Η πολυπροσωπία του φασισμού

Ian Dunt και Dorian Lynskey, Φασισμός, μτφρ. Κωστής Πανσέληνος, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025, σελ. 272 Σώτη Τριανταφύλλου, Φασισμός. Η ιστορία μιας ιδεολογίας, Πατάκης, Αθήνα 2025, σελ. 361 Ο φασισμός είναι θρησκευτική έννοια. Μπενίτο Μουσολίνι Κατά τους μυστικιστές του Σουφισμού, «στον βράχο ο θεός κοιμάται, στο φυτό ο θεός ονειρεύεται, στο ζώο ο θεός σαλεύει, στον άνθρωπο ο θεός ξυπνά». Χωρίς να θέλω να θίξω κανενός είδους μυστικιστές, κάτι ανάλογο ισχύει για τον φασισμό: στις οικονομικές κρίσεις ο φασισμός κοιμάται, στις θεωρίες συνωμοσίας ο φασισμός ονειρεύεται, στον λαϊκισμό ο φασισμός σαλεύει, στον εθνικοσοσιαλισμό έχει για τα καλά ξυπνήσει. Ίσως αυτές οι διάσπαρτες φάσεις αφύπνισης κάνουν τόσο δύσκολο να δοθεί ακριβής ορισμός του φασισμού, παρά την εξαιρετικά πλούσια βιβλιογραφία που τον σταθμίζει εδώ και έναν αιώνα. Στο βιβλίο των Ίαν Νταντ και Ντόριαν Λίνσκι παρατίθεται μια βιβλιογραφία εκατό περίπου τίτλων∙ σ’ εκείνο της Σώτης Τριανταφύλλου μια κατά τι πιο ευάριθμη («επιλεκτική»), των περίπου ογδόντα. Δεδομένου ότι λιγότεροι από το ένα τρίτο είναι κοινοί, το σύνολο μεγεθύνεται. Παρά ταύτα απουσιάζουν κείμενα της δεκαετίας του 1920[1] ή κείμενα πολύ πιο πρόσφατα[2], καθώς και μελέτες για πρώιμους υποστηρικτές του φασισμού μεταξύ διασήμων συγγραφέων[3], ηθοποιών[4], νομικών επιστημόνων[5] κ.ά. Γίνεται φανερό, λοιπόν, πόσο σύνθετο είναι το θέμα και σε τι cauchemar de richesse (εφιάλτη πλούτου) οδηγεί ο όγκος των προσεγγίσεών του. Εκτός αν υιοθετηθεί το καθιερωμένο από τον Στάλιν απλό κριτήριο: όποιος δεν είναι κομμουνιστής είναι φασίστας! Μόνο που η συλλογιστική απλότητα συνιστά βασικό χαρακτηριστικό του φασισμού∙ κάτι που θέτει πρόβλημα και για τη σχέση του Στάλιν με τον φασισμό. Και όχι μόνο του Στάλιν. Υποψήφιοι για την ίδια σχέση βρίσκονται πολλοί ακόμα: από δικτάτορες της Νότιας Αμερικής ή της Ανατολικής Ασίας μέχρι Αγιατολάχ της Μέσης Ανατολής κι από τον Πούτιν μέχρι τον Τραμπ. Όλα αυτά κάνουν το βιβλίο των Νταντ και Λίνσκι, όπως και της Τριανταφύλλου, ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα. Διερευνούν, το καθένα με τον τρόπο του, κατά πόσο ξεμπερδέψαμε ή όχι με όλες τις μορφές φασισμού μετά το 1945. Κοινό στις βιβλιογραφίες είναι το όνομα της Χάννα Άρεντ και το βιβλίο της του 1951, Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού. Τον όρο «ολοκληρωτισμός», πάντως, τον είχε επινοήσει το 1923 ο ιταλός δημοσιογράφος Τζιοβάνι Αμέντολα για το καθεστώς που εγκαινίαζε ο Μουσολίνι, πληρώνοντας με τη ζωή του την εναντίωσή του σ’ αυτό, ξυλοκοπημένος από μελανοχίτωνες τρία χρόνια μετά. Το 1923, ο «ολοκληρωτισμός» κάλυπτε καθ’ όλα τον μουσολινικό φασισμό, με διακηρύξεις τύπου «όλα στο κράτος, τίποτα εκτός του κράτους, τίποτα εναντίον του κράτους»! Τότε, όμως, στη Γερμανία ανθούσε ακόμα η φιλελεύθερη δημοκρατία της Βαϊμάρης, παρά τη βίαιη καταστολή της εξέγερσης των Σπαρτακιστών και τη δολοφονία της Ρόζας Λούξεμπουργκ, ενώ στη Ρωσία, ο κεντρικός σχεδιασμός της οικονομίας αναγκαζόταν να καταφύγει στους τακτικισμούς του Λένιν, με τη «Νέα Οικονομική Πολιτική». Αλλά όταν ο Στάλιν και ο Χίτλερ ανέλαβαν δράση, ο «ολοκληρωτισμός» απογειώθηκε σε ύψη που κατά πολύ υπερέβαιναν τις αγριότητες του ιταλικού φασισμού. Οι δε μιμητές αυτών των ολέθριων προσωπικοτήτων μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, απ’ την Αργεντινή μέχρι την Κίνα, δημιούργησαν νέες παραλλαγές του φασισμού[6]. Κι αν στους τότε μιμητές προστεθούν οι νεότεροι κληρονόμοι, χρειάζεται πολλή προσοχή στο ποιον αποκαλεί κάποιος «φασίστα» στις μέρες μας, δίχως να υποπέσει στον αφορισμό του Νίτσε «το να βλέπεις παντού ομοιότητες είναι ένδειξη ασθενούς όρασης». Συμπληρωματικά ως προς την ευθυκρισία και γραμμένα σχεδόν ταυτόχρονα, όπως φαίνεται, τα δυο βιβλία ευνοούν έναν ισορροπημένο προσανατολισμό στην επικαιρότητα του ζητήματος. Αν πρέπει οπωσδήποτε να επιλέξει κάποιος ένα από τα δύο, θα πρότεινα αυτό της Σώτης Τριανταφύλλου. Κινείται σε ένα ευρύτερο πεδίο εκφάνσεων του φασισμού, εξετάζει πιο λεπτές αποχρώσεις του και είναι γραμμένο σε, αναμενόμενο από τη συγγραφέα, σπινθηροβόλο ύφος. Το βιβλίο των Νταντ και Λίνσκι διατηρεί πιο ουδέτερο ύφος και συχνά αναφέρει τη λέξη φασισμός καταχρηστικά, ενώ πρόκειται για ναζισμό, όπως π.χ. «το Ολοκαύτωμα ήταν η καθαρότερη έκφανση του γερμανικού φασισμού» (σ. 159) ή «από τη στιγμή που οι επιτυχίες και η μαύρη μαγεία του Χίτλερ στέρεψαν, κανείς δεν είχε λόγο να πιστεύει στον φασισμό» (σ. 171). Καταπιάνεται όμως πιο ξεκάθαρα με την ανάρρηση των Μουσολίνι και Χίτλερ στην εξουσία, δίνει σαφέστερη εικόνα των τεχνασμάτων τους και, κυρίως, κλείνει με δύο πολεμικά (κι εντελώς απολαυστικά για μένα) κεφάλαια εναντίον του Πούτιν και του Τραμπ, τους οποίους ανενδοίαστα χαρακτηρίζει φασίστες. Έτσι κι αλλιώς, η ιστορική ύλη την οποία επεξεργάζονται και τα δυο βιβλία είναι λίγο-πολύ γνωστή, από αμέτρητα κι ενίοτε πολύτομα έργα. Η Τριανταφύλλου εξετάζει διεξοδικότερα «τα πρότυπα του φασιστικού ανδρισμού» ή τις επιδιώξεις για μια «φασιστική αρχιτεκτονική» στην Ιταλία, καθώς και παραλλαγές του φασισμού στην αυτοκρατορική Ιαπωνία, στον ισπανικό φρανκισμό ή στον ισλαμικό φανατισμό. Οι Νταντ και Λίνσκι επεκτείνονται περισσότερο στις μεταλλαγές του φασισμού κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στην παρόξυνση του φυλετικού μίσους ή στο πώς ο στρατάρχης Πετέν μετέτρεψε το επαναστατικό τρίπτυχο «ελευθερία-ισότητα-αδελφότητα» σε «εργασία-οικογένεια-πατρίδα», κατά το μουσολινικό «τάξη-πειθαρχία-ιεραρχία». Σε όσα γράφονται σήμερα για το θέμα, όμως, κύριο ζητούμενο γίνεται να απαντηθεί η προειδοποίηση-ερώτημα του Πρίμο Λέβι: «Συνέβη, άρα μπορεί να ξανασυμβεί»; Δυο εκτενή αποσπάσματα από το κάθε βιβλίο εξεικονίζουν τις αποχρώσεις του καθενός σε αυτή την κρίσιμη απάντηση. Ο Μπενίτο Μουσολίνι ηγείται της «Πορείας προς τη Ρώμη» το 1922. «Η μετάβαση της Ρωσίας στη δημοκρατία και τον καπιταλισμό το 1990», γράφουν οι Νταντ και Λίνσκι, «ήταν απότομη και άγαρμπη. Προκάλεσε χάος και δυστυχία, μοιράζοντας αμύθητα πλούτη σε μια ελίτ αδίστακτων ολιγαρχών και σε βάρος των λοιπών πολιτών. Αντί να καταλύσουν μια δικτατορία είχαν ηττηθεί, αλλά όχι στο πεδίο της μάχης. Οδυνηρή η αίσθηση ταπείνωσης και αγανάκτησης, σαν των ηττημένων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Πούτιν υποσχέθηκε να επουλώσει το ψυχολογικό τραύμα, εντοπίζοντας τις ρίζες του εθνικισμού του στους αιώνες πριν τον κομμουνισμό. Το αφήγημά του για την απολεσθείσα δόξα της Ρωσίας επικαλούνταν όχι μόνο τον Στάλιν, αλλά και τον Μεγάλο Πέτρο. (…) Είδε την Ουκρανία και ιδιαίτερα τις ρωσόφωνες ανατολικές επαρχίες της όπως ο Χίτλερ την Αλσατία και τη Λωρραίνη ή ο Μουσολίνι το Φιούμε: ως επικράτειες που είχαν κλαπεί κι έπρεπε να επανενταχθούν στην πατρίδα» (σ. 210-211). Ανάλογα και για τις σημερινές ΗΠΑ, οι Νταντ και Λίνσκι αναφέρουν, μεταξύ άλλων, ότι «Στις 11 Νοεμβρίου 2023, ο Τραμπ ανάρτησε τα εξής στα κοινωνικά του δίκτυα: “Σας ορκιζόμαστε ότι θα ξεριζώσουμε όσους ζουν σαν τρωκτικά στη Χώρα μας, ψεύδονται, ληστεύουν, κλέβουν Εκλογές και κάνουν ό,τι περνά από το χέρι τους για να καταστρέψουν την Αμερική και το Αμερικάνικο Όνειρο. Η απειλή από εξωτερικές δυνάμεις είναι λιγότερο υποχθόνια, σοβαρή κι επικίνδυνη απ’ ό,τι η απειλή εσωτερικών εχθρών”. Αν αντικαταστήσουμε την Αμερική με τη Γερμανία», καταλήγουν οι δυο συγγραφείς, «το παραπάνω θα μπορούσε κάλλιστα να είχε βγει από το στόμα του Χίτλερ» (σ. 237-238). Κι ακόμα, επανερχόμενοι στον Πούτιν, δεν διστάζουν να προσθέσουν ότι «το καθεστώς του φέρει τα περισσότερα γνωρίσματα του φασισμού. Έχει ξεκοιλιάσει τη δημοκρατία, έχει καταστείλει τους αντιφρονούντες, διώκει αντιπάλους και μειονότητες, παράγει εξωφρενική προπαγάνδα, ελέγχει κάθε βραχίονα του κράτους, διεξάγει επεκτατικούς πολέμους, επιζητά ισόβια εξουσία και προάγει τον μύθο της εθνικής αναγέννησης μέσα από την ισχύ και τη βία, που την ενσαρκώνει ο ίδιος. (…) Απ’ όλους τους τυράννους που κυβέρνησαν μετά το 1945, ο Πούτιν είναι εκείνος που ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι θα αναγνώριζαν πιο γρήγορα ως δικό τους άνθρωπο» (σ. 246-248). Στον Πρίμο Λέβι η Σώτη Τριανταφύλλου απαντά πιο επιφυλακτικά από το «ξανασυμβαίνει ήδη», που ουσιαστικά λένε οι δυο άλλοι συγγραφείς. «Αν θέλουμε σώνει και καλά να εντοπίσουμε ιστορικές αναλογίες», γράφει προς το τέλος του βιβλίου της (σ. 352-354), «πρέπει να θυμηθούμε ότι στα χρόνια του Μεσοπολέμου οι φασίστες, οι ναζιστές, οι φρανκιστές κατέλαβαν την εξουσία εξαιτίας αδυναμιών του δημοκρατικού συστήματος και των αλλεπάλληλων σφαλμάτων των φιλελεύθερων ελίτ: ο φασισμός ήταν η αντίδραση στην κοινοβουλευτική και αριστερή αποσύνθεση∙ δεν ήταν η αιτία της. Υπ’ αυτή την έννοια δεν έχει και τόση σημασία αν ο Ντόναλντ Τραμπ, ο Βίκτορ Όρμπαν, ο Ζαΐρ Μπολσονάρου είναι “φασίστες” ή κάτι παρεμφερές. Σημασία έχει αν αυτά τα απίθανα άτομα μπορούν να εκμεταλλευτούν τις υπάρχουσες, τις πολύ πραγματικές, δυσλειτουργίες των κοινοβουλευτικών συστημάτων και τα ιδεολογήματα που έχουν επιτρέψει. (…) Ο φασισμός ήταν μια ουτοπική ιδεολογία, ένα φαντασιακό που δημιούργησε τον μύθο του “νέου ανθρώπου” και του εθνικού μεγαλείου. Τα νέα ακροδεξιά κινήματα δεν πληρούν όλες αυτές τις προϋποθέσεις: προέρχονται από πολιτιστική κρίση και ο ριζοσπαστισμός τους δεν περιέχει τίποτα επαναστατικό (…) Πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε τον φασισμό; (…) Να ποιες είναι, σχηματικά, οι ιδιότητές του: Μονοκομματικό κράτος και καταστολή [κάθε] αντιπολίτευσης. / Επιθετικός εθνικισμός με ιδέες εξαιρετισμού. / Περιφρόνηση για τα ανθρώπινα δικαιώματα όπως τα ορίζει η κοινοβουλευτική δημοκρατία / Κατασκευή εχθρών-αποδιοπομπαίων τράγων ως ενοποιητικό στοιχείο της εθνικής ενότητας. / Λατρεία του στρατού. / Σεξιστική αντίληψη των φύλων. / Έμμονη ιδέα περί εθνικής ασφάλειας. / Έμμονη ιδέα ευταξίας και τιμωρίας των παραβατών. / Πελατοκρατία και διαφθορά. / Λαϊκιστική ρητορική (…) Βιολογικός ρατσισμός…». Την τελευταία ιδιότητα, η συγγραφέας δεν τη θεωρεί εκ των ων ουκ άνευ στον φασισμό. Δικαίως, διότι ήταν κατεξοχήν ιδιότητα του ναζισμού. Αν όμως στην «περιφρόνηση για τα ανθρώπινα δικαιώματα» προσθέσουμε και την περιφρόνηση για το διεθνές δίκαιο, έχουμε μπροστά μας τον πρόεδρο Τραμπ. Κι αν εστιαστούμε στον «επιθετικό εθνικισμό με ιδέες εξαιρετισμού», αναδύεται όλος ο μετά το 1930 ρωσικός πανσλαβισμός ως κομβική ιδεολογία του Πούτιν[7]. Συνεπής στον τίτλο του βιβλίου της (Φασισμός. Η ιστορίας μιας ιδεολογίας) η Σώτη Τριανταφύλλου εκθέτει συστηματικότερα τις απαρχές του φασισμού και την επιλογή του όρου από τον Μουσολίνι, ώστε να ενοποιήσει ανόμοιες ομάδες προς μια μορφή παλιγγενεσίας χάρη στο ξέσπασμα του Πολέμου το 1914∙ αναφέρεται στα ιδιαίτερα στάδια εξέλιξης του φασιστικού κινήματος, από τη μπουφόνικη δράση του ποιητή Γκαμπριέλε Ντ’ Ανούντσιο και τα φλερτ του Μουσολίνι με τον μαρξισμό, αρχικά, ή τον κορπορατισμό, κατόπιν, και τον καιροσκοπισμό που τον έφερε στην εξουσία∙ επιμένει σε λεπτομερή διάκριση των γνωρισμάτων του ιταλικού φασισμού και των συγγενειών του με τον γερμανικό ναζισμό∙ διασαφηνίζει τις ως προς τον φασισμό αποστάσεις παλιότερων ή πιο πρόσφατων δικτατοριών, από την Ουγγαρία του 1920 μέχρι τη Χιλή του 1973∙ κι εντοπίζει κρίσιμες ομοιότητες μεταξύ ακροδεξιών και κομμουνιστικών κομμάτων, όπως μια νοσταλγική «επιστροφή στις ρίζες» (σ. 81). Κρίνοντας όμως, εντέλει, ότι η ταύτιση ναζισμού και σταλινισμού συνιστά «θεμελιώδες σφάλμα εκτίμησης, εφόσον η ιστορία πρέπει να μας διδάσκει να μην ομαδοποιούμε χωριστές εμπειρίες σε ενιαία ερμηνεία που τείνει να ελαχιστοποιεί συγκεκριμένες ιστορικές ευθύνες» (σ. 321). Ένα τεράστιο πλήθος συγκεντρωμένο έξω στην Πιάτσα Βενέτσια στη Ρώμη παρακολουθεί ομιλία του Μουσολίνι, 1930. Επιπλέον, εξετάζει λεπτές παραλλαγές του φασισμού σε τομείς πολιτισμού, από την αρχιτεκτονική, τον κινηματογράφο ή τη μουσική μέχρι μορφές χαιρετισμού, και στέκει με πολλή προσοχή σε περιπτώσεις διανοουμένων που ενέδωσαν στη σαγήνη του φασισμού ή στην πολύ ανθεκτικότερη σαγήνη του κομμουνισμού (σ. 173-199). Άλλες, φερ’ ειπείν, οι περιπτώσεις του Ουίλιαμ Μπ. Γέιτς, του Ντ. Χ. Λώρενς ή του δικού μας Νίκου Καζαντζάκη, ο οποίος στη δεκαετία του 1920 έβλεπε τον φασισμό σαν «μεγάλο κοινωνικό ρέμα (…) όπως ο μπολσεβικισμός», εν μέρει συγγνωστές για την τότε μωρία τους, κι εντελώς άλλες εκείνες «αστεριών των γαλλικών γραμμάτων» σαν τον Ρομπέρ Μπραζιγιάκ, που αρθρογραφούσε υπέρ της Γκεστάπο στην κατεχόμενη Γαλλία, ή σαν τον Νορβηγό Κνουτ Χάμσουν, που το 1943 χάρισε στον Γκέμπελς το βραβείο Νόμπελ με το οποίο είχε τιμηθεί (όπως η Μαρία Κορίνα Ματσάδο, προσφάτως, το Νόμπελ Ειρήνης στον πρόεδρο Τραμπ). Κι ακόμα πιο άθλιες οι περιπτώσεις του βαρόνου Έβολα, αντισημίτη θαυμαστή των SS και υπέρμαχου ενός φασισμού φτιαγμένου από καθαρή βία, του κορυφαίου νομικού του Γ΄ Ράιχ Καρλ Σμιτ, που διακήρυττε την «αρχή του Φύρερ» (Führerprinzip) κι ότι «Ο Φύρερ προστατεύει τον Νόμο» (με αφορμή τις δολοφονίες τη Νύχτα των Μεγάλων Μαχαιριών, 1934), ή του Μάρτιν Χάιντεγκερ[8], για τον οποίο η συγγραφεύς περιορίζεται στον χαρακτηρισμό «κορυφαίος υπαρξιστής φιλόσοφος που υπήρξε μέλος του Ναζιστικού Κόμματος το 1933-1934 κι απολύθηκε [μεταπολεμικά] από το Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ» (σ. 179), ενώ αφιερώνει έξι σελίδες στον Έβολα, καίτοι μετά το 1945 πήρε αποστάσεις από τον μανιασμένο αντιφιλελευθερισμό του. Αντίθετα, ο Χάιντεγκερ ποτέ δεν αποποιήθηκε τις ναζιστικές του ιδέες, όπως φάνηκε από τα Μαύρα Σημειωματάρια που συμπλήρωνε ως το τέλος της ζωής του[9], ούτε έπαψε να θεωρεί τον Χίτλερ ενσάρκωση της Γερμανίας και της γερμανικής ψυχής, «την οποία κατείχε πρωτίστως ο γερμανός αγρότης», όπως νωρίτερα σημείωνε η Τριανταφύλλου, μιλώντας για τις βάσεις του φυλετικού εθνικισμού (σ. 65), χωρίς μνεία στον «κορυφαίο υπαρξιστή». Αλλά ακόμα κι όταν ο Χάιντεγκερ έγραφε απολιτικά, υποτίθεται, δοκίμια περί τέχνης το 1950, έβλεπε στον πίνακα με τα παπούτσια του Βαν Γκογκ (του 1886) να αποκαλύπτεται «ο μόχθος και η ύπαρξη του αγρότη»[10], άρα η ναζιστική ιδέα ενότητας «αίματος και χώματος». Λιγότερο λεπτολόγοι ο Ίαν Νταντ και ο Ντόριαν Λίνσκι, τιτλοδοτώντας το βιβλίο τους απλώς Φασισμός, ξεπερνούν τις αναλυτικές προσεγγίσεις φιλοσοφικών καταβολών και ιδεολογικών προγόνων. Γράφοντας π.χ. ότι, αρχικά, «ο φασισμός δεν ήταν ακόμα ιδέα, ήταν ένας αχταρμάς από ένστικτα, σύμβολα και προσωπικές φιλοδοξίες» (σ. 30) και παρουσιάζοντας τον Μουσολίνι σαν κάποιον που «δεκάρα δεν δίνει αν το λάβαρο ανήκει στον φασισμό ή τον σοσιαλισμό, φτάνει ο ίδιος να είναι σημαιοφόρος» (σ. 31). Στο ίδιο πνεύμα, ειρωνεύονται τον Μπέρτολντ Μπρεχτ, που έκρινε τον ναζισμό ως «την πιο εξόφθαλμη, πιο ξεδιάντροπη, πιο καταπιεστική, πιο ύπουλη μορφή του καπιταλισμού» (σ. 65), όπως και την Κομιντέρν της Μόσχας που, μετά την κατάληψη της εξουσίας από τον Χίτλερ και τη σφαγή ή φυλάκιση χιλιάδων μελών του κομμουνιστικού κόμματος, συμπέραινε ότι «η εγκαθίδρυση της απροκάλυπτης φασιστικής δικτατορίας επισπεύδει την πορεία της Γερμανίας προς την επανάσταση του προλεταριάτου»! (σ. 99). Όσο για την αρχική σαγήνη του φασισμού σε σημαντικούς πολιτικούς, επιστήμονες και καλλιτέχνες (από τον Ουίνστον Τσόρτσιλ ως τον Σίγκμουντ Φρόιντ, τον Τόμας Έντισον ή τον Κόουλ Πόρτερ) τη διατρέχουν μάλλον συνοπτικά (σ. 82-83), για να επιμείνουν κυρίως στις ιδέες περί ευγονικής και την τάση δημιουργίας ενός «νέου ανθρώπου» (κοινή στον φασισμό όσο στον ναζισμό και τον κομμουνισμό). Ρίχνουν έτσι το βάρος, χωρίς τις επιφυλάξεις της Σώτης Τριανταφύλλου, στην επανεμφάνιση του φαινομένου στις μέρες μας, πέρα από τις ιδιοπροσωπίες εγχώριων φασισμών. «Μεγάλο σκουπίδι ο υπερσυντηρητικός Πετέν, στην ίδια κοψιά κι ο Φράνκο (…) θαυμαστής του δικτάτορα Σαλαζάρ ο Έλληνας Ιωάννης Μεταξάς» αποφαίνονται ανεπιφύλακτα (σ. 181-193), με κύριο στόχο την επάνοδο του φασισμού μέσω ενός θάλλοντος λαϊκισμού σε Δύση και Ανατολή. «Ο λαϊκισμός έχει μια πολύ απλοϊκή βασική πρόταση», καταλήγουν, «που μοιάζει περισσότερο με παιδικό παραμύθι παρά με πολιτική θεωρία. Ισχυρίζεται ότι η κοινωνία μπορεί να χωριστεί σε δύο μερίδες: τον λαό και την ελίτ. Ο λαός είναι αγνός και ανόθευτος∙ η ελίτ είναι διεφθαρμένη. (…) Οι δεξιοί λαϊκιστές χρησιμοποιούν τον όρο “λαός” για να αναφερθούν στην κουλτούρα της κυρίαρχης εθνοτικής ομάδας, ενώ η “ελίτ” αποτελείται από τους φιλελεύθερους και τους μετανάστες» (σ. 216). Με μιαν εξίσου κραυγαλέα αντίφαση κατηγορούσαν και οι ναζί τους Εβραίους, ως στυγνούς κεφαλαιοκράτες και ως απειλητικούς προλετάριους ταυτόχρονα. Κοντολογίς, οι Νταντ και Λίνσκι μοιράζουν αφειδώς τον όρο «φασίστας» σε Τραμπ, Πούτιν και άλλους ελάσσονες, διαφόρων περιόδων, ενώ η Τριανταφύλλου παραμένει πιο ακριβής στην αποτίμηση αποχρώσεων. Παρά ταύτα, υιοθετεί στο τέλος τη θέση του βρετανού ιστορικού Ίαν Κέρσοου, ότι «το να προσπαθείς να ορίσεις τον φασισμό είναι σαν να προσπαθείς να κολλήσεις ζελέ στον τοίχο» (σ. 354), όπως οι Νταντ και Λίνσκι, ασπαζόμενοι τον ισπανό φιλόσοφο Ορτέγκα ι Γκασέτ, εξαρχής έγραφαν ότι «πουθενά δεν υπάρχει ατόφιος, αγνός φασισμός. Ο φασισμός χύνεται από την καρδιά κι εκφράζεται με τις γροθιές» (σ. 11). Με αυτή την έννοια τα δυο βιβλία μπορεί να θεωρηθούν συμπληρωματικά κι εξίσου σημαντικά για τους καιρούς που διανύουμε. Κατά βάθος, κοινή τους θέση είναι: ο θεός να μας φυλάει από όσους θέλουν να μας σώσουν από το χάος που οι ίδιοι δημιουργούν. Πάνω: ο Τζάκομο Ματεότι και η σύζυγός του Βέλια Τίτα, ποιήτρια και μυθιστοριογράφος, αδελφή του διάσημου βαρύτονου Τίτα Ρούφο. Κάτω: ο Τζάκομο Ματεότι πριν το 1924. [1] Όπως το «Η φασιστική επανάσταση», «Μπενίτο Μουσολίνι», «Η υπόθεση Ματεότι» κ.ά., από τον Ίβο Άντριτς όταν ξεκινούσε την καριέρα του ως διπλωμάτη της Γιουγκοσλαβίας στη Ρώμη τα πρώτα χρόνια του 1920, βλ. Ίβο Άντριτς, Για τη γέννηση του φασισμού, μτφρ.-εισαγωγή-επίμετρο Ανδρέας Λυμπεράτος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2024. [2] Όπως του Enzo Traverso, Οι ρίζες της ναζιστικής βίας, μτφρ. Νίκος Κούρκουλος, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου 2013. [3] Όπως η γραμμένη το 1938 μελέτη του Χανς-Έριχ Καμίνσκι, Ο Σελίν φαιοχίτωνας, μτφρ. Χαράλαμπος Μαγουλάς, Μάγμα 2021, ή εκείνη για τον εκ των ιδρυτών του Φασιστικού Κόμματος Κούρτσιο Μαλαπάρτε, του Michael McDonough, Malaparte: A House Like Me, Clarkson Potter 1999. [4] Όπως η γραμμένη το 1936, σε μορφή μυθιστορήματος, βιογραφία του Γκούσταφ Γκρούντγκενς (ως Χέντριγκ Χέφγκεν), ηθοποιού που πουλήθηκε στους ναζί για να προωθήσει την καριέρα του, από τον Klaus Mann, Μεφίστο, μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Άγρα 2020. [5] Όπως η διεξοδική μελέτη για τη ζωή και τις απόψεις ενός από τους πιο αφοσιωμένους στο Γ΄ Ράιχ νομικούς, με διαρκή εγκυρότητα στους κύκλους του αντιφιλελευθερισμού, από τον Jan-Werner Müller, Ένας επικίνδυνος νους. Η επίδραση του Carl Schmitt στον μεταπολεμικό ευρωπαϊκό στοχασμό, μτφρ. Ανίτα Συριοπούλου, επιμ. Αλέξανδρος Κιουπκιολής, Πόλις 2010. [6] «Η αιγυπτιακή κοινωνία αποτελεί ένα καλό παράδειγμα για τη μελέτη του φασισμού», σημειώνει με αφορμή την Αίγυπτο της προεδρίας του Γκαμάλ Άμπντελ Νάσερ ο γνωστός συγγραφέας Αλάα Αλ-Ασουάνι, Το σύνδρομο της δικτατορίας, μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, Πατάκης 2021, σ. 75. [7] Βλ. τα άρθρα των Γκόρντον Κορέα «Πούτιν, ο αμετανόητος Τσεκιστής», Μάικλ Λουκέζι «Μια αυθεντική ρωσική καρδιά – Ο Αλεξάντρ Ντούγκιν, ο Βλαντίμιρ Πούτιν και η επικίνδυνη νέα ρωσική ιδεολογία» και Γκάρυ Σωλ Μόρσον «Εγκέφαλοι στον γαλαξία», στο τεύχος 179 της The Athens Review of Books, Ιανουάριος 2026. [8] Βλ. τα κεφάλαια: «Μάρτιν Χάιντεγκερ» και «Καρλ Σμιτ» στο: Mark Lilla, Η Σαγήνη των Συρακουσών, μτφρ. Χρυσούλα Μεντζαλίρα, επιμ. Μ. Βασιλάκης, The Athens Review of Books, Αθήνα 2014. [9] Bλ. Ρίτσαρντ Γουόλιν (Richard Wolin), «Τα Mαύρα Τετράδια του Χάιντεγκερ. O Εθνικοσοσιαλισμός, ο Παγκόσμιος Εβραϊσμός και η ιστορία τού Είναι»· Πήτερ Ε. Γκόρντον (Peter E. Gordon), «Ο Χάιντεγκερ στα μαύρα», ARB, τχ. 58 (Ιαν. 2015)· Τόμας Σήχαν (Thomas Sheehan), «Μάρτιν Χάιντεγκερ: Ένας κανονικός Ναζί», ARB, τχ. 36 (Ιαν. 2013). [10] Μάρτιν Χάιντεγκερ, Η προέλευση του έργου τέχνης, μτφρ. εισαγωγή-σχόλια Γιάννη Τζαβάρα, Δωδώνη 1986, σ. 52-60.

Η πολυπροσωπία του φασισμού

Σύνδεση