομία που θα της άξιζε. Σαν τον πατέρα της, αν και για διαφορετικούς λόγους, έμελλε να υποφέρει σε όλη της τη ζωή από το αίσθημα του ανεκπλήρωτου, τη στυφή επίγνωση ότι δεν της επιτράπηκε να ξεδιπλώσει τις μεγάλες ικανότητές της και να κερδίσει την καταξίωση. Μαζί με τον δυστυχισμένο γάμο, το αίσθημα αυτό συνιστά επαναλαμβανόμενο μοτίβο στην οικογενειακή ιστορία της γράφουσας και στην αφήγηση του βιβλίου της· θα το ξαναβρούμε πιο κάτω στη βιογραφία της μητέρας της. Μόνο η ίδια η Ήντιθ Χωλ, η νεότερη Ήντιθ, πιο τυχερή από χρονολογική άποψη, κατόρθωσε να ξεφύγει από τις δύο αυτές ύπουλες παγίδες. Κάτι το βεβαρημένο κληρονομικό, κάτι το βαθύ ψυχικό τραύμα από την αυτοχειρία του πατέρα της, μαζί με τον δυστυχισμένο γάμο και την απογοήτευση του αναξιοποίητου ταλάντου, όλα συνέτειναν ώστε η πρεσβύτερη Ήντιθ να παρουσιάσει σημάδια κατάθλιψης πλησιάζοντας την ηλικία των σαράντα. Περνούσε ολόκληρες μέρες κλεισμένη στη μισοσκότεινη κάμαρά της και σιγόκλαιγε ξαπλωμένη στο κρεβάτι. Στα φωτεινά διαλείμματα της αρρώστιας της ξανάβρισκε την ευδιαθεσία της, ασχολούνταν με το κέντημα, διάβαζε πολύ, περνούσε ευχάριστες ώρες με φίλες από τα φοιτητικά της χρόνια. Της άρεσε επίσης να κάνει διακοπές σε πολυτελή ξενοδοχεία σπαρμένα κατά μήκος της τραχιάς αλλά όμορφης βρετανικής ακτής του Ατλαντικού, από την Κορνουάλη έως τους πρόποδες των Χάιλαντς. Στα κοσμικά αυτά θέρετρα η μεγάλη Ήντιθ ξανάβρισκε τον εαυτό της και έλαμπε στις συναναστροφές με τους άλλους θαμώνες. Εντούτοις, όσο περνούσαν τα χρόνια, οι καταθλιπτικές κρίσεις πύκνωναν και γίνονταν όλο και πιο ισχυρές. Την εποχή εκείνη, στις δεκαετίες του ’30, του ’40 και του ’50, ήταν άγνωστα τα σημερινά θαυματουργά αντικαταθλιπτικά φάρμακα, τα οποία μεταμόρφωσαν την καθημερινότητα τόσων ανθρώπων. Στα ζοφερά διαστήματα της μελαγχολίας της, η Ήντιθ κατέληξε να εξαρτάται σχεδόν ολοκληρωτικά από τη συναισθηματική φροντίδα της θυγατέρας της, της Μπρέντα, και την ήθελε διαρκώς κοντά της, σαν μόνιμη παρέα και παρηγοριά. Μεγαλώνοντας σε τέτοιες συνθήκες, η Μπρέντα ταλαιπωρήθηκε ψυχικά και κατέβαλε δυσβάστακτο συναισθηματικό τίμημα από μικρή ηλικία. Η μητέρα της ήταν προσκολλημένη πάνω της σχεδόν παρασιτικά και δεν την άφηνε να ξεμακρύνει. Η μοναξιά και ο οιονεί εγκλεισμός κατ’ οίκον τής κόστισαν πολύ κατά την εφηβεία της. Ωστόσο η Μπρέντα ήταν το ίδιο έξυπνη και δυναμική με τους προγόνους της, και προπάντων ήταν αποφασισμένη να μην αφήσει την κατάθλιψη και την απόγνωση να πάρουν τον έλεγχο της δικής της ζωής. Είχε σχέδια να φοιτήσει στο πανεπιστήμιο, να παντρευτεί και να δημιουργήσει μεγάλη και αγαπημένη οικογένεια. Σπούδασε ιστορία στο πανεπιστήμιο της Γλασκώβης και έπειτα πήρε δεύτερο πτυχίο στα νομικά από την Οξφόρδη. Ιδίως στα χρόνια της στην Οξφόρδη επιδόθηκε σε έντονη κοινωνική ζωή και ανέπτυξε ποικίλα χόμπι και παράλληλες δραστηριότητες. Έπαιζε μουσική, τραγουδούσε με γλυκιά φωνή κοντράλτο, χόρευε παραδοσιακούς σκωτσέζικους χορούς και πήγαινε για ιστιοπλοΐα στο ποτάμι. Εντέλει παντρεύτηκε στον Στιούαρτ Χωλ, έναν μεταπτυχιακό φοιτητή της θεολογίας που ετοιμαζόταν να χειροτονηθεί ιερέας της Εκκλησίας της Αγγλίας, και μαζί έκαναν τέσσερα παιδιά. Το τρίτο ήταν η Ήντιθ η νεότερη, η συγγραφέας του βιβλίου, η οποία πήρε το όνομα της γιαγιάς της. Ο γάμος αυτός αποτέλεσε μάλλον την καταλυτική εξέλιξη, η οποία οδήγησε τη γιαγιά Ήντιθ σε ραγδαία καθοδική πορεία. Παντρεμένη πλέον, η Μπρέντα ακολουθούσε φυσικά τον σύζυγό της, μαζί με τα παιδιά και το νοικοκυριό τους, στις επαγγελματικές του θέσεις ανά την επικράτεια: στην Οξφόρδη πρώτα, όσο ο Στιούαρτ σπούδαζε ακόμη· έπειτα στο Νιούαρκ, στο Μπέρμιγχαμ και στο Νότιγχαμ, όπου διοριζόταν εφημέριος ή λέκτορας της θεολογίας στο πανεπιστήμιο. Δεν ήταν δυνατόν να εγκαταλείπει κάθε τόσο τη νέα της οικογένεια για να βρίσκεται στο πλευρό της καταπτοημένης μητέρας της, κάθε φορά που εκείνη τη ζητούσε. Η αναγκαστική αποκοπή από τη θυγατέρα της φαίνεται πως βύθισε την πρεσβύτερη Ήντιθ σε βαθύτερη θλίψη. Η Μπρέντα και ο πατέρας της ο Ουώλτερ προσέλαβαν επ’ αμοιβή μια μόνιμη συνοδό και νοσοκόμα, η οποία είχε εντολή να προσέχει την καταθλιπτική γυναίκα ολημερίς και ολονυχτίς, δίχως να φεύγει από το πλευρό της. Όμως το καλοκαίρι του 1962, ενώ η γιαγιά Ήντιθ και η νοσοκόμα της παραθέριζαν σε κοσμικό θέρετρο στις ακτές της Βόρειας Θάλασσας, η Ήντιθ ξέφυγε σε κάποια στιγμή από την προσοχή της συνοδού της και πήδηξε από το ψηλό παράθυρο του ξενοδοχείου, στον τρίτο όροφο. Σκοτώθηκε ακαριαία από την πτώση. Ήταν εβδομήντα δύο ετών. Ο σπαραγμός της Μπρέντα ήταν απερίγραπτος. Αναπόφευκτα την κατέκλυσαν επίσης ενοχές για τη νεκρή μητέρα που είχε υποχρεωθεί να αποχωριστεί χάριν του συζύγου και των παιδιών της. Η Ήντιθ Χωλ ήταν περίπου τεσσάρων ετών όταν συνέβη το φοβερό γεγονός, και η φρικτή εκείνη μέρα συνιστά μία από τις παλαιότερες παιδικές αναμνήσεις της. Θυμάται πως καθόταν κατάχαμα στο σαλόνι, παίζοντας με τουβλάκια, όταν άκουσε τη μητέρα της να βογκάει και να μουγκρίζει από τον διάδρομο σαν απεγνωσμένο ζώο: η Μπρέντα είχε μόλις πληροφορηθεί την αυτοκτονία της γιαγιάς Ήντιθ από το τηλέφωνο. Μια αναπόδραστη σκιά έπεσε έκτοτε πάνω στη ζωή της οικογένειας. Η Μπρέντα βέβαια παρέμεινε καλή σύζυγος και μητέρα, καθώς και δραστήρια γυναίκα μέχρι το τέλος της μακράς ζωής της. Παρ’ όλο που κατείχε δύο πτυχία, είχε εγκαταλείψει και αυτή το επάγγελμά της (διοικητική υπάλληλος στην οικονομική υπηρεσία του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης) όταν γέννησε το πρώτο της παιδί – ξανά το μοτίβο της προικισμένης κοπέλας που απαρνείται τη σταδιοδρομία της και μένει με την πικρή γεύση του ανεκπλήρωτου. Όμως εργαζόταν περιστασιακά από το σπίτι ως επιμελήτρια εκδόσεων, και έγινε εξαιρετικά ικανή επαγγελματίας σε αυτήν την λεπτολογική όσο και άχαρη δουλειά. Συνέχισε επίσης να ασχολείται με τα πάμπολλα χόμπι της, από τη μουσική ώς τη μαγειρική και την ανθοκομία. Εντούτοις, κάτι είχε σπάσει ανεπανόρθωτα μέσα της. Η Μπρέντα έγινε άκρως ευσυγκίνητη. Δεν περνούσε μέρα χωρίς να βάλει τα κλάματα. Για πολλές δεκαετίες, μέχρι τα γηρατειά της, έκανε τακτική χρήση ηρεμιστικών σκευασμάτων, όπως το Βάλιουμ. Της ήταν αδύνατον να συζητήσει για διάφορα στενόχωρα θέματα, και φυσικά δεν μίλησε ποτέ ανοιχτά στα παιδιά της για το μείζον τραύμα της, την αυτοκτονία της γιαγιάς τους. Η Ήντιθ Χωλ, από μικρή ηλικία, συνειδητοποίησε ότι όφειλε να συμπεριφέρεται στην ευερέθιστη μητέρα της με μεγάλη προσοχή, σαν να βαδίζει ακροποδητί γύρω από μια πληγωμένη ψυχή, ώστε να μην προκαλέσει τα δυσάρεστα ξεσπάσματά της. Εν γένει, φαίνεται πως η σχέση ανάμεσα στην Μπρέντα και στην κόρη της είχε αρκετά προσκόμματα και δυσκολίες. Το χειρότερο, καθώς ομολογεί η συγγραφέας στο βιβλίο, ήταν μια αδιόρατη αίσθηση που αποκόμιζε η ίδια, ότι η Μπρέντα κατά κάποιον τρόπο τη συνέδεε με την αυτοκτονία της γιαγιάς Ήντιθ. Ήταν ίσως επειδή και οι δύο μοιράζονταν το ίδιο όνομα, καθώς και κοινά γνωρίσματα του χαρακτήρα. Επανειλημμένα η Μπρέντα έλεγε στη θυγατέρα της ότι είναι «ίδια η γιαγιά της» η συνονόματη. Όταν η Ήντιθ Χωλ απέκτησε δικά της παιδιά, η Μπρέντα δεν έδειξε ενδιαφέρον να βοηθήσει στο μεγάλωμά τους. Επαναλάμβανε ίσως, λιγότερο ή περισσότερο ασυναίσθητα, το σενάριο που είχε βιώσει η ίδια ως νεαρή μητέρα στη δεκαετία του ’50, καθώς δεν είχε λάβει διόλου στήριξη από τη δική της ανήμπορη μάνα. Έτσι το οικογενειακό χρονικό καταλήγει στην ίδια τη συγγραφέα του βιβλίου, που έλαβε και αυτή γενναίο μερτικό από την αναμέτρηση με τον δαίμονα της μελαγχολίας. Με αξιοθαύμαστη ειλικρίνεια και γενναιότητα γράφει για τα μείζονα καταθλιπτικά επεισόδια που βίωσε στα νιάτα της. Για πρώτη φορά, ως τελειόφοιτη κλασικών σπουδών στην Οξφόρδη, κατέρρευσε καταμεσής του δρόμου, δύο εβδομάδες πριν από τις τελικές εξετάσεις. Η τελευταία της σκέψη, προτού να σκοτεινιάσουν όλα γύρω της, ήταν να ριχτεί κάτω από τις ρόδες ενός λεωφορείου που πλησίαζε. Η τρομακτική πίεση του εξεταστικού συστήματος ασφαλώς έπαιξε ρόλο, το ίδιο και το συντριπτικό βάρος της ευθύνης που αισθανόταν η νεαρή φοιτήτρια: ο πατέρας της και ο μεγαλύτερος αδελφός της είχαν πάρει το πτυχίο της κλασικής φιλολογίας από την Οξφόρδη με άριστα· είχε υποχρέωση και η ίδια να φανεί αντάξια της οικογενειακής παράδοσης, και επιπλέον να αποδείξει ότι οι γυναίκες μπορούσαν να είναι εξίσου προικισμένες ακαδημαϊκά όσο οι άνδρες. Ευτυχώς, η Ήντιθ Χωλ ανέρρωσε αρκετά γρήγορα από την κρίση αυτή ώστε να αριστεύσει στις εξετάσεις, και μάλιστα να γίνει δεκτή για διδακτορική διατριβή. Το δεύτερο επεισόδιο σημειώθηκε μερικά χρόνια αργότερα, όταν η συγγραφέας ετοιμαζόταν να ξεκινήσει την ακαδημαϊκή της σταδιοδρομία. Τότε διαλύθηκε ο πρώτος γάμος της, και το αίσθημα της μοναξιάς αποδείχθηκε αφόρητο. Αργότερα, όταν ξαναπαντρεύτηκε και γέννησε δυο παιδιά, απανωτά το ένα μετά το άλλο, δοκίμασε την εμπειρία της επιλόχειας κατάθλιψης. Επιπλέον, σε όλη της τη ζωή βασανιζόταν από οράματα ή ιδέες αυτοχειρίας, δίχως αυτά να παίρνουν ποτέ μορφή συγκεκριμένου σχεδίου· πρόκειται για το φαινόμενο που η σύγχρονη ψυχολογία ονομάζει «αυτοκτονικό ιδεασμό». Καθώς εξομολογείται, αίφνης μπορεί να την κυριεύσει στιγμιαία παρόρμηση να ριχτεί κάτω από κάποιο κινούμενο όχημα, να πέσει από το παράθυρο ή να πηδήξει από ψηλό σημείο. Όταν πιάνει το μαχαίρι της κουζίνας, για να ψιλοκόψει λαχανικά για το φαγητό, ενδέχεται να έλθει στο μυαλό της, σαν αστραπή, η εικόνα ότι το μπήγει στη σάρκα της. Σε περιόδους έντονου άγχους και πίεσης, τέτοια οράματα ιδεασμού μπορούν να παρουσιαστούν αρκετές φορές εντός της ημέρας, και είναι εξαντλητικά από ψυχολογική άποψη. Χρειάζεται μεγάλο θάρρος για να ομολογήσει κανείς δημοσίως τέτοια πράγματα για τον εαυτό του, και από θάρρος η Ήντιθ Χωλ δεν υστερεί. Όμως το βιβλίο της δεν είναι απλώς προσωπική εξομολόγηση ή χρονικό μιας διαχρονικά δυστυχισμένης οικογένειας. Το κεντρικό θέμα είναι πώς η σκέψη και η ποίηση των αρχαίων Ελλήνων (και ιδίως η αρχαία τραγωδία) μπορούν να βοηθήσουν στην καταπολέμηση της οδύνης και στην αποτροπή της αυτοκτονίας – παράλληλα, βεβαίως, προς τη φαρμακευτική αγωγή και την ψυχοθεραπεία. Εδώ έγκειται το κύριο ενδιαφέρον αυτού του αυτοβιογραφικού δοκιμίου. Κατά τη διάσημη διατύπωση του Τολστόι, υπάρχουν πάμπολλες δυστυχισμένες οικογένειες στον κόσμο, και καθεμία έχει τη δική της ιστορία. Οποιοσδήποτε από τους αναγνώστες θα μπορούσε να διηγηθεί ανάλογες ιστορίες οικογενειακής οδύνης, ψυχικών τραυμάτων και επαχθών εμπειριών, λιγότερο ή περισσότερο καταστροφικές. Τι είδους παρηγοριά ή ανακούφιση δύναται να μας προσφέρει η αρχαία τραγωδία από αυτήν την άποψη; 4. Αίας και Φαίδρα, Ηρακλής και Φιλοκτήτης Η Ήντιθ Χωλ πρωτοέμαθε τα αρχαία ελληνικά στο σχολείο της, το καλό ανθρωπιστικό γυμνάσιο θηλέων στο Νότιγχαμ. Έκτοτε, από τα χρόνια της πρώιμης εφηβείας της, δεν έπαψε να μελετάει τα κείμενα των αρχαίων Ελλήνων, που της προσέφεραν όχι μόνο το αντικείμενο της ακαδημαϊκής της σταδιοδρομίας αλλά και ανεκτίμητη παρακαταθήκη πρακτικής σοφίας και θησαυρό διδαγμάτων για τη ζωή της. Ιδιαίτερη προτίμηση δείχνει στην αρχαία τραγωδία και στα ηθικά συγγράμματα του Αριστοτέλη: καθώς πιστεύει, αυτές είναι οι δύο σπουδαιότερες πηγές που μπορούν να μας βοηθήσουν να διαμορφώσουμε αμιγώς εγκόσμια, μη θρησκευτική βιοσοφία και ηθική συνείδηση, πρόσφορη για τον σύγχρονο κόσμο – μια προοπτική γνήσια ανθρωπιστική, λαϊκή και πρακτική, δίχως θεολογικά δόγματα και μεταφυσικές παραδοχές. Κάποιοι θα αντέτειναν ότι η άποψη αυτή παραγνωρίζει τον βαρύ μεταφυσικό οπλισμό της αρχαίας τραγωδίας, που πολλά από τα έργα της συνιστούν μνημεία θεολογικού στοχασμού εφάμιλλα προς τη Γένεση και την Μπάγκαβαντ Γκίτα. Όμως για το συγκεκριμένο θέμα που διερευνάται στο παρόν βιβλίο, την αυτοκτονία και τις κοινωνικές και ψυχολογικές συνέπειές της, αυτό δεν έχει πολλή σημασία. Εκείνο που απασχολεί κατεξοχήν τη συγγραφέα του βιβλίου είναι ο αντίκτυπος της αυτοκτονίας στους άλλους, το συναισθηματικό κόστος που συνεπάγεται η πράξη αυτή για τους οικείους και τους αγαπημένους του θύματος – γονείς και παιδιά, συγγενείς, φίλους, συνεργάτες, μαθητές, όλους όσοι σχετίζονται μαζί του στο άμεσο ή ευρύτερο περιβάλλον του. Αυτοί είναι που πληρώνουν το ψυχικό τίμημα, αυτοί υφίστανται το οδυνηρό τραύμα από τον βίαιο αποχωρισμό, όταν ο εθελουσίως νεκρός έχει πια φύγει για την ανυπαρξία. Ό,τι τελειώνει για τον αυτόχειρα σε μία στιγμή, για τα πρόσωπα του περιγύρου του μπορεί να διαρκέσει μια ζωή. Από αυτήν την άποψη, η Ήντιθ Χωλ εντάσσεται στη γραμμή των στοχαστών που καταδικάζουν την αυτοκτονία για λόγους κοινωνικούς και αλτρουιστικούς, επειδή συνιστά άρνηση της ευθύνης απέναντι στους άλλους ανθρώπους και στην κοινότητα. Πρόκειται για παλαιά και επιφανή παράδοση σκέψης, η οποία περιλαμβάνει τόσο Χριστιανούς πατέρες, όπως ο Ακινάτης, όσο και Διαφωτιστές σαν τον Ρουσσώ και τον Ντιντερό. Η Φαίδρα επιχειρεί να σκοτωθεί με το ξίφος του Ιππόλυτου. Χαρακτικό της Ανν-Λουί Ζιροντέ από έκδοση της Φαίδρας του Ρακίνα, 1801. Καθώς επισημαίνει προσφυώς η Ήντιθ Χωλ, οι απαρχές αυτής της άποψης ανάγονται στον Αριστοτέλη. Πράγματι, ο Αριστοτέλης είχε ορίσει την αυτοχειρία ως άδικη πράξη που βλάπτει την πολιτεία. Κατά τη Χωλ, πίσω από αυτήν την κάπως ψυχρή, νομική ή ακόμη και νομικίστικη διατύπωση, διακρίνεται η έγνοια του Αριστοτέλη για τις επιπτώσεις της απώλειας στον άμεσο περίγυρο του νεκρού, ιδίως στους δικούς του και την οικογένειά του. Άλλωστε, κατά πάγια αριστοτελική θέση, η οικογένεια συνιστά τη βασική μονάδα της πολιτείας – και επομένως όσα ισχύουν για το ευρύτερο σύνολο, βρίσκουν εφαρμογή ομοίως στη μικρότερη διακριτή μονάδα του. Γι’ αυτό η συγγραφέας επιδοκιμάζει το τέλος της ζωής του Αριστοτέλη και το αντιπαραθέτει προς την τελευτή του άλλου κορυφαίου φιλοσόφου της κλασικής εποχής, του Σωκράτη. Κατά τη γνώμη της Χωλ, ο θάνατος του Σωκράτη δεν διαφέρει ουσιωδώς από την αυτοκτονία. Ο φιλόσοφος είχε καταδικαστεί σε θάνατο αλλά (σύμφωνα πάντοτε με την εκτίμηση της γράφουσας) θα μπορούσε πανεύκολα να δραπετεύσει, όπως του πρότειναν οι φίλοι του με οργανωμένο σχέδιο, και να συνεχίσει τη ζωή του για πολλά χρόνια ακόμη σε κάποιον τόπο εξορίας, όχι πολύ μακρινό από την Αθήνα. Θα εξακολουθούσε έτσι να προσφέρει συμπαράσταση και καθοδήγηση στην οικογένειά του, στη γυναίκα και στα μικρά παιδιά του που τον είχαν απόλυτη ανάγκη, καθώς και στους αφοσιωμένους φίλους και μαθητές του. Αντί για αυτό, ο Σωκράτης δέχθηκε αυτοβούλως να παραμείνει στη φυλακή και να πιει το κώνειο, πεθαίνοντας λίγο-πολύ με τη θέλησή του για να αποδείξει μια ηθική φιλοσοφική ιδέα. Με άλλα λόγια, κατά τη συγγραφέα του βιβλίου, ο Σωκράτης απαρνήθηκε το χρέος του προς τους οικείους του για να γίνει ήρωας της φιλοσοφίας. Είναι φανερό, βέβαια, ότι η τοποθέτηση της Ήντιθ Χωλ σε αυτό το θέμα είναι άκρως συζητήσιμη: με συλλογιστική τέτοιου τύπου, θα κατέληγε κανείς να υποστηρίξει ότι αυτοκτόνησε ακόμη και ο Χριστός! Η Χωλ εκπλήσσεται (ή μάλλον σοκάρεται και θυμώνει) από την ψυχρότητα την οποία επιδεικνύει ο Σωκράτης του πλατωνικού Φαίδωνα προς τη γυναίκα και τα ανήλικα παιδιά του, όταν ζητεί να τα απομακρύνουν για να μην ακούει τα κλάματα και τους οδυρμούς τους κατά τις στερνές του ώρες. Πάλι, όμως, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι η συμπεριφορά αυτή είναι μέρος της μυθοπλασίας που κατασκεύασε για το τέλος του Σωκράτη ένας άλλος φιλόσοφος, ο Πλάτων – άνθρωπος που ούτε παντρεύτηκε ο ίδιος ούτε απέκτησε παιδιά, αλλά είχε για μοναδική του οικογένεια τους μαθητές του. Στην πραγματικότητα, δεν ξέρουμε πώς ήταν οι τελευταίες ώρες του Σωκράτη. Το μόνο που ξέρουμε είναι πώς θα ήθελε ο Πλάτων να τις φαντάζεται. Πάντως, η Χωλ έχει δίκιο όσον αφορά τον υποδειγματικό, από άποψη ευαισθησίας και ανθρωπιάς, θάνατο του Αριστοτέλη. Ο Σταγειρίτης φιλόσοφος ήταν σοβαρά άρρωστος από στομαχική πάθηση (ίσως καρκίνο), και με δεδομένες τις ιατρικές του γνώσεις, θα ήξερε ότι τον πρόσμενε επώδυνο τέλος. Όταν πέθανε ο παλαιός μαθητής του, ο Μέγας Αλέξανδρος, και οι Αθηναίοι εξεγέρθηκαν κατά της Μακεδονικής δεσποτείας, ο Αριστοτέλης έγινε αμέσως ανεπιθύμητο πρόσωπο στην Αθήνα και βρέθηκε σε μεγάλο κίνδυνο, και ο ίδιος και οι δικοί του. Αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πόλη και να καταφύγει εξόριστος στη Χαλκίδα· έτσι άφησε επίσης σε χέρια άλλων τη σχολή του, τον Περίπατο, στην οποία είχε αφιερώσει τόσο χρόνο και κόπο, και η οποία αποτελούσε το κορυφαίο έργο της σταδιοδρομίας του. Όλα αυτά θα ήταν αρκετά για να τον κάνουν να απαρνηθεί τη ζωή και να επιζητήσει το τέλος μια ώρα αρχύτερα· ως πολυμαθής φυσιογνώστης και γιος γιατρού, ήταν ειδήμων στα δηλητήρια. Παρά ταύτα, ο Αριστοτέλης δεν επέλεξε την «εύλογον εξαγωγήν». Έζησε αρκετούς μήνες στη Χαλκίδα, μαζί με τη σύντροφό του Ερπυλλίδα και τα δύο παιδιά του, ώστε να τους δώσει τον χρόνο να προετοιμαστούν συναισθηματικά για την οριστική αναχώρησή του. Πεθαίνοντας άφησε λεπτομερή διαθήκη, με την οποία τακτοποιούσε άψογα τις υποθέσεις του και μεριμνούσε για όλα τα μέλη του σπιτικού του. Ο Αριστοτέλης άντεξε ώς το τέρμα, και τούτο πρέπει να χάρισε κάποια παρηγοριά στους δικούς του και να τους βοήθησε να συμβιβαστούν καλύτερα με την οδύνη της τελικής, μοιραίας απώλειας. Πολύτιμα νοήματα αντλεί η συγγραφέας και από τις αρχαίες τραγωδίες, όπου η αυτοχειρία αποτελεί συχνό θέμα, όπως θα περίμενε κανείς, με δεδομένες τις φρικτές δοκιμασίες και τα πλήγματα του πεπρωμένου που αντιμετωπίζουν οι ήρωες των τραγικών μύθων. Στις σωζόμενες τραγωδίες η αυτοκτονία είναι κατεξοχήν συνήθεια των γυναικών. Από τα ανδρικά πρόσωπα μόνο ο Αίας και ο Αίμων, ο γιος του Κρέοντα, τερματίζουν έτσι τη ζωή τους. Άλλοι ήρωες, όπως ο Φιλοκτήτης του Σοφοκλή και ο Ηρακλής του Ευριπίδη, επιζητούν προσώρας το τέλος του βίου, σκέπτονται σοβαρά να σκοτωθούν, αλλά εντέλει αντιστέκονται στην παρόρμηση και συνεχίζουν τον αγώνα της ύπαρξης. Η γυναικεία πινακοθήκη του τραγικού δράματος, αντιθέτως, παρουσιάζει πληθώρα παραδειγμάτων, από την Αντιγόνη, την Ευρυδίκη και την Ιοκάστη μέχρι τη Φαίδρα, τη Δηιάνειρα, την Ευάδνη, και ακόμη τον εκούσιο απαγχονισμό της Λήδας, που περιγράφεται στην Ελένη. Η Ήντιθ Χωλ περιλαμβάνει στον κατάλογο αυτόν και την Άλκηστη, η οποία δέχεται να πεθάνει αυτοβούλως στη θέση του συζύγου της του Άδμητου. Εντούτοις η Άλκηστη δεν χάνεται από το δικό της χέρι· φθίνει από αρρώστια και βρίσκει τον θάνατο από φυσικά αίτια, από τη στιγμή που συναινεί να πάρει πάνω της το πεπρωμένο του Άδμητου. Η συγγραφέας, εν γένει, πρεσβεύει στη μελέτη της μια πολύ διευρυμένη, έως και καταχρηστικά απλωμένη αντίληψη της τραγικής αυτοκτονίας, αγκαλιάζοντας περιπτώσεις που δεν θα κρίνονταν έτσι ούτε από νομική πλευρά ούτε από την κοινή λογική. Σε κάποιο χωρίο φτάνει να συσχετίσει ακόμη και τη θυσία της Ιφιγένειας, στην Ιφιγένεια την εν Αυλίδι του Ευριπίδη, με τις αυτοχειρίες των άλλων τραγικών ηρωίδων, επειδή η Ιφιγένεια χειραγωγείται ψυχολογικά από τον Αγαμέμνονα προκειμένου να αποδεχθεί εθελουσίως τη σφαγή της στον βωμό του πατριωτισμού. Όπως και να είναι, σε όλες τις ελληνικές τραγωδίες απεικονίζεται συγκλονιστικά ο αλγεινός αντίκτυπος που έχει η αυτοκτονία του ήρωα ή της ηρωίδας στον περίγυρό τους και στα προσφιλή τους πρόσωπα. Η βίαιη διακοπή της ζωής δεν προξενεί μόνο θρήνους και πολύκλαυστα μοιρολόγια για τον αδικοχαμένο, αλλά επηρεάζει καταλυτικά και τη μοίρα των δικών του, σκιάζει την ψυχή και τον βίο τους, ή ενίοτε τους οδηγεί και εκείνους στην καταστροφή. Έτσι οι τραγικοί ποιητές αναδεικνύονται πρωτοπόροι στην ανάδειξη του ευρύτερου, οικογενειακού και κοινωνικού τιμήματος της αυτοχειρίας. Πριν από τον Αριστοτέλη, και ασφαλώς αιώνες πρωτύτερα από τους σχολαστικούς θεολόγους και τους Διαφωτιστές, συνειδητοποίησαν και εμβάθυναν στις πολλαπλές, αλυσιδωτές επιπτώσεις που επιφέρει τέτοια πράξη στο περιβάλλον του θύματος. Ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης ήταν έξοχοι ψυχολόγοι. Ο Άρθουρ Μίλλερ βάζει κάπου έναν ήρωά του να ομολογεί ότι «μια αυτοκτονία στην ουσία σκοτώνει δύο ανθρώπους». Στην αρχαία ελληνική τραγωδία αφανίζει ακόμη περισσότερους. Στον Ιππόλυτο του Ευριπίδη η Φαίδρα παλεύει με το άνομο πάθος της για τον προγονό της, τον ωραίο και σεμνό Ιππόλυτο, γιο του Θησέα από τον προηγούμενο γάμο του με τη βασίλισσα των Αμαζόνων. Το ψυχικό της βάσανό είναι τόσο μεγάλο που έχει ήδη αποφασίσει να τερματίσει τη ζωή της σιγά-σιγά, αρνούμενη την τροφή. Όταν όμως ο απόκρυφος έρωτάς της γίνεται γνωστός, από ακριτομυθία μιας έμπιστης δούλας, και ο αγανακτισμένος Ιππόλυτος την προπηλακίζει με βδελυγμία, η Φαίδρα αναγκάζεται να επισπεύσει το τέλος της από ντροπή. Κρεμιέται στον κοιτώνα της και αφήνει πίσω της δόλιο σημείωμα, κατηγορώντας ψευδώς τον Ιππόλυτο για βιασμό. Η ύπουλη αυτή πρωτοβουλία, που αφήνει μελανό στίγμα στον χαρακτήρα της Φαίδρας, οφείλεται στην επιθυμία της να προστατέψει το καλό της όνομα και τα παιδιά της: να μην παραγκωνιστούν αυτά κοινωνικά σαν γόνοι μιας ανήθικης μοιχαλίδας. Η αυτοκτονία του Κάτωνα του νεότερου. Πίνακας του Γκουερτσίνο, 1641. Παλάτσο Ρόσσο, Γένοβα. Όμως οι επιπτώσεις είναι τρομερές. Ο Θησέας καταρρακώνεται μπροστά στο άψυχο σώμα της γυναίκας του. Ο θάνατος της Φαίδρας έριξε πέπλο σκότους πάνω στον οίκο του και βύθισε τον ίδιο και τα παιδιά τους στην απελπισία. Όταν διαβάζει το συκοφαντικό σημείωμα από το χέρι της νεκρής, ο Θησέας πιστεύει αυτομάτως τα γραφόμενα και εξαπολύει ανεξέλεγκτη οργή εναντίον του Ιππόλυτου. Ρίχνει πάνω στον αγνό νέο μία από τις μαγικές κατάρες, τις οποίες έχει μάθει από τον θεϊκό γονιό του, τον Ποσειδώνα, και ο Ιππόλυτος πέφτει από το άρμα του και τσακίζεται στα βράχια. Όταν ο Θησέας θα πληροφορηθεί την αλήθεια για την αθωότητα του Ιππόλυτου, συνειδητοποιεί ότι μαζί με τη σύζυγό του, έχασε από δικό του φταίξιμο και τον μεγαλύτερο γιο του. Στο εξής θα ζήσει σαν συντετριμμένος άνθρωπος. Η αυτοκτονία της Φαίδρας έσπειρε θάνατο και απόγνωση σε ολόκληρη την οικογένεια. Το ευριπίδειο θέατρο αναπαριστάνει ζωηρά πολλές τέτοιες περιπτώσεις, όπου ο αυτοχειριασμός μιας ηρωίδας φέρνει απερίγραπτο σπαραγμό στους αγαπημένους της. Από τις εντυπωσιακότερες σκηνές είναι ο θάνατος της Ευάδνης στις Ικέτιδες, μία από τις πιο παραγνωρισμένες τραγωδίες του Ευριπίδη. Ο σύζυγος της Ευάδνης, ο Καπανέας, σκοτώθηκε θεαματικά στην εκστρατεία των Επτά επί Θήβας. Καθώς το πτώμα του αποτεφρώνεται στη νεκρική πυρά, η Ευάδνη παρουσιάζεται μισότρελη από τον πόνο, σαν αλλοπαρμένη μαινάδα. Οι δικοί της την κρατούσαν κλεισμένη στον οίκο υπό αυστηρή επιτήρηση, για να μην κάνει κακό στον εαυτό της – ο Ευριπίδης, γνώστης των ψυχικών παθών, ήξερε πώς πρέπει να χειρίζεται κανείς τους ανθρώπους με καταθλιπτική ψύχωση. Όμως η γυναίκα ξέφυγε και προσέρχεται τώρα για να πεθάνει μαζί με τον άνδρα της, παραληρώντας για τη δόξα που θα κερδίσει δήθεν με τη θυσία της. Αναρριχάται στον βράχο πάνω από την πυρά, και εντέλει πηδάει κάτω, ώστε να σμίξει με τα οστά του αγαπημένου της μέσα στις φλόγες. Στην αβάσταχτη αυτή σκηνή παρίσταται ο ηλικιωμένος Ίφις, ο πατέρας της Ευάδνης, που την πήρε στο κατόπι μόλις αντιλήφθηκε την απόδρασή της. Πασχίζει μάταια να συγκρατήσει την κόρη του, όμως εκείνη δεν του δίνει σημασία μέσα στη μανία της. Ο Ίφις υποχρεώνεται να παρακολουθήσει το απονενοημένο άλμα της μέσα στη φωτιά. Συντετριμμένος, αναλογίζεται το ρημαγμένο πια σπιτικό του, που το ξεκλήρισαν ο πόλεμος και η τρέλα. Δεν του μένει παρά να πεθάνει και ο ίδιος, ένας αξιολύπητος γέρος, μόνος, δίχως κανέναν στον κόσμο. Δηλώνει πως θα γυρίσει να κλειστεί στο σκοτεινιασμένο μέγαρό του, και εκεί θα σβήσει από ασιτία. Από τον πάλαι ποτέ ξακουσμένο οίκο δεν έχει απομείνει παρά στάχτη και πένθος. Πόσες άλλες ζωές μπορεί να αγγίξει και να σκιάσει η απεγνωσμένη πράξη ενός αυτόχειρα, το δείχνει ο Αίας του Σοφοκλή. Ο ομώνυμος πρωταγωνιστής αυτής της τραγωδίας παραφρονεί από πληγωμένο εγωισμό, παθαίνει παράκρουση και επιτίθεται με τη σπάθα του σε ένα κοπάδι πρόβατα, θαρρώντας ότι εξοντώνει τους αντιπάλους του που τον αδίκησαν, τον Οδυσσέα και τους δύο Ατρείδες αδελφούς. Όταν συνέρχεται και συνειδητοποιεί την πράξη του, φοβάται ότι θα γίνει περίγελως του στρατοπέδου. Το παράφορο αίσθημα τιμής και η άγρια περηφάνια του δεν μπορούν να αντέξουν τέτοια ταπείνωση· ο Αίας είναι κάπως σαν αρχαίος Έλληνας σαμουράι, ολότελα άκαμπτος σε θέματα προσωπικού γοήτρου και κώδικα αξιών. Για να ξεγελάσει τους οικείους και τους στρατιώτες του, που θα καταγίνονταν ασφαλώς να τον περιορίσουν, προσποιείται πως σκοπεύει να συμβιβαστεί με το πάθημά του και να υποταχθεί στους Ατρείδες. Έτσι βρίσκει ευκαιρία να απομονωθεί και σκοτώνεται πέφτοντας πάνω στο σπαθί του. Ο χαμός του Αίαντα γεμίζει με αγιάτρευτη θλίψη τους άνδρες του στρατεύματός του, που νιώθουν τύψεις επειδή τον άφησαν μονάχο του και δεν τον πρόσεξαν όσο έπρεπε. Όμως η κατάσταση είναι πολύ πιο κρίσιμη για την άμεση οικογένεια του σκοτωμένου. Η παλλακίδα του η Τέκμησσα, αιχμάλωτη πολέμου που ο Αίας την αγάπησε (τουλάχιστον όσο είναι ικανός να αγαπήσει ένας ήρωας) και την έκανε σύντροφό του, αισθάνεται ολότελα εξουθενωμένη, σαν πολιτεία που την ισοπέδωσαν οι εχθροί. Δεν είχε άλλον στον κόσμο, εκτός από αυτόν τον άμοιρο μανιασμένο πολεμιστή, και τώρα που κείτεται νεκρός, το μέλλον της είναι άδηλο. Οι πανίσχυροι εχθροί του Αίαντα θα μπορούσαν να τη ρίξουν πάλι στη σκλαβιά, τόσο την ίδια όσο και τον γιο που έχει αποκτήσει με τον ήρωα, τον μικρό Ευρυσάκη. Κανείς δεν θα τους υπερασπιστεί. Ο ετεροθαλής αδελφός του Αίαντα, ο Τεύκρος, είναι ομοίως σε δεινή θέση. Ξέρει καλά ότι ο οργίλος και αδυσώπητος πατέρας τους, ο Σαλαμίνιος βασιλιάς Τελαμών, δεν θα τον δεχτεί πίσω στην πατρίδα, αν τον δει να επιστρέφει χωρίς τον ένδοξο μεγάλο αδελφό του. Αναμφίβολα ο Τελαμών θα θεωρήσει τον Τεύκρο υπεύθυνο για την αυτοκτονία του Αίαντα, θα τον εξευτελίσει και θα τον εξορίσει ισοβίως. Η απεγνωσμένη πράξη του Αίαντα σκόρπισε το κακό και την καταστροφή παντού γύρω της, σε όλους τους δικούς του. Η ίδια αλυσιδωτή αντίδραση, σαν ντόμινο σωμάτων και ψυχών που καθεμία τους σωριάζεται πάνω στην επόμενη και όλες πέφτουν τσακισμένες, σημαδεύει και το φινάλε της σοφόκλειας Αντιγόνης. Όταν η Αντιγόνη καταδικάζεται από τον Κρέοντα και κλείνεται ζωντανή σε υπόγειο τάφο, αυτοκτονεί πλέκοντας μια θηλιά από τις κλωστές του ρούχου της. Ο μνηστήρας της ο Αίμων, γιος του Κρέοντα, ανακαλύπτει το πτώμα της και τρελαίνεται από την απόγνωση. Επιχειρεί αρχικά να μαχαιρώσει τον πατέρα του, που έχει σπεύσει και ο ίδιος ανήσυχος στον τάφο· όταν ο Κρέων τού ξεφεύγει, ο Αίμων στρέφει το μαχαίρι στα δικά του σωθικά. Το επόμενο θύμα είναι η Ευρυδίκη, η σύζυγος του Κρέοντα: μόλις πληροφορείται τον χαμό του παιδιού τους, κλείνεται σιωπηλή στην κάμαρά της και σκοτώνεται και η ίδια με ξίφος, βλαστημώντας τον άντρα της με βαριές κατάρες. Οιονεί με μία κίνηση, ο Κρέων εξαπέλυσε μια συμφορά η οποία θέρισε όλους τους οικείους του και τον άφησε ολομόναχο στον κόσμο. Ο ίδιος δεν έχει πια κανένα κίνητρο να παραμείνει στη ζωή· παρά ταύτα, κρατιέται ζωντανός, καθότι είναι ο μόνος που έμεινε πίσω για να θρηνήσει το πλήθος των νεκρών του – λες και η ζωή αυτή είναι πλέον η πιο βαριά ποινή και καταδίκη, η τιμωρία που του αρμόζει. Όμως η αρχαία τραγωδία περιλαμβάνει και πιο αίσια παραδείγματα ηρώων που αρνούνται την έξοδο από τον βίο, παρά τα φοβερά δεινά τους, και αποφασίζουν να αντέξουν το βάρος της ύπαρξης με καρτερία και με διάθεση προσφοράς. Ο χορός των γερόντων στον Αγαμέμνονα του Αισχύλου υποφέρει και ασφυκτιά κάτω από την τυραννία που έχει επιβάλει στην πόλη τους το στυγερό ζεύγος των φονιάδων, ο Αίγισθος και η Κλυταιμήστρα. Οι γέροντες πενθούν επίσης για αγαπημένα πρόσωπα που χάθηκαν στη μακρά εκστρατεία της Τροίας. Τους έχει γεμίσει φρίκη η σειρά των βάναυσων εγκλημάτων που αντίκρισαν στον καιρό τους, από τότε που η Ιφιγένεια σφαγιάστηκε σαν ζώο στον βωμό ώς τη στιγμή που δολοφονήθηκε οικτρά ο βασιλιάς Αγαμέμνων. Ξανά και ξανά συλλογίζονται ότι η ζωή τους δεν έχει πια νόημα, ποθούν να βρουν τον θάνατο που θα τους έφερνε ανακούφιση. Εντέλει, όμως, παραμερίζουν τις μαύρες σκέψεις και ορθώνουν το ανάστημά τους απέναντι στον αχρείο Αίγισθο. Διατηρούν το αίσθημα του δίκιου και είναι αποφασισμένοι να αντισταθούν στον αιμοσταγή δυνάστη. Πάντα, όσο γέρος και αδύναμος και αν είναι κανείς, υπάρχει κάτι για το οποίο αξίζει να αγωνιστεί. Η Ιοκάστη αυτοκτονεί, ενώ ο Οιδίπους αυτοτυφλώνεται. Χαρακτικό από γερμανική μετάφραση του έργου του Βοκάκιου «Περί ενδόξων γυναικών», 1474. Ανάλογη είναι η εμπειρία του Φιλοκτήτη στην ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή. Τραυματισμένος σοβαρά στο πόδι από δάγκωμα φιδιού, ο ήρωας αυτός εγκαταλείφθηκε από τους Αχαιούς σαν περιττό βάρος στην έρημη Λήμνο, καθώς οι σύντροφοί του τραβούσαν για την Τροία. Στη δασωμένη νήσο πέρασε βίο ελεεινό, με την αγιάτρευτη πληγή του να τον κατατρώγει, κυνηγώντας θηράματα με το τόξο του για να συντηρείται μετά βίας. Όταν τον καταλαμβάνουν οι κρίσεις πόνου από το τραύμα του, σπαράζει και βογκάει, εύχεται να πεθάνει για να γλιτώσει από το μαρτύριο. Ο θεατής αναρωτιέται πώς κατάφερε να αντέξει τόσο πολύ ο άνθρωπος αυτός στο ερημονήσι, πώς δεν ρίχτηκε από τα βράχια ή δεν αφέθηκε να σβήσει από ασιτία, μέσα στην απροσμέτρητη αγωνία του. Όμως εντέλει η καρτερία του Φιλοκτήτη ανταμείβεται από το παράδοξο σοφόκλειο σύμπαν. Οι Αχαιοί τον χρειάζονται πίσω, λόγω κάποιου χρησμού που προφήτευσε ότι ο Φιλοκτήτης με το τόξο του είναι απαραίτητος για να αλωθεί η Τροία. Ο ίδιος ο θεοποιημένος Ηρακλής, ο ακριβός του φίλος που υπέμεινε και αυτός μια ζωή όλο μόχθους και βάσανα, εμφανίζεται και προτρέπει τον Φιλοκτήτη να πάει στην Τρωάδα· εκεί θα τον γιατρέψει ο Μαχάων, και ο Φιλοκτήτης θα γίνει ένας από τους ξακουστούς πορθητές του Ιλίου. Όσο μένει κανείς ζωντανός, υπάρχει πάντοτε ελπίδα. Την πιο συγκλονιστική περίπτωση προσφέρει η τραγωδία Ηρακλής Μαινόμενος του Ευριπίδη. Ο πρωταγωνιστής, έχοντας γυρίσει από την αποστολή του στον Άδη, κυριεύεται αίφνης από τη Λύσσα, τη θεά της πολεμικής μανίας, και πάνω στην παράκρουσή του φονεύει τη γυναίκα και τα παιδιά του, θαρρώντας ότι εκδικείται τους εχθρούς του. Όταν ο Ηρακλής ξαναβρίσκει τα λογικά του, κατακλύζεται από ενοχή για το αποτρόπαιο έγκλημά του. Η άμεση παρόρμησή του είναι να τερματίσει βίαια τη ζωή του. Όμως πάνω στην ώρα καταφτάνει ο Θησέας, που χρωστάει τη σωτηρία του στον Ηρακλή, καθότι αυτός ο τελευταίος τον ελευθέρωσε από τον Άδη και τον έφερε πίσω στο φως. Ο Θησέας είναι αποφασισμένος να ανταποδώσει τη χάρη στον σωτήρα του. Με υποδειγματική λεπτότητα και συμπόνια παρηγορεί τον Ηρακλή και τον παρακινεί να μην εγκαταλείψει τη ζωή. Η μοίρα του είναι φοβερή, το πένθος του είναι αξεπέραστο, αλλά ο ίδιος ο ήρωας δεν έχει φταίξιμο. Όλα έγιναν άθελά του, εξαιτίας της θεόσταλτης μανίας. Τέτοιες είναι οι συμφορές που φορτώνουν οι θεοί στους ανθρώπους, και οι θνητοί οφείλουν να τις υπομείνουν και να τις αντέξουν· αυτή είναι η ουσία του ηρωισμού. Ο Ηρακλής είναι σπουδαίος ήρωας, ο δαμαστής του κακού και μέγας ευεργέτης της ανθρωπότητας. Ο κόσμος τον χρειάζεται. Η προσεκτική, γεμάτη κατανόηση μέθοδος του Θησέα, που θα τη ζήλευε ένας σημερινός ψυχοθεραπευτής, φέρνει αποτέλεσμα. Ο Ηρακλής ξεπερνάει τον παροξυσμό της απελπισίας και πείθεται να μείνει ζωντανός και να εγκατασταθεί στην Αθήνα με τον Θησέα. Δέχεται τη ζωή όχι σαν μετάνοια και ποινή, όπως ο Κρέων της Αντιγόνης, αλλά ως ανθρώπινο χρέος και επιβεβλημένο αγώνα. Η ύπαρξη είναι η απάντηση στα δεινά που επισωρεύουν πάνω μας οι θεοί. Είναι το μόνο αντίδοτο στο κακό που διαπερνάει το σύμπαν. Η αρχαία τραγωδία δεν προσφέρει θετικά κίνητρα για να αγαπήσει κανείς τη ζωή και τις χαρές της. Για τέτοια προτροπή πρέπει να στραφεί κανείς σε άλλα λογοτεχνικά είδη, πιο χαρωπά και αισιόδοξα. Εντούτοις, τα τραγικά δράματα προβάλλουν ανάγλυφα τις αλγεινές επιπτώσεις της αυτοχειρίας στον περίγυρο του θύματος, και στις καλύτερες περιπτώσεις αποδεικνύουν με πειστικότητα ότι ο αγώνας για την ύπαρξη, σε πείσμα των δεινών και του θανάτου, είναι ο ευγενέστερος άθλος του ανθρώπου. Από αυτά τα τραγικά διδάγματα αντλεί το κεντρικό επιχείρημα του βιβλίου της η Ήντιθ Χωλ: η αυτοκτονία συνιστά άρνηση του χρέους μας προς τους άλλους, αποποίηση των ευθυνών μας έναντι της κοινωνίας, προδοσία της αγάπης και της φροντίδας που οφείλουμε στους οικείους μας. Η ζωή μας δεν είναι μόνο δική μας: ανήκει εξίσου στην οικογένειά μας, στους φίλους μας και στην ευρύτερη κοινότητα. Δεν έχουμε άδεια να την παραπετάξουμε και να λιποτακτήσουμε. Η ατομική μας ελευθερία και επιλογή έρχεται σε δεύτερη μοίρα μπροστά στην υπηρεσία που οφείλουμε προς τον πλησίον. Η συγγραφέας τονίζει ξανά και ξανά ότι η θεώρηση αυτή είναι αμιγώς εκκοσμικευμένη και άθρησκη (secular, είναι μία από τις αγαπημένες της λέξεις), και τωόντι θα την προσυπέγραφαν κορυφαίοι διανοητές του Διαφωτισμού και του ορθολογισμού. Όμως έχω την υποψία ότι κάτω από τη στάση της ελλοχεύει ένα ανεπίγνωστο υπόστρωμα χριστιανικής, και δη προτεσταντικής ηθικής. Η ατομική ελευθερία ως έκφραση εγωισμού, η ζωή ως προσφορά προς τον πλησίον, το χρέος να φροντίζουμε όσους έχουν ανάγκη, η ιδέα ότι δεν βρισκόμαστε στον κόσμο για να κάνουμε ό,τι θέλουμε αλλά για να μεριμνούμε για τους γύρω μας – όλα αυτά θυμίζουν κάπως τον άμβωνα του διαμαρτυρόμενου πάστορα. Η ίδια η Ήντιθ Χωλ ασφαλώς θα το αρνηθεί αυτό με βδελυγμία: δεν θα της περνούσε από το μυαλό ότι ο αγγλοσαξονικός προοδευτισμός της και η πολιτική της ορθότητα είναι δυνατόν να έχουν τις ρίζες τους στις μοραλιστικές διδαχές της Μεταρρύθμισης ή του Πουριτανισμού. Στο βάθος όμως, κάτω από την εικόνα της ριζοσπαστικής ακαδημαϊκού και διανοούμενης, διακρίνεται ακόμη η καλή και άξια θυγατέρα του αγγλικανού εφημέριου.

Σύνδεση