Ο πόλεμος, ψυχαμοιβός

Giuseppe Zanetto, Polemos. La guerra in Grecia [Πόλεμος. Ο πόλεμος στην αρχαία Ελλάδα], Laterza, Μπάρι 2025, σελ. 272 1. Όταν ειρήνη αγγέλλουμε Εκείνο το βράδυ, στο σπίτι του Σοφοκλή απέναντι από το δροσερό άλσος του Κολωνού, το συμπόσιο είχε αναθερμάνει τα πνεύματα και την ευγλωττία των προσκεκλημένων. Ήταν παρούσα η αφρόκρεμα της αθηναϊκής διανόησης: ποιητές, γιατροί, σοφιστές, επιστήμονες, ζωγράφοι, σύσσωμο το βαρύ πυροβολικό της πρωτεύουσας των τεχνών και των γραμμάτων. Φυσικά είχε έλθει και ο Σωκράτης με τη συντροφιά του, τους καλοαναθρεμμένους νεαρούς που τον ακολουθούσαν τριγύρω στην πόλη και απορροφούσαν σαν σφουγγάρια τις πολύωρες συζητήσεις του. Ήταν εκεί ο Φαίδων, ο Φαίδρος, ο Κέβης, ο Σιμίας, ο Λύσις, ο Χαρμίδης, ο Γλαύκων, ο Ξενοφών, ο γοητευτικότατος Αλκιβιάδης· και σαν στερνή προσθήκη, ένα πολύ φρέσκο, συνεσταλμένο αγόρι, που κουβαλούσε μαζί του ολόκληρο πάκο από χαρτιά παπύρου και πινακίδες με κέρινη επικάλυψη και κρατούσε διαρκώς σημειώσεις για όσα διαμείβονταν. («Να σας συστήσω τον μικρό μας Πλάτωνα», είχε πει για αυτόν ο Σωκράτης όταν πρωτομπήκαν στην αίθουσα. «Μην τον παρεξηγείτε που όλο κάθεται και γράφει, είναι κάτι σαν γραμματέας μου. Του έχει κολλήσει η ιδέα ότι κάποτε θα συνθέσει την πνευματική βιογραφία μου, και γι’ αυτό κρατάει σημειώσεις συνέχεια, ώστε να μαζέψει το υλικό. Ουδείς λόγος ανησυχίας, είναι μια τρέλα νεανική που γρήγορα θα του περάσει»). Ο θεός Άρης εποπτεύει τις τέχνες του πολέμου. Χαρακτικό του Γιαν Πήτερς Σαίνρενταμ, 1596. Εθνική Πινακοθήκη, Ουάσιγκτον. Ο λόγος που είχαν συγκεντρωθεί με τόση προθυμία οι εκλεκτοί καλεσμένοι, στεκόταν μπροστά τους αυτοπροσώπως – ή μάλλον πλάγιαζε άνετα και κάπως αυτάρεσκα, στην τιμητική θέση πάνω στο κεντρικό ανάκλιντρο. Ήταν ο περίφημος σοφιστής Ησύχιος από την Αγαθή, εκείνη τη μακρινή αποικία στις μεσογειακές ακτές της Γαλατίας, ο οποίος είχε γίνει πασίγνωστος ανά τον ελληνικό κόσμο για τις ρηξικέλευθες κοινωνικές και πολιτικές θεωρίες του. Τώρα παρεπιδημούσε στην Αθήνα, φιλοξενούμενος στο μέγαρο του ζάπλουτου Καλλία, όπου παρέδιδε μαθήματα για επίλεκτο ακροατήριο έναντι αδρών διδάκτρων. Με τα πολλά, ύστερα από απειράριθμες παρακλήσεις, ο Καλλίας είχε δεχθεί να μοιραστεί τον ακριβοθώρητο ξένο του, και έτσι ο Σοφοκλής οργάνωσε το συμπόσιό του, για να γνωρίσουν επιτέλους τον Ησύχιο τα μέλη της πνευματικής ελίτ. Ο σοφιστής δεν χρειάστηκε πολλή παρακίνηση για να αρχίσει να αναπτύσσει τις θεωρίες του· δεν φαινόταν να κατέχει άλλα θέματα συζήτησης εκτός από αυτές. Με στρυφνές φράσεις και παράξενες ορολογίες διεκτραγωδούσε τα κοινωνικά αδιέξοδα και τις καταστροφικές επιπτώσεις, τις οποίες προξενεί η τρέχουσα ηγεμονική πολιτική των μεγαλοδύναμων πολιτειών, όπως η Αθήνα και η Σπάρτη, με αντίκτυπο σε ολόκληρο τον Ελληνισμό. Στο τέλος, ύστερα από καλά υπολογισμένη παύση όλο αγωνία, αποκάλυψε τη δική του, ολωσδιόλου πρωτότυπη και ριζοσπαστική πρόταση με στόχο τη θεραπεία συλλήβδην των δεινών της ανθρωπότητας. «Ένα και μόνο πράγμα χρειάζεται ο κόσμος», αποφάνθηκε, «ώστε να τερματισθεί η πολιτικοκοινωνική δυστυχία και νοσηρότητα. Απορώ που κανένας από εσάς τους επαΐοντες, εδώ στην πηγή της ελληνικής σοφίας, δεν το σκέφτηκε ποτέ, και έχετε ανάγκη να σας το πει κάποιος σαν εμένα, ένας επισκέπτης από τα πέρατα της γης. Ειρήνη, ω άνδρες Αθηναίοι, μάλιστα: συνολική, συλλογική, πανανθρώπινη ειρήνη, η οποία θα επικρατήσει με κοινή συμφωνία όλων των πόλεων και των εθνών από άκρη σε άκρη της οικουμένης. Τέλος πλέον οι πόλεμοι, οι αψιμαχίες, οι ένοπλες συγκρούσεις, οι άσκοπες σφαγές στα πεδία των μαχών. Όλες οι πολιτείες θα συνάψουν μεταξύ τους αιώνια συνθήκη φιλίας, και στο εξής θα επιδίδονται σε αδιατάρακτες εμπορικές συναλλαγές πάνω από στεριά και θάλασσα, αυγατίζοντας το ισοζύγιο του πλούτου και το κατά κεφαλήν εισόδημα. Ο κόσμος θα απολαύσει τον νέο Χρυσό Αιώνα και η ανθρωπότης θα εισέλθει στην ακροτελεύτια εξελικτική φάση της ιστορίας της, εν μέσω αδιατάρακτης ευδαιμονίας». Για λίγες στιγμές επικράτησε στην αίθουσα σαστισμένη σιωπή. Έπειτα δυο-τρεις νεαροί από τη συντροφιά του Σωκράτη άρχισαν να κρυφογελάνε, και γρήγορα τα χαχανητά τους διαδόθηκαν στους άλλους συνδαιτυμόνες, με αποτέλεσμα να βροντήξει εντέλει το δωμάτιο από τα γέλια. «Καλά, βρε αγαθόμυαλε», εξανέστη ο Σωκράτης, «και δεν μας λες, πώς ακριβώς θα γίνουν πραγματικότητα όλα αυτά τα θαυμαστά; Όπως ξέρουμε καλά, ο πόλεμος είναι κάτι σαν νόμος της φύσης. Όλες οι πόλεις τρέφουν η μία για την άλλη αδιάλειπτο ανταγωνισμό και διαμάχη, που λίγο θέλει για να ξεσπάσει με βίαιες επιθέσεις, άμα συντρέχουν οι κατάλληλες συνθήκες. Με ποιον τρόπο λογαριάζεις εσύ να μεταμορφώσεις άρδην την ανθρώπινη φύση; Μήπως θα αρχίσουν και τα ποτάμια να ρέουν με κρεατόσουπα ή να φυτρώνουν αχνιστές πίτες στα δέντρα, όπως οραματίστηκε στην κωμωδία του στα περυσινά Διονύσια ο φίλτατος Αριστοφάνης από δω;». «Νά την πάλι, η διαβόητη σωκρατική ειρωνεία», σάρκασε ο Ησύχιος. «Μη μου επισείεις εμένα το σκιάχτρο του εμπαιγμού σου, Σωκράτη. Δεν πιάνουν σε μένα αυτά. Σε αντίθεση με εσάς εδώ χάμω, που κάθεστε και αμπελοφιλοσοφείτε με τις ώρες για να ορίσετε τι είναι και τι δεν είναι το αγαθόν, εγώ και λίγοι ομοϊδεάτες μου είμαστε στιβαροί θεωρητικοί της πολιτικής και έχουμε επεξεργαστεί λεπτομερές σχέδιο για το πώς θα υλοποιηθεί το αγαθόν στην πράξη, πώς θα γίνει απτή εμπειρία, επ’ ωφελεία ολόκληρης της ανθρωπότητας. Και θα σου το αποδείξω χρησιμοποιώντας την ίδια σου τη μέθοδο, αυτές τις ατελεύτητες ερωταποκρίσεις που τόσο τις λατρεύεις. Λοιπόν, γιατί γίνονται οι πόλεμοι; Μην μπαίνεις στον κόπο να αποκριθείς, θα σου το πω εγώ και αυτό: για το χρήμα. Τούτος είναι ο μοναδικός λόγος. Πολιτείες και λαοί και έθνη, όλοι παίρνουν τα όπλα για να κυριεύσουν παραπανίσια γη ή θάλασσα, να βάλουν στο χέρι τις πλουτοπαραγωγικές πηγές των άλλων, να αποκτήσουν περισσότερα χωράφια και βοσκοτόπια και ορυχεία και εμπορικούς δρόμους, διά των οποίων θα συσσωρεύσουν επιπλέον προσόδους στα ταμεία τους. Συνεπώς, αν τους αποδείξουμε, ακράδαντα και τελεσίδικα, ότι η ειρήνη συμφέρει οικονομικά πιο πολύ και ότι με αυτήν μπορούν να βγάλουν απείρως περισσότερα κέρδη, θα παρατήσουν αμέσως τις συγκρούσεις και θα συνάψουν πλουσιοπάροχες συμφωνίες φιλίας και αμοιβαίας υποστήριξης». «Και αυτό θα τους το αποδείξετε εσύ και η σχολή σου, φαντάζομαι», κάγχασε ο Σωκράτης. «Και βέβαια», αναφώνησε ο σοφιστής, και ευθύς έβγαλε ένα μάτσο παπύρους από τον φαρδύ χιτώνα του και τους ανέμισε με το χέρι. «Εδώ έχω καταγράψει μεθοδικά, με πλήρη αριθμητικά στοιχεία και στατιστικούς υπολογισμούς, ποιο θα είναι το ακαθάριστο και το καθαρό εθνικό προϊόν καθεμίας από τις μείζονες ελληνικές πόλεις, αν σταματήσουν οι πολεμικές αντιπαραθέσεις και συνομολογηθεί κοινή συνθήκη οικονομικής συνεργασίας για την εκμετάλλευση των πόρων του Αιγαίου και των γύρω ακτών του. Όπως αναδεικνύεται περίτρανα από τα αδιάψευστα δεδομένα, σε μεσοπρόθεσμο πλάνο δεκαετίας τα κέρδη θα αποβούν τριπλάσια από ό,τι θα ήταν υπό εμπόλεμη κατάσταση. Ανάλογα σχέδια είναι δυνατόν να εκπονηθούν και για τις μικρότερες, ήσσονος εμβέλειας πόλεις, απανταχού της Μεσογείου και του Ευξείνου Πόντου. Εγώ και το επιτελείο των μαθητών μου είμαστε σε θέση να τα καταρτίσουμε εντός εξαμήνου, αρκεί να μας χορηγηθεί η δέουσα χρηματοδότηση». Πάνω εκεί πήρε τον λόγο ο Ξενοφών, ένα γεροδεμένο παλικάρι με ηλιοκαμένη όψη και φιλόδοξο βλέμμα. «Καλώς, Ησύχιε, ας πούμε ότι πείθονται οι πολιτείες των Ελλήνων και εφαρμόζουν το σχέδιο που έχεις καταστρώσει με τόση επιμέλεια. Τι θα γίνει όμως με τους βαρβάρους; Οι μισοί πόλεμοι της ιστορίας έγιναν εναντίον εκείνων, ξέρεις. Αν ο βασιλιάς Αρταξέρξης αρματώσει πάλι τα πλοία του για να επιτεθεί στον Μαραθώνα, ή στήσει γέφυρες στον Ελλήσποντο για να περάσει εκατοντάδες χιλιάδες πάνοπλους άνδρες στην Ευρώπη μας, τι θα απογίνει τότε η οικουμενική σου ειρήνη; Αν εκστρατεύσουν οι Καρχηδόνιοι και αποκλείσουν με τον στόλο τους τις θάλασσες της Μεγάλης Ελλάδας, ή αν οδηγήσουν τους ελέφαντές τους πάνω από τα Πυρηναία και ριχτούν στις δικές σας πατρίδες στη γαλατική ακτή, πόσο θα ωφελήσουν οι υπολογισμοί σου για τα οικονομικά πλάνα της συνεργασίας; Καταλαβαίνουν μαθηματικά και οι βάρβαροι;». «Νεαρέ μου», απάντησε ο Ησύχιος, «εσύ διαθέτεις όντως το κατάλληλο οικουμενικό πνεύμα και την απλόχωρη ματιά που απαιτείται για τα μεγάλα και σπουδαία επιτεύγματα. Μόνο η συναναστροφή σου με αυτόν τον στενόμυαλο τον Σωκράτη σού κάνει κακό. Αν θέλεις τη συμβουλή μου, παράτα τον γρήγορα και κοίτα να ταξιδέψεις λίγο στον κόσμο, να περιδιαβάσεις στην Ασία και στην Ανατολή, για να ανοίξει το μυαλό σου. Ακριβώς όπως το είπες είναι, έστω και αν δεν το αντιλαμβάνεσαι στα σοβαρά. Ο σχεδιασμός μου περιλαμβάνει φυσικά και τους βαρβάρους, ολόγυρα στην ελληνική γη – και τους Πέρσες και τους Αιγύπτιους και τους Αιθίοπες, και τους Σκύθες ακόμη. Για όλους έχουμε επεξεργαστεί κατάλληλα δημοσιονομικά σκαριφήματα, τα οποία μπορούν εύκολα να αναπτυχθούν σε πλήρεις αναλύσεις για τα μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα κέρδη της αδιατάρακτης επιχειρηματικής κοινοπραξίας. Μην ξεχνάς ότι στη σχολή μου φοιτούν όχι μόνο Έλληνες σπουδαστές αλλά και γόνοι των κορυφαίων οικογενειών της Περσίας και της Αιγύπτου, οι αυριανοί διοικητές των αυτοκρατοριών της Ανατολής. Όλοι τους έρχονται να μελετήσουν κοντά μου, με υποτροφίες από τα βασιλικά τους ταμεία. Παρακολουθούν τις παραδόσεις μου ακόμη και ο γιος του μεγάλου φυλάρχου των Σκυθών και ένας νεαρός εκκολαπτόμενος γυμνοσοφιστής από την Ινδία. Δύο αντιμαχόμενοι στρατοί. Πολύχρωμη κορινθιακή όλπη, περ. 640-630 π.Χ. Εθνικό Ετρουσκικό Μουσείο, Βίλλα Τζούλια, Ρώμη. » Όλοι αυτοί θα αναλάβουν να εξηγήσουν καταλεπτώς στην ηγεσία των κρατών τους γιατί και πώς η καθολική ειρήνευση θα ευνοήσει την εμπορική δραστηριότητα και θα πολλαπλασιάσει τις τιμές των εξαγώγιμων αγαθών τους σε παγκόσμια κλίμακα. Μάλιστα, για να ενισχυθεί η αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των πόλεων και λοιπών πολιτικών σχηματισμών, ελληνικών και βαρβαρικών, έχω εφεύρει το άριστο μέτρο, την πλέον πρωτότυπη και ιδιοφυή ιδέα, η οποία με το καλό θα υλοποιηθεί σύντομα σε οικουμενικό πλαίσιο. Αναμφίβολα μέλλει να αποδειχθεί αποτελεσματικότατη για την επίλυση όλων των επιμέρους διακρατικών διαφορών με απολύτως καλόπιστο και διπλωματικό τρόπο, χωρίς καμία ανάγκη πλέον για ένοπλη δράση». «Και ποια είναι αυτή η πανάκεια που θα φέρει την πανανθρώπινη αρμονία στις διεθνείς σχέσεις;», αναρωτήθηκε πάλι ο Σωκράτης. «Δεν πάει το μυαλό σου, Σωκράτη; Φυσικά, πού να το συλλογιστεί αυτό κάποιος σαν εσένα, πνευματικά ναρκισσευόμενος και παγιδευμένος στον ελεφάντινο πύργο της αφηρημένης σκέψης, δίχως τριβή με τη ρωμαλέα θεωρία της πολιτικής οικονομίας. Λοιπόν, ακούστε με: θα ιδρύσουμε την παγκόσμια ένωση των πολιτειών και των εθνών, ένα είδος οικουμενικής αμφικτιονίας, στην οποία θα συμμετέχουν όλες ανεξαιρέτως οι κρατικές οντότητες από τις τέσσερεις γωνιές της υφηλίου. Αυτή η θαυμάσια διεθνής πρωτοβουλία, ο Οργανισμός των Ηνωμένων Επιγείων (ας τον πούμε έτσι), θα φροντίζει για την ειρηνική διαπραγμάτευση και διευθέτηση όλων των ζητημάτων που ανακύπτουν μεταξύ γειτονικών ή αντίπαλων δυνάμεων. Ποιος θα νοιαστεί να πάρει τα όπλα και να διακινδυνεύσει με στρατιές και μάχες, όταν θα μπορούν όλοι μαζί να καθίσουν και να συζητήσουν σαν φίλοι γύρω από την κοινή τράπεζα της συλλογικής οικονομικής ευμάρειας; Ιδού, λοιπόν, η μεγαλοφυής πρότασή μου, η οποία θα μεταμορφώσει τον παγκόσμιο γεωπολιτικό χάρτη. Αυτή θα είναι η διαρκέστερη και λαμπρότερη συνεισφορά του ελληνικού πνεύματος στην ιστορία. Μετά από χιλιάδες χρόνια, όταν οι φιλοσοφίες σας θα έχουν λησμονηθεί, το δικό μου σχέδιο θα εφαρμόζεται σε ολόκληρη τη γη, με γενική αποδοχή και λίαν προσοδοφόρα αποτελέσματα». Ανάμεσα στους καλεσμένους έπεσε πάλι σιωπή. Κανείς δεν ήξερε τι να πει και πώς να εκλάβει αυτό το ξέσπασμα ουτοπικής μεγαλομανίας. Εντέλει ο Σωκράτης στράφηκε με κουρασμένο ύφος προς τον αγαπημένο του μαθητή και τον βολιδοσκόπησε: «Αλκιβιάδη, πώς και δεν ακούστηκε διόλου η φωνή σου απόψε; Τι έχεις εσύ να πεις για όλα αυτά;». Ο Αλκιβιάδης σήκωσε το βλέμμα του, συλλογίστηκε μια-δυο στιγμές και έπειτα ρώτησε με ενδιαφέρον: «Αν υποθέσουμε ότι ιδρύεται αυτός ο παγκόσμιος Οργανισμός Ηνωμένων Επιγείων, τι πιθανότητες θα είχα να γίνω εγώ γενικός γραμματέας;». Το συμπόσιο τράβηξε όλη τη νύχτα, μέχρι λίγο πριν από τη χαραυγή. Οι συνδαιτυμόνες, με τη βοήθεια και του άφθονου γλυκού κρασιού, παρασύρθηκαν τελικά από το αισιόδοξο κήρυγμα του σοφιστή Ησύχιου και βάλθηκαν να τραγουδούν όλοι μαζί ποιητικούς ύμνους στην ειρήνη, παρμένους από τα χορικά του Αριστοφάνη και τους παιάνες του Βακχυλίδη. «Ειρήνη εσύ, που γεννάς μεγάλα πλούτη, γλυκόφωνα άσματα και κρέατα με τσίκνα ψημένα πάνω στον βωμό … Πόσο σε πεθύμησα, κυρά των αμπελιών, στάρι του χωρικού και σωτηρία μου … Πού νά ’βρω λέξη για να σε χαιρετίσω, χίλια μπουκάλια να γεμίσει ο ύμνος μου!». Με τέτοιες λυρικές καντάδες, μελωδικές στην αρχή κι έπειτα, όσο περνούσε η ώρα, όλο και πιο μεθυσμένες και παράφωνες, τους πήρε τελικά όλους ο ύπνος πάνω στα ανάκλιντρα: ο γλυκός ύπνος της ειρήνης, που δεν τον κλέβει ο κρότος της σάλπιγγας, όπως το έγραψε και ο ποιητής. Όταν ξυπνήσανε, με βαριά τα κεφάλια τους από το ολονύχτιο γλέντι, ήταν σχεδόν μεσημέρι. Μισοκλείνοντας τα βλέφαρα, σύρανε τα πόδια τους έξω στο φως της μέρας. Ο Σωκράτης βάδιζε στητός, κρατώντας από το χέρι τον Φαίδρο και τον Χαρμίδη, έναν από κάθε πλευρό του. Ο Ησύχιος, όμως, είχε ολότελα καταβληθεί από τις συνέπειες της οινοποσίας. Χρειαζόταν να τον υποβαστάζουν τρεις για να μπορέσει να κουνηθεί (ανάμεσά τους ο Ξενοφών και ο Αλκιβιάδης) και να γυρίσει στην έπαυλη του Καλλία. Καθώς οι αγουροξυπνημένοι συμπότες έβγαιναν στον δρόμο, είδαν πως η περιοχή γύρω από το άλσος του Κολωνού είχε ξυπνήσει για τα καλά. Ήχοι, μυρωδιές και κίνηση κάθε λογής σάλευαν κάτω από το φως. Στα σοκάκια και στις αλάνες τα παιδιά της γειτονιάς θορυβούσαν χαρωπά και έπαιζαν το αγαπημένο τους παιχνίδι: Αχαιοί και Τρώες. Χωρισμένα σε δύο αντίπαλες ομάδες, βαστώντας στα χέρια τους ραβδιά και πέτρες και ξύλινα σπαθάκια, έπεφταν το ένα πάνω στο άλλο και χτυπιούνταν με την ψυχή τους, αναπαριστάνοντας τις μάχες στο πεδίο του Ιλίου, όπως τις θυμούνταν από τα ομηρικά έπη που είχαν διαβάσει στο σχολειό. Δύο μεγαλόσωμα αγόρια, τα πρωτοπαλίκαρα των δύο ομάδων, ενσάρκωναν αντιστοίχως τον Αχιλλέα και τον Έκτορα και ετοιμάζονταν να παλέψουν μεταξύ τους, μισόγυμνα και γεμάτα άγριες διαθέσεις. Ποιος ξέρει πόσο θα τα μάλωναν οι μανάδες τους το βράδυ, όταν θα γύριζαν σπίτια τους λασπωμένα, ματωμένα και γεμάτα καρούμπαλα και μελανιές. 2. Κανένας πόλεμος δεν τέλειωσε ποτέ Η παραπάνω διήγηση δεν έχει περιληφθεί σε κανέναν από τους γνωστούς πλατωνικούς διαλόγους, ούτε καν τους ψευδεπίγραφους. Η κεντρική επινόηση, την οποία παρουσιάζει με μπρίο ο σοφιστής Ησύχιος στο συμπόσιο, είναι, θαρρώ, αντάξια των άλλων παράδοξων και ευφάνταστων ιδεών που βρίσκει κανείς στο πλατωνικό έργο: ο διεθνής οργανισμός, που έχει σκοπό να ρυθμίζει την παγκόσμια ειρήνη με στόχο την οικονομική ευμάρεια της υφηλίου, δεν απέχει πολύ από νοητικές κατασκευές όπως η ιδεώδης πολιτεία όπου επικρατεί πλήρης κοινοκτημοσύνη των αγαθών και των γυναικών, η εκπαίδευση των παιδιών σε κοινόβια ή στρατόπεδα μακράν της οικογένειας, η άσκηση αυστηρού κρατικού ελέγχου στην ποίηση και τις τέχνες, ή η κατάργηση του γραπτού λόγου χάριν της προφορικής διδασκαλίας. Ποιες θα ήταν οι εμπειρικές συνέπειες, αν επιχειρούνταν να εφαρμοστεί στην πολιτική πραγματικότητα τέτοια θεωρητική σύλληψη του νου, το αφήνω στους αναγνώστες να το αναλογιστούν, ενδεχομένως αναζητώντας παραδείγματα από την παρακαταθήκη του ιστορικού γίγνεσθαι – όπως μπορούν να κάνουν, άλλωστε, και για τις άλλες, τις αυθεντικές επίνοιες της πλατωνικής φαντασίας. Εν πάση περιπτώσει, η πλαστή μου διήγηση υποδηλώνει τον χαρακτηριστικό τρόπο με τον οποίον αντιμετώπιζαν οι αρχαίοι μας πρόγονοι τον πόλεμο ως φαινόμενο της ανθρώπινης ιστορίας και κοινωνίας. Για τους Έλληνες της αρχαιότητας (όπως εν γένει για τους λαούς του αρχαίου παγανιστικού κόσμου) ο πόλεμος ανήκε στην κανονικότητα της ζωής. Ήταν γεγονός απόλυτα συνηθισμένο, αναμενόμενο και αναπόφευκτο· περιλαμβανόταν στην ημερήσια διάταξη του κόσμου, λογαριαζόταν σχεδόν στοιχείο της φύσης ή νόμος του σύμπαντος. Καθώς μαρτυρεί ένας από τους συνομιλητές στην αρχή των Νόμων του Πλάτωνα, ανάμεσα σε όλες τις πολιτείες υπάρχει διαρκής πόλεμος, έστω ακήρυκτος, διά βίου· η εμπόλεμη κατάσταση είναι η κατά φύσιν πραγματικότητα, ενώ η ειρήνη δεν υπάρχει παρά μόνο κατ’ όνομα. Με άλλα λόγια, η ένοπλη σύγκρουση και διαμάχη είναι ο κανόνας, το συνεχές και αδιάλειπτο γίγνεσθαι της παγκόσμιας ιστορίας, ενώ η ειρήνη είναι η εξαίρεση, τα μικρά καλοδεχούμενα διαλείμματα της ανάπαυλας μέσα στην αδιάκοπη ταραχή. Ο πόλεμος δεν είναι απλώς ιστορικό συμβάν ή περιστατικό. Είναι συνθήκη της ύπαρξης, μέρος της τάξης των πραγμάτων, ένα από τα βασικά νήματα στο υφάδι του κόσμου. Ο Λεωνίδας και οι Σπαρτιάτες στις Θερμοπύλες. Πίνακας του Ζακ-Λουί Νταβίντ, 1814. Λούβρο. Αυτήν την κεντρική ιδέα αναδεικνύει το νέο βιβλίο του Τζουζέππε Τζανέττο, ομότιμου καθηγητή της αρχαίας ελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, με θέμα τον πόλεμο στη ζωή και στην κουλτούρα των αρχαίων Ελλήνων. Ο πολυγραφότατος Τζανέττο είναι ένας από τους δεινότερους και κραταιότερους γνώστες του ελληνικού πολιτισμού παγκοσμίως. Έχω δει με τα μάτια μου κορυφαίους Βρετανούς και Αμερικανούς καθηγητές να πετάγονται όρθιοι από σεβασμό στο άκουσμα του ονόματός του. Η απέραντη γνώση του δεν εξαντλείται στον κόσμο των αρχαίων: γνωρίζει εξίσου καλά τα νεότερα γράμματά μας, ταξιδεύει κάθε χρόνο δυο-τρεις φορές στην Ελλάδα και έχει εξερευνήσει σχεδόν κάθε γωνιά της ελληνικής γης, ακόμη και κρυμμένες τοποθεσίες άγνωστες στους περισσότερους ντόπιους. Δοκιμάστε να παραβγείτε μαζί του κάνοντας ανάβαση στον Ακροκόρινθο ή στη Μονεμβασιά, στον Μιστρά ή στους Δελφούς, ακόμη και τώρα που έχει περάσει τα εβδομήντα. Σαν τους σπουδαίους δασκάλους του, τους ελληνιστές καθηγητές του παλιού καιρού, ο Τζανέττο δεν ξέρει τι θα πει επιστημονική εξειδίκευση. Η συγγραφική του παραγωγή αγκαλιάζει τον Όμηρο και τους λυρικούς, τον Ευριπίδη και τον Αριστοφάνη, τον Πλάτωνα και τα αρχαία μυθιστορήματα, και απλώνεται ώς τον Βυζαντινό Θεοφύλακτο Σιμοκάττη, τον Ελύτη και τον Καβάφη. Κοντά σε πλήθος επιστημονικά άρθρα και μονογραφίες, κριτικές εκδόσεις και σχόλια, έχει δημοσιεύσει σειρά εκλαϊκευμένων διδακτικών βιβλίων που εξηγούν την κλασική αρχαιότητα και τον πολιτισμό της για το ευρύτερο μορφωμένο κοινό. Σε αυτά γράφει για τους αρχαίους μύθους και τη σημασία τους, για τα ταξίδια του ανά την ελληνική επικράτεια, για τα έπη του Ομήρου, για τη θέση και τη χρησιμότητα του ελληνικού πνεύματος στον σημερινό κόσμο, και τώρα, στο τελευταίο του πόνημα, για την αρχαιοελληνική εμπειρία του πολέμου. Ο Τζανέττο είναι πιστός καθολικός και ένθερμος ουμανιστής, προσηλωμένος στις φωτεινότερες αρχές της Χριστιανοσύνης και του ανθρωπισμού, ένας πραγματικός λόγιος της Αναγέννησης ανάμεσά μας. Του έρχεται δύσκολο να ομολογήσει ότι οι αρχαίοι Έλληνες αποδέχονταν τον πόλεμο, με όλες τις αγριότητές του, σαν κανονικό τμήμα της ζωής, σαν μία από τις πολλές αντιξοότητες της ύπαρξης που δεν μπορείς να τις αποφύγεις. Τον έχω δει, σε αρκετές παρουσιάσεις του βιβλίου του τελευταία, πώς έρχεται σε αμηχανία όταν πρέπει να το εξηγήσει αυτό στο κοινό. Στα δικά μας μάτια, για την αντίληψη των πολιτισμένων ανθρώπων του σημερινού δυτικού κόσμου, η στάση των αρχαίων μοιάζει ανάρμοστα απαθής, σχεδόν κυνική· είναι αταίριαστη με τα ιδεώδη του προοδευτικού ανθρωπισμού μας, που επιβάλλει να αντικρίζουμε τον πόλεμο σαν έσχατο ηθικό όνειδος, να τον καταδικάζουμε ως το απόλυτο κακό, και να κραυγάζουμε με ηχηρή αγανάκτηση ενάντια στη βαρβαρότητά του. Πώς είναι δυνατόν να μην έχει την ίδια γνώμη με εμάς, σε τόσο θεμελιώδες ζήτημα ηθικής και κοινωνικής ευαισθησίας, ο πολιτισμός που υποτίθεται ότι βρίσκεται στις ρίζες του δικού μας; Όμως ο Τζανέττο είναι επίσης καταρτισμένος επιστήμονας και εμπειριστής μέχρι το κόκαλο. Έχει καθήκον να εκθέσει τα ιστορικά δεδομένα όπως είναι, χωρίς παραποιήσεις ή εξωραϊσμούς. Δεν μπορεί λοιπόν παρά να εντάξει τη θεώρηση του πολέμου στην ευρύτερη κοσμοαντίληψη των αρχαίων Ελλήνων, στην ιδιαίτερη νοοτροπία και τη βιοθεωρία τους, στην αίσθηση που είχαν για τη ζωή και στη συνολική εικόνα τους για το σύμπαν. Οι Έλληνες της αρχαιότητας ήταν φυλή αεικίνητη, παθιασμένη, αθεράπευτα ανήσυχη και τρομερά ανταγωνιστική. Δεν επαναπαύονταν ποτέ και με τίποτα· επιθυμούσαν αδιάκοπα νέες ανακαλύψεις και γνώσεις, αναζητούσαν διαρκώς περιπέτειες στους δρόμους της γης, της θάλασσας και του νου. Τα μεγάλα επιτεύγματά τους στη φιλοσοφία, στα γράμματα και στις τέχνες ήταν απόρροια αυτού του ασίγαστου ερευνητικού πνεύματος. Η ίδια φυσική ιδιοσυγκρασία, η αέναη ροπή προς τη φυγόκεντρη κίνηση και την ποικίλη δράση των στοχαστικών προσαρμογών, τους οδήγησε να αναπτύξουν τη ναυσιπλοΐα, το εμπόριο και τα ταξίδια, να εξαπλωθούν ολόγυρα από τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα και να σπείρουν αποικίες σε κάθε κατοικήσιμη ακτογραμμή, από την Κριμαία μέχρι το Γιβραλτάρ. Οι αρχαίοι Έλληνες διακατέχονταν σε όλες τους τις εκδηλώσεις από το φρόνημα και το πνεύμα του αγώνος. Έβλεπαν τη ζωή σαν διαρκή ανταγωνισμό, σαν συνεχή σύγκρουση και αντιπαράθεση προς αντίπαλες οντότητες, όπου το μόνο που μετρούσε ήταν η νίκη. Ο Έλληνας γεννιέται για να αγωνιστεί, μάχεται μια ζωή, και ο νικητής τα παίρνει όλα. Δεν υπήρχε συμπάθεια ή κατανόηση για τον χαμένο, ούτε διανοούνταν κανείς να ισχυριστεί ότι τάχα αξίζει έστω και η συμμετοχή στον αγώνα, ασχέτως αποτελέσματος. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν ήταν Εγγλέζοι τζέντλεμεν. Εξαιτίας αυτής της ακραία ανταγωνιστικής διάθεσης και νοοτροπίας, ο Ελληνισμός ήταν διαιρεμένος, καθ’ όλη την πρώιμη φάση της ιστορίας του, σε μικρές πολιτικές μονάδες: απειράριθμες αυτόνομες πόλεις ποικίλου μεγέθους (οι μικρότερες ίσαμε ένα κεφαλοχώρι, οι πιο μεγάλες όσο ένα σημερινό κρατίδιο), σκορπισμένες σε όλη την έκταση της ελληνόφωνης οικουμένης, η καθεμία με τους ιδιαίτερους θεσμούς της, την τοπική της ηγεσία και διοίκηση, τον δικό της αγώνα για να αναδειχθεί ανάμεσα στους γείτονες και στους αντιπάλους της. Τυχόν συμμαχίες ή συνασπισμοί των πολιτικών αυτών μονάδων ήταν μόνο πρόσκαιροι, ευκαιριακοί, προορισμένοι να εξυπηρετήσουν άμεσες ανάγκες, και δεν διαρκούσαν για πολύ. Ο Πρίαμος ικετεύει τον Αχιλλέα για να πάρει πίσω το νεκρό σώμα του Έκτορα. Μαρμάρινο ανάγλυφο του Τζοβάννι Μαρία Μπεντζόνι (1809-1873). Μητροπολιτικό Μουσείο, Νέα Υόρκη. Η ενοποίηση των ανεξάρτητων πολιτειών σε ευρύτερους κρατικούς σχηματισμούς επιτυγχανόταν μονάχα διά του εξαναγκασμού, με την κατάκτηση από κάποια υπέρτερη αυτοκρατορική δύναμη – Πέρσες, Μακεδόνες, Διαδόχους, Ρωμαίους. Αλλιώς, στη φυσική του κατάσταση, ο Ελληνισμός επιζητούσε νομοτελειακά την πολυμέρεια, τη διάσπαση, την πολλαπλότητα. Αν ήταν δυνατόν, ο κάθε Έλληνας θα ίδρυε τη δική του πόλη, όπου θα ήταν ο ίδιος άρχων και στρατηγός, με έκταση τα λίγα στρέμματα της γης του και με λαό τα γυναικόπαιδα και τους δούλους του. Αυτό θα ήταν το απόλυτο όνειρο των αρχαίων: τόσες πόλεις όσοι και οι οικογενειάρχες της Ελλάδας. Ένας από τους ήρωες του Αριστοφάνη, ο Δικαιόπολις στην κωμωδία Αχαρνής, το κατορθώνει αυτό στη φανταστική πλοκή του έργου, και αναμφίβολα πολλοί από το κοινό θα το νοσταλγούσαν και θα το εύχονταν για την πραγματική τους ζωή. Οι πολεμικές συγκρούσεις δεν ήταν παρά η άλλη όψη, το αρνητικό και το παραπλήρωμα των παραπάνω συνθηκών, που συνιστούσαν τη χαρακτηριστική αρχαιοελληνική τάξη του κόσμου. Ο πολιτικός κατακερματισμός και ο αδιάπτωτος ανταγωνισμός μεταξύ των επιμέρους πόλεων οδηγούσε αναπόφευκτα σε διαμάχες και συρράξεις, στην κατάσταση του ατελεύτητου πολέμου που περιγράφεται στους πλατωνικούς Νόμους. Το ανήσυχο ελληνικό πνεύμα εκδηλωνόταν συχνά με τακτικές διεκδικητικές και επιθετικές, που προκαλούσαν αντιπαραθέσεις και βίαια ξεσπάσματα. Και βέβαια όλοι οι Έλληνες εκτιμούσαν ως υπέρτατο αγαθό την ελευθερία και την ανεξαρτησία τους, και ήταν πρόθυμοι να πάρουν τα όπλα ενάντια σε οποιονδήποτε την απειλούσε. Ψυχολογικές έρευνες έχουν αποκαλύψει (μάλλον ανησυχητικά για το ανθρώπινο είδος) ότι η υψηλή νοημοσύνη συνδέεται συχνά με αυξημένα επίπεδα επιθετικότητας και ροπή προς τη βία. Οι αρχαίοι Έλληνες ήταν ο ιδιοφυέστερος λαός της ιστορίας, και η συλλογική ψυχή τους πλήρωνε το ανάλογο τίμημα στις σκοτεινές δυνάμεις της αγριότητας και της έριδας. Διόλου τυχαία, ο Ηράκλειτος διακήρυσσε ότι ο πόλεμος είναι ο πατήρ και ο βασιλεύς των πάντων. Ο Εφέσιος φιλόσοφος είχε χωρίς άλλο κατά νου την κοσμογονική πάλη των στοιχειωδών δυνάμεων που απαρτίζουν το σύμπαν· όπως πολλοί από τους Προσωκρατικούς, οραματιζόταν το είναι σαν συμπλοκή αντίθετων συστατικών ή ποιοτήτων, που η αντινομία και η σύγκρουσή τους παράγει τον αισθητό κόσμο. Είναι χαρακτηριστικό ότι διάλεξε τον πόλεμο ως μεταφορά για να αποδώσει αυτό το τυπικά αρχαϊκό κοσμοείδωλο της αέναης στοιχειακής διαπάλης. Για την ελληνική σκέψη ο ανταγωνισμός και η μάχη βρίσκονται στη ρίζα της ύπαρξης. Τα μέρη του σύμπαντος, τα συστατικά του φυσικού κόσμου, οι δυνάμεις του νου και της ψυχής, όλα πολεμούν σαν στρατιώτες στο πεδίο. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αρχαίοι Έλληνες αγαπούσαν τον πόλεμο και έμεναν ασυγκίνητοι από τα θέλγητρα της ειρήνης. Κάθε άλλο. Η ελληνική γραμματεία είναι γεμάτη από θρήνους για τα δεινά του πολέμου, μοιρολόγια για τους νεκρούς και τις σφαγές, οιμωγές για την οικτρή μοίρα των θυμάτων, ξεσπάσματα πόνου και φρίκης για το πλήθος των συμφορών που ρίχνει πάνω μας ο ανελέητος Άρης. Και αντίστροφα, είναι αμέτρητα τα εγκώμια για την ειρήνη, τις χαρές και τις γλυκύτατες απολαύσεις της. Οι ποιητές οραματίζονται την ειρηνική ζωή σαν επίγειο παράδεισο, στολισμένο με όλα τα κάλλη του φυσικού κόσμου και με ανεξάντλητη αφθονία αγαθών και τέρψεων για το κορμί και την ψυχή. Οι πάντες λατρεύουν την ειρήνη και κανείς δεν επιθυμεί τον πόλεμο – όπως κανείς με τα σωστά του δεν θα ποθούσε την αρρώστια, τον θάνατο, την αδυναμία των γηρατειών, το ναυάγιο στη θάλασσα ή την εξάντληση από τον μόχθο. Όμως όλα τα παραπάνω φαινόμενα είναι εγγενή στη μοίρα των θνητών, συνιστώσες του απαρέγκλιτου πεπρωμένου μας. Είναι συστατικά ζυμωμένα μέσα στο υλικό της δημιουργίας, τόσο αξεδιάλυτα όσο το αίμα και τα δάκρυα με τα οποία έβρεξε ο Προμηθέας τον πρωτογενή πηλό για να τον μαλακώσει και να πλάσει την ανθρωπότητα. Οι αρχαίοι Έλληνες ήταν σε θέση να οραματιστούν έναν κόσμο όπου θα επικρατούσε αιώνια ειρήνη, και μάλιστα τον αναπαρέστησαν πειστικότερα και πιο γλαφυρά από ό,τι οι οπαδοί των σύγχρονων ειρηνιστικών κινημάτων. Εντούτοις, τέτοιες συλλήψεις τις κατέτασσαν μονίμως μεταξύ των προϊόντων του μύθου και της φαντασίας. Οι ουτοπικές κοινωνίες της αδιατάρακτης γαλήνης και ησυχίας τοποθετούνταν στις εσχατιές της γης, έξω από τον γνωστό κόσμο της τεκμηριωμένης γεωγραφίας, στις απρόσιτες περιοχές όπου το απίθανο και το εξωπραγματικό αποτελούν κανονική συνθήκη της ύπαρξης. Οι μακρόβιοι Αιθίοπες στα ενδότερα της Αφρικής, οι μακάριοι ολόγυμνοι Ινδοί στη μακρινή Ανατολή, οι ενάρετοι γαλακτοπότες Άβιοι στην περιφέρεια της Σκυθίας, οι Υπερβόρειοι στον έσχατο Βορρά πάνω από τη θρυλική Θούλη, ή ακόμη οι βαθύπλουτοι και υπερπολιτισμένοι Φαίακες που κατοικούν στα όρια της παραμυθοχώρας, εκείθεν του αδιαπέραστου ωκεανού με τα υπεράνθρωπα τέρατα και τη λησμονιά των Λωτοφάγων – εκείνοι είναι οι λαοί που αγνοούν την πολεμική βία και απολαμβάνουν απερίσπαστοι τις χαρές της ειρήνης. Εναλλακτικά, η κυριαρχία του ειρηνικού βίου χρονολογούνταν στο απώτατο παρελθόν, πριν από την έναρξη του ιστορικού χρόνου που γνωρίζουμε. Έτσι συνέβαινε κατά τη Χρυσή Εποχή, επί βασιλείας του μυθικού Κρόνου, προτού ακόμη αναλάβουν την εξουσία του σύμπαντος οι Ολύμπιοι θεοί και εγκαινιάσουν την τωρινή ιστορική πραγματικότητα, την κρατούσα τάξη πραγμάτων στην εποχή του σιδήρου. Στις κοινωνίες εκείνες, πέρα και έξω από τον εμπειρικό χώρο και χρόνο, το θαύμα λειτουργεί φυσικά και πηγαία: οι θεοί κατεβαίνουν από τον ουρανό και ευωχούνται μαζί με τους ευλογημένους κατοίκους, ο ίδιος ο Απόλλων παίζει μουσική για τα τραγούδια και τους χορούς. Η γη φέρνει στο φως αυτομάτως τους θρεπτικούς καρπούς της, δίχως να χρειάζεται μόχθος και όργωμα και καλλιέργεια. Ακόμη και μαγειρεμένα φαγητά βλασταίνουν από το έδαφος ή παράγονται αυτομάτως από τα στοιχεία της φύσης, ρέουν μέσα στα ποτάμια ή κρέμονται από τα κλαδιά των δέντρων. Τα φαράγγια είναι στρωμένα με πολύτιμους λίθους, οι πέτρες στα μονοπάτια είναι από καθαρό χρυσάφι. Δεν υπάρχει αρρώστια και θάνατος, καθώς μαγικές πηγές θαυματουργών υδάτων χαρίζουν μακροζωία και αιώνια νιότη. Οι άνθρωποι εκεί απολαμβάνουν την απόλυτη ευδαιμονία, αφοσιωμένοι σε γιορτές και αθλοπαιδιές, γλυκό ύπνο και πεντακάθαρα ενδύματα. Η αιώνια ειρήνη, στα μάτια των αρχαίων, ήταν φαινόμενο της ίδιας υπερφυσικής τάξης. Ένας από τους στρατιώτες του Μεγάλου Αλεξάνδρου προσφέρει νερό στον καταβεβλημένο βασιλιά Δαρείο. Χαρακτικό του Μπέρνχαρντ Ρόντε, 1774. Εθνική Πινακοθήκη, Ουάσιγκτον. Όπως τονίζει επανειλημμένα ο Τζανέττο, στον αρχαίο κόσμο δεν υπήρχε (δεν θα ήταν δυνατόν να υπάρξει) η έννοια του ειρηνισμού ή «πασιφισμού», όπως την έχουμε αναπτύξει σήμερα. Η ειρήνη ήταν εξόχως επιθυμητό αγαθό, προσωποποιούνταν και λατρευόταν ακόμη ως θεότητα, με βωμούς και αγάλματα αφιερωμένα στις τελετουργίες της (όπως συνέβη στην Αθήνα της ύστερης κλασικής εποχής). Δεν θεωρούνταν όμως ύψιστη ηθική και ανθρωπιστική αξία, που έχουμε χρέος να αγωνιστούμε για την επικράτησή της σε όλη την οικουμένη· ούτε ο πόλεμος, αντιστρόφως, λογαριαζόταν αυτονόητα σαν τερατώδες αίσχος και διαβολικό κακό, ασυμβίβαστο προς τα θεμελιακά ιδεώδη και την ουσία της ανθρωπιάς. Η μορφή αυτή του ειρηνισμού είναι προϊόν κατεξοχήν των νεωτερικών κοινωνιών. Αναφάνηκε και γιγαντώθηκε μόνον αφότου η ανθρωπότητα επινόησε όπλα μαζικής καταστροφής, φονικά πυροβόλα και πυρηνικές βόμβες που μπορούν να σκορπίσουν απέραντο όλεθρο, ακόμη και να εξαλείψουν δυνητικά τη ζωή επί της γης. Για να καθιερωθεί η ειρήνη ως αυταξία και παγκόσμιο αίτημα προοδευτισμού και ελευθεροφροσύνης, χρειάστηκε να αντικρίσουμε κατάματα τη συντέλεια του κόσμου. Αν ο Λεύκιππος και ο Δημόκριτος, που ανακάλυψαν το άτομο, είχαν κατορθώσει να το διασπάσουν κιόλας και να παραγάγουν πυρηνική ενέργεια, ίσως και η αντίληψη των αρχαίων να ήταν διαφορετική. Από την άλλη πλευρά, εξίσου άγνωστος και ξένος για τους αρχαίους Έλληνες ήταν ο μιλιταρισμός, η φανατική λατρεία της μάχης, η αλλόκοτη έφεση να εγκωμιάζεται ο πόλεμος τάχα ως σωτήρια δύναμη και γενεσιουργός αρχή του πολιτισμού. Οι αρχαίοι ασφαλώς παραδέχονταν ότι ο αγώνας στο πεδίο της μάχης είναι η υπέρτατη δοκιμασία της αλκής και του ψυχικού σθένους. Αγαπούσαν να επιδεικνύουν τον ηρωισμό τους με στρατιωτικά κατορθώματα, και ακόμη περισσότερο χαίρονταν να δοξάζουν εκείνους που διακρίνονταν με αυτόν τον τρόπο. Η πολεμική αρετή ήταν το κορυφαίο χάρισμα του ανδρός, και όλες ανεξαιρέτως οι μεγάλες μορφές του ελληνικού μύθου προικίζονταν με πλούσιο βιογραφικό ένοπλης δράσης. Στα μάτια των αρχαίων Ελλήνων, δεν γίνεσαι ήρωας δίχως να χύσεις αίμα, δικό σου και άλλων. Αυτή η πεποίθηση, εντούτοις, δεν καθιστούσε τον πόλεμο επιθυμητό καθ’ εαυτόν, ούτε καθαγίαζε την αγριότητά του. Στα ηρωικά θούρια και στα πατριωτικά κηρύγματα της αρχαιότητας δεν διακρίνεται τίποτε από τις εξωφρενικές ρητορείες των σύγχρονων μιλιταριστικών και πολεμοκάπηλων κινημάτων, όπως ο φασισμός και ο ναζισμός. Ο Τζανέττο, με το βλέμμα στην ιταλική παράδοση, μνημονεύει σχετικά τον ποιητή Μαρινέττι, θεμελιωτή του φουτουρισμού και ένθερμο εθνικιστή και φασίστα, ο οποίος εκθείαζε τον πόλεμο ως «υγιεινή του κόσμου, μεγαλειώδη φλόγα του ενθουσιασμού και της γενναιοφροσύνης, ευγενικό λουτρό του ηρωικού, αφύπνιση του νου και της βούλησης». Θα μπορούσε να θυμηθεί επίσης έναν άλλον διαβόητο Ιταλό ναζιστή, τον βαρώνο Ιούλιο Έβολα, ο οποίος έβγαινε και περπατούσε αμέριμνος ανάμεσα στις βόμβες που έπεφταν, για να δοκιμάσει το πεπρωμένο του (ώσπου οι βόμβες, ως εκδήλωση ίσως της βούλησης του πεπρωμένου, του έκοψαν τα δυο του πόδια). Τέτοια στρατοκρατικά παραληρήματα θα ήταν ολότελα ακατανόητα για τους αρχαίους, ακόμη και για τους πιο πολεμοχαρείς εξ αυτών, όπως οι Σπαρτιάτες ή οι Μακεδόνες. Ούτε καν οι Σκύθες ή οι Βίκινγκς, για τους οποίους η μάχη και ο σκοτωμός ανάβλυζαν αυθόρμητα από τον παλμό του αίματός τους, δεν θα διανοούνταν να θεωρητικοποιήσουν την αξία του πολέμου με τόσο γελοιωδέστατο τρόπο. Στην αντίπερα όχθη του ειρηνισμού, ο μιλιταρισμός (και όλες οι ακροδεξιές ή ακροαριστερές παραφυάδες του) είναι και αυτός γέννημα της δικής μας απεγνωσμένης εποχής. Ο Ηρόδοτος, στο πρώτο βιβλίο της Ιστορίας του, περιλαμβάνει μία από τις πιο μνημειώδεις επιγραμματικές ρήσεις που έχουν ποτέ ειπωθεί για τον πόλεμο. Ο βασιλιάς Κροίσος, ύστερα από τη συντριπτική ήττα του στα χέρια των Περσών και την κατάλυση της αυτοκρατορίας του, ομολογεί με πίκρα: «Κανείς δεν θα ήταν τόσο ανόητος ώστε να διαλέξει τον πόλεμο αντί για την ειρήνη. Στη δεύτερη οι γιοι κηδεύουν τους πατεράδες τους, ενώ στον πρώτο οι πατεράδες τους γιους τους». Εντούτοις, όπως προκύπτει από την ίδια την αφήγηση της ηροδότειας Ιστορίας, ο Κροίσος έκανε αυτήν ακριβώς την επιλογή και την πλήρωσε ακριβά· ομοίως έπραξαν αμέτρητοι ηγεμόνες και λαοί, από τη μία άκρη της γης έως την άλλη, σε όλη τη διάρκεια των χιλιετιών της ανθρώπινης ιστορίας. Ναι, μόνο ένας ανόητος θα επέλεγε τον πόλεμο· όμως, καταπώς φαίνεται, οι άνθρωποι δεν έχουν επιλογή. 3. Κάθε καιρός κι ο Τρωικός του πόλεμος Η ιστορία των αρχαίων Ελλήνων είναι γεμάτη από αναρίθμητες εχθροπραξίες, συμπλοκές και αψιμαχίες, στην ξηρά και στη θάλασσα, τόσο μεταξύ επιμέρους ελληνικών πολιτειών όσο και ανάμεσα σε Έλληνες και ξένους πληθυσμούς. Αναρωτιέται κανείς αν έχει συνταχθεί ποτέ πλήρης κατάλογός τους· θα ήταν παχύτερος από τον τηλεφωνικό κατάλογο μιας κωμόπολης. Ανάμεσα σε όλες αυτές τις μικρές και μεγάλες συγκρούσεις, μερικές ξεχωρίζουν για την αληθινά κοσμοϊστορική σημασία τους: πόλεμοι που έκριναν την εξέλιξη της ιστορίας ή άφησαν ανεξίτηλο το αποτύπωμά τους στον ελληνικό πολιτισμό ή επηρέασαν καθοριστικά τη νοοτροπία και το πνεύμα των αρχαίων Ελλήνων. Ο Τζανέττο διαλέγει τέσσερεις μεγάλες συρράξεις και τις εξετάζει λεπτομερώς σε ξεχωριστά κεφάλαια, που παρεμβάλλονται ανάμεσα στις θεματικές ενότητες του βιβλίου του. Αυτοί είναι πράγματι οι κύριοι ιστορικοί σπόνδυλοι που συνιστούν τη ραχοκοκαλιά της αρχαιοελληνικής πολεμικής εμπειρίας: ο Τρωικός Πόλεμος, τα Περσικά, ο Πελοποννησιακός Πόλεμος και η θαυμάσια πανελλήνια εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο Τρωικός Πόλεμος είναι η μεγάλη έκρηξη στις απαρχές της ελληνικής ιστορίας. Προσέφερε το θέμα για το πρώτο αριστούργημα της αρχαίας γραμματείας, την Ιλιάδα του Ομήρου, που ήταν κάτι σαν Βίβλος και Αγία Γραφή για τους αρχαίους Έλληνες. Απολύτως ταιριαστά προς τον χαρακτήρα της ελληνικής φυλής, η σύγκρουση με τους ξένους αντιπάλους, τους Τρώες, κατά την πολιορκία του Ιλίου, συνδυάζεται με εμφύλια διαμάχη στο εσωτερικό του στρατού τον Αχαιών: στο ξεκίνημα του έπους δύο κορυφαίοι αρχηγοί, ο Αγαμέμνων και ο Αχιλλέας, φιλονικούν άγρια, και το στρατόπεδο διχάζεται. Η διπλή αντιπαράθεση, αφενός απ’ έξω με τους αλλότριους εχθρούς και αφετέρου ένδον και μεταξύ μας, θα συνοδεύει έκτοτε παγίως την ελληνική ιστορία, μέχρι τα πολύ πρόσφατα γεγονότα του περασμένου αιώνα. Ο Μέγας Αλέξανδρος θανατώνει τους δολοφόνους του βασιλιά Δαρείου. Μικρογραφία από χειρόγραφο του επικού ποιήματος Σαχναμέ του Φιρντουσί, 1482. Μητροπολιτικό Μουσείο, Νέα Υόρκη. Η Ιλιάδα, βέβαια, είναι έπος με μυθική υπόθεση, όχι ιστορικό σύγγραμμα. Τα Τρωικά αποτελούν έναν από τους μεγάλους πολεμικούς κύκλους του μυθικού φαντασιακού των αρχαίων (μαζί με την εκστρατεία των Επτά κατά της Θήβας και τις νικηφόρες μάχες του Ηρακλή και του Θησέα). Όμως οι ανακαλύψεις της αρχαιολογίας επιτρέπουν να ανασυντεθεί με αρκετή πιθανότητα το ιστορικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο χτίστηκε ο θρύλος. Οι ανασκαφές στην περιοχή της Τρωάδας έφεραν στο φως μια πλούσια οχυρή πολιτεία που γνώρισε αλλεπάλληλες φάσεις ακμής και καταστροφής κατά τη δεύτερη χιλιετία π.Χ., την ίδια εποχή που άνθιζαν στην κυρίως Ελλάδα τα μυκηναϊκά βασίλεια. Τουλάχιστον ένα από τα ύστερα στρώματα της πόλης, γύρω στις αρχές του δωδέκατου αιώνα π.Χ., φαίνεται να ερημώθηκε από πολεμική επίθεση και άλωση. Αφετέρου, πρόσθετο φως στις ιστορικές περιστάσεις της εποχής έριξε η μελέτη του πολιτισμού και της γραμματείας των Χετταίων, της μεγάλης αυτοκρατορίας που κυριαρχούσε σε ολόκληρη την Ανατολία από τα μέσα της δεύτερης χιλιετίας και εξής. Στα χρονικά και τα ιστορικά αρχεία των Χετταίων, λεπτομερώς καταγεγραμμένα σε πήλινες πινακίδες, αναφέρεται η πολιτεία Βιλούσα (Wilusa), που το όνομά της θυμίζει το ομηρικό Ίλιον (Fίλιον), δηλαδή την εναλλακτική επωνυμία της Τροίας. Η Βιλούσα/Τροία, καθώς φαίνεται, ήταν υποτελής των Χετταίων και χρωστούσε τη στρατηγική σημασία της στη γεωγραφική θέση της στην Τρωάδα, από όπου μπορούσε να ελέγχει τα περάσματα προς τον Εύξεινο Πόντο. Στις χετιτικές πινακίδες αναφέρονται ακόμη, ως δραστήρια δύναμη στην περιοχή, οι Αχιγιάβα (Ahhiyawa), δηλαδή προφανώς οι Αχαιοί, όπως ονομάζονται τακτικά στα ομηρικά έπη οι συνασπισμένοι Έλληνες της μυκηναϊκής εποχής. Κατά το διάστημα από το 1400 μέχρι το 1200 π.Χ. οι Αχαιοί, οι Χετταίοι και η Βιλούσα/Τροία εμπλέκονταν σε αλλεπάλληλα πολιτικά παιχνίδια, με εναλλασσόμενες συμμαχίες. Οι Αχαιοί πότε συμμαχούν με τους Χετταίους εναντίον της Βιλούσα, πότε εμφανίζονται στο πλευρό της Βιλούσα ως συμπολεμιστές, και άλλοτε πάλι αντιμάχονται τους Χετταίους. Δεν χωράει αμφιβολία (τουλάχιστον για όποιον προτιμάει την ιστορία από την επιστημονική φαντασία) ότι αυτό το πλέγμα ιστορικών περιστάσεων συνιστά το πραγματολογικό υπέδαφος από όπου βλάστησαν οι θρύλοι της Ιλιάδας. Πώς ακριβώς εξελίχθηκαν τα πραγματικά γεγονότα, δεν μπορεί να προσδιοριστεί. Το μόνο βέβαιο είναι ότι ο πόλεμος δεν έγινε όπως τον περιγράφει ο Όμηρος: κανείς δεν μονομάχησε για τα θέλγητρα μιας πανέμορφης γυναίκας, και η πόλη δεν έπεσε εξαιτίας ενός ξύλινου αλόγου με κρυμμένους μαχητές. Η τρωική εκστρατεία των ομηρικών επών ίσως να υποκρύπτει μνήμες από πολλές και διάφορες επιχειρήσεις των Μυκηναίων Ελλήνων στην περιοχή, σε ξεχωριστές ή διαδοχικές περιόδους. Στους αιώνες που ακολούθησαν μετά την παρακμή των μυκηναϊκών βασιλείων, από τα τέλη της δεύτερης χιλιετίας μέχρι τον όγδοο αιώνα π.Χ., διαμορφώθηκε το πλούσιο ρεπερτόριο των θρύλων που τροφοδότησαν τον Όμηρο και τους άλλους ποιητές του αρχαϊκού επικού κύκλου. Ο τρόπος μάχης που αναπαριστάνουν αυτά τα έπη αντικατοπτρίζει, κατά το πλείστον, τις τακτικές και τον εξοπλισμό της μυκηναϊκής Ελλάδας: οι ήρωες βγαίνουν στο πεδίο με ιππήλατα άρματα (τα οποία εξαφανίστηκαν από τις ελληνικές στρατιές κατά την αρχαϊκή και κλασική εποχή)· χρησιμοποιούν μπρούντζινα όπλα και ασπίδες, καθότι αγνοούν τον σίδηρο· και ο πυρήνας της σύρραξης συνίσταται σε μονομαχίες ανάμεσα στους μεγάλους αρχηγούς ή τα πρωτοπαλίκαρα των δύο εχθρικών στρατών. Με το πέρασμα στην πρώτη χιλιετία π.Χ. οι μέθοδοι και τα μέσα της ένοπλης σύγκρουσης άλλαξαν άρδην στην Ελλάδα. Παρ’ όλα αυτά, το ηρωικό πνεύμα της Ιλιάδας εξακολούθησε να τρέφει το μαχητικό ήθος των αρχαίων και την αντίληψή τους περί πολέμου για πολλούς αιώνες. Αν η εκστρατεία της Τροίας ήταν το αρχέτυπο της συλλογικής συνείδησης, οι Περσικοί Πόλεμοι αποτέλεσαν την πιο καθοριστική εμπειρία στην ιστορία των αρχαίων Ελλήνων: αυτοί διαμόρφωσαν τη νέα συνείδηση του Ελληνισμού και πυροδότησαν τη μεγάλη δυναμική της κλασικής περιόδου. Οι εχθροί ήταν και πάλι μια ξένη δύναμη από την Ανατολή, όπως στον μυθικό πόλεμο της Ιλιάδας. Μόνο που, σε αυτήν την περίπτωση, οι εχθροί σημαδεύτηκαν ολοκάθαρα ως αλλότριοι και απολύτως ενάντιοι προς τα ελληνικά ιδεώδη. Στο ομηρικό έπος οι Τρώες μοιράζονται τον ίδιο πολιτισμό και πνευματικό κόσμο με τους Αχαιούς· οι δύο αντίπαλοι λαοί μιλούν την ίδια γλώσσα, έχουν λίγο-πολύ τα ίδια έθιμα, την ίδια θρησκεία, κοινό κώδικα συμπεριφοράς και απαράλλαχτη νοοτροπία και ιδεολογία. Οι ομηρικοί Τρώες δεν είναι «βάρβαροι», και κανείς ποτέ δεν τους αποκαλεί έτσι· η λέξη «βάρβαρος» είναι άγνωστη στο ομηρικό λεξιλόγιο, αν και θα ταίριαζε θαυμάσια στο δακτυλικό εξάμετρο του έπους. Αντίθετα, οι Πέρσες πρόβαλαν εξαρχής ως διαμετρικά αντίθετοι προς τους Έλληνες: ήταν φορείς εντελώς διαφορετικού πολιτισμού, ο τρόπος της ζωής και της σκέψης τους ήταν ανοίκειος και αλλόκοτος, και προπάντων εκπροσωπούσαν αλλότρια πολιτική τάξη πραγμάτων, ασυμβίβαστη προς τα ιδεώδη της ελληνικής ελευθερίας. Η περσική δεσποτεία, που καταγινόταν να υποτάξει τις πολιτείες του ελληνικού κόσμου και να τις καταστήσει υποτελείς στον Μεγάλο Βασιλέα, συνιστούσε τη σοβαρότερη απειλή για την ίδια την κοσμοαντίληψη των Ελλήνων, για την ουσία του πνεύματος και τη σύσταση του πολιτισμού τους. Οι Πέρσες, λοιπόν, δαιμονοποιήθηκαν σχεδόν αμέσως με το ξέσπασμα της μεγάλης σύγκρουσης. Τυποποιήθηκαν και απεικονίστηκαν ως το ακριβές αντώνυμο του Ελληνισμού, το αρνητικό της εικόνας του Έλληνα. Άπειροι του αγαθού της ελευθερίας, δούλοι πειθήνιοι ενός μεγαλομανούς δυνάστη, υβριστές και βάναυσοι, τρυφηλοί και ανόητοι, οι Πέρσες ταυτίστηκαν με καθετί ασύμβατο προς τον ελληνικό χαρακτήρα και τα ιδανικά του. Με τους Περσικούς Πολέμους γεννήθηκε στην αρχαιοελληνική ιδεολογία το αρχέτυπο του βάρβαρου, και ο Μήδος έγινε η εμβληματική ενσάρκωση της βαρβαροσύνης. Η αντιπαράθεση αυτή, με τις τόσο καθαρές και καλοσχεδιασμένες γραμμές της, προσδιόρισε με συμπαγή τρόπο την ελληνική ταυτότητα κατά την κλασική εποχή. Ο Ελληνισμός ορίστηκε και σφυρηλατήθηκε κατ’ αντιπαράσταση προς τον μεγάλο εχθρό εξ Ανατολών και τα σχηματοποιημένα ελαττώματά του. Δείξε μου τον αντίπαλό σου, να σου πω ποιος είσαι. Το αποτέλεσμα ήταν ότι οι Περσικοί Πόλεμοι απέκτησαν, στη συνείδηση των αρχαίων Ελλήνων, το βάρος εθνικού μύθου και περιβλήθηκαν με επική αίγλη, παρά την ιστορική τους εγγύτητα. Η ηρωική αντίσταση των Σπαρτιατών στις Θερμοπύλες και των Αθηναίων στον Μαραθώνα, οι νίκες στη Σαλαμίνα και στις Πλαταιές αποτελούσαν τα υποδείγματα της δόξας του Ελληνισμού στη συλλογική μνήμη, μέχρι τα τέλη της αρχαιότητας και πολύ πιο πέρα. Οι Περσικοί Πόλεμοι συνένωσαν τις περισσότερες πολιτείες της κυρίως Ελλάδας σε ενιαίο μέτωπο έναντι της απειλής του κοινού εχθρού. Για πρώτη φορά στην ιστορία τους, ύστερα από τον μυθικό συνασπισμό κατά της Τροίας, οι επιμέρους κοινότητες του Ελληνισμού κατόρθωσαν να παραμερίσουν (έστω προσωρινά και με βαρυθυμία) τις διενέξεις και τις αντιζηλίες τους και να συνεργαστούν για υπέρτερο σκοπό. Η κοσμοϊστορική έκβαση των γεγονότων και οι συγκλονιστικές συνέπειές τους για τον ελληνικό (και εν γένει τον δυτικό) πολιτισμό μάς προξενούν ακόμη πιο βαθιά θλίψη, αν αναλογιστούμε τις απειράριθμες περιπτώσεις όπου οι Έλληνες δεν πετύχαμε ή δεν επιζητήσαμε καν τέτοια ενότητα. Στον αρχαίο κόσμο η πιο ελεεινή και καταστροφική περίπτωση εμφύλιας διαμάχης και εσωτερικού διχασμού ήταν ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, που είχε και αυτός συνταρακτικές επιπτώσεις, αν και από την αντίθετη άποψη: έθεσε τέρμα στον Χρυσό Αιώνα και έφερε το λυκόφως της ακμής του κλασικού Ελληνισμού. Από αυτήν την άποψη, ο Πελοποννησιακός Πόλεμος ήταν το αντίβαρο των Περσικών, με τους οποίους είχε χαράξει η αυγή του ελληνικού θαύματος. Ό,τι ξεκίνησε στην πεδιάδα του Μαραθώνα και στα νερά της Σαλαμίνας έμελλε να ψυχορραγήσει με το γκρέμισμα των τειχών της ηττημένης Αθήνας. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος έφερε αντιμέτωπες τις δύο μείζονες δυνάμεις του κλασικού ελληνικού κόσμου, την Αθήνα και τη Σπάρτη. Γύρω τους συσπειρώθηκαν όλες σχεδόν οι πολιτείες από την κυρίως Ελλάδα και τα νησιά, σχηματίζοντας δύο μεγάλα αντίπαλα στρατόπεδα. Ακόμη και οι δυνάμεις της περιφέρειας (στη Σικελία, στη Μακεδονία, στη Θράκη, στην Ήπειρο) αναμίχθηκαν στη μία ή στην άλλη φάση της πολυετούς σύρραξης, προσφέροντας συμμαχία και ενισχύσεις σε κάποια από τις δύο πλευρές. Καθοριστικός όσο και ζοφερός στάθηκε επίσης ο ρόλος των Περσών, που βρήκαν ευκαιρία να επέμβουν πάλι στα ελληνικά πράγματα, υποδαύλισαν έντεχνα τη διαμάχη και ευνόησαν με άφθονο χρήμα τους Σπαρτιάτες, συντελώντας αποφασιστικά στην τελική νίκη τους. Σε αντάλλαγμα, η Σπάρτη χάρισε ξανά στον Πέρση βασιλιά, με επίσημη συνθήκη, την κυριαρχία επί των ελληνικών πόλεων της Μικράς Ασίας, τις οποίες είχαν απελευθερώσει οι Έλληνες στον απόηχο των Περσικών Πολέμων. Δεν έβγαινε ποτέ σε καλό όποτε αφήναμε τους ξένους να χώνουν τη μύτη (ή το χέρι) στις ελληνικές υποθέσεις. Κοντολογίς, η μεγάλη αυτή σύγκρουση Αθήνας και Σπάρτης, με τις ευρύτατες διαστάσεις που προσέλαβε, τις πολλές και πολυεθνικές δυνάμεις που ενέπλεξε, την έκταση των επιχειρήσεων από τη Σικελία μέχρι την Περσία, αποτέλεσε τρόπον τινά, για τα δεδομένα της αρχαιότητας, το αντίστοιχο της ακολουθίας των δύο Παγκόσμιων Πολέμων μας κατά τον εικοστό αιώνα. Στην πραγματικότητα, άλλωστε, αυτό που αποκαλείται «Πελοποννησιακός Πόλεμος» απαρτίζεται από δύο ή τρεις ξεχωριστές φάσεις, που θα μπορούσαν κάλλιστα να θεωρηθούν αυτόνομες και αυτοδύναμες συγκυρίες από τους παρατηρητές εκείνου του καιρού, έστω και αν ενέπλεκαν τους ίδιους βασικούς αντιπάλους και συνδέονταν από τη δράση πολλών κοινών πρωταγωνιστών. Η πρώτη φάση, γνωστή ως Αρχιδάμειος Πόλεμος, κάλυψε ολόκληρη τη δεκαετία 431-421 π.Χ. Η δεύτερη συνίσταται στα ταραγμένα χρόνια ύστερα από την Ειρήνη του Νικία (421 π.Χ.), που σημαδεύτηκαν από πολλές τοπικές αψιμαχίες και κορυφώθηκαν με την εκστρατεία στη Σικελία και την τραγική συντριβή των αθηναϊκών δυνάμεων εκεί (413 π.Χ.). Η τρίτη και τελική φάση, ο λεγόμενος Δεκελεικός Πόλεμος, παρακολούθησε την αργή και σταδιακή εξάντληση των Αθηναίων, από την επαύριο της σικελικής καταστροφής μέχρι την τελική ταπεινωτική ήττα του 404 π.Χ. Αν αυτή η αλληλουχία γεγονότων εκλαμβάνεται σαν ιστορική ενότητα, σαν ενιαία μακρόχρονη σύγκρουση με διάρκεια σχεδόν τρεις δεκαετίες, τούτο είναι αποτέλεσμα της ιδιοφυίας ενός αρχαίου ιστορικού. Ο Θουκυδίδης, στο σύγγραμμά του που εκδόθηκε ημιτελές μετά την πτώση της Αθήνας, επέμεινε πως τα τρία παραπάνω στάδια συνιστούσαν ουσιώδες και αδιαίρετο σύνολο. Χάρη στο κύρος της θουκυδίδειας συγγραφής, η άποψη αυτή καθιερώθηκε στην ιστοριογραφία τόσο της αρχαιότητας όσο και των νεότερων χρόνων. Ίσως θα έπρεπε ανάλογα και ο Τσώρτσιλ να έχει λογαριάσει τον Α΄ και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σαν δύο διαδοχικές φάσεις ενιαίας και συνεκτικής σύρραξης, η οποία εκτυλίχθηκε από την αρχή ώς το τέλος μεταξύ των ίδιων βασικών αντιπάλων, και (όπως και ο Πελοποννησιακός Πόλεμος) βύθισε τους εμπλεκόμενους προοδευτικά σε όλο και μεγαλύτερη αγριότητα και φρίκη. Ο ελληνικός κόσμος βγήκε από την τραγωδία του Πελοποννησιακού Πολέμου πιο εξασθενημένος και πιο κατακερματισμένος από ποτέ. Ο πολιτισμός είχε στηριχθεί σε πολύ γερά θεμέλια και συνέχισε να ακτινοβολεί: ο τέταρτος αιώνας π.Χ. έφερε νέα υπέροχα δημιουργήματα στα γράμματα, στον στοχασμό και στις καλές τέχνες – αν και τίποτε από αυτά δεν έφτανε το μεγαλείο της Ορέστειας και του Παρθενώνα. Όμως η πολιτική κατάσταση, σε πανελλήνια κλίμακα, πήγαινε από το μικρότερο στο μεγαλύτερο κακό και τανάπαλιν, με την πολυδιάσπαση των πόλεων και τις εφήμερες συμμαχίες τους, τις συνεχείς εχθροπραξίες και την οικονομική εξάντληση. Νέα προοπτική δόθηκε μόνο με την ηγεμονία της Μακεδονίας, υπό τον Φίλιππο και μετά τον Αλέξανδρο, οι οποίοι κατόρθωσαν, με την ακατανίκητη πειθώ της βίας, να συνασπίσουν πάλι τις ελληνικές πολιτείες για μια συντονισμένη κοινή επιχείρηση εναντίον του προαιώνιου εχθρού στην Ανατολή. Η περίλαμπρη εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ασία ήταν ο τελευταίος μείζων πόλεμος της κλασικής αρχαιότητας. Οι σκληροτράχηλοι Μακεδόνες πολέμησαν δίπλα στους οπλίτες των παλαιών ελληνικών πόλεων (πλην Λακεδαιμονίων), βάζοντας όλοι τα δυνατά τους μέσα στων στρατιωτών τις τάξεις τον σωρό. Όμως η εκπληκτική αποτελεσματικότητα της επιχείρησης ήταν κατά βάση αποτέλεσμα της στρατηγικής ιδιοφυίας του Αλέξανδρου. Με ταχύτητα και ευθυβολία αστραπής πέτυχε, τη μία μετά την άλλη, μια σειρά από συντριπτικές νίκες: Γρανικός, Ισσός, Γαυγάμηλα – νέα ξακουστά ονόματα, που έμελλε γρήγορα να περιβληθούν με αίγλη αντάξια προς τη Σαλαμίνα, τον Μαραθώνα και τις Πλαταιές. Μέσα σε λίγα χρόνια, ο Αλέξανδρος κατέλυσε την ισχυρότερη αυτοκρατορία που είχε γνωρίσει μέχρι τότε ο αρχαίος κόσμος, και έθεσε υπό την κυριαρχία του επικράτειες και πρωτεύουσες οιονεί θρυλικές: Αίγυπτος, Βαβυλώνα, Σούσα, Περσέπολη – υπέρογκες αρχιτεκτονικές, σχεδόν σκηνικά. Λιγότερο από μία δεκαετία μετά την αναχώρησή του για την Ανατολή, ο Αλέξανδρος είχε καταλάβει επίσης ολόκληρο το ιρανικό οροπέδιο μέχρι τη Βακτρία (κατόρθωμα που μόνο ο Κύρος το είχε επιτελέσει πρωτύτερα) και είχε οδηγήσει τον στρατό του βαθιά μέσα στην κοιλάδα του Ινδού (ξεπερνώντας ακόμη και τον Δαρείο). Οι Έλληνες στρατιώτες και αξιωματικοί, που έφτασαν μαζί του μέχρι εκείνους τους τόπους, αντίκρισαν έναν θαυμαστό καινούργιο κόσμο, πέρα από τα σύνορα της φαντασίας τους. Ποτέ άλλοτε, σε ολόκληρη την ιστορία μας, δεν προχώρησαν ελληνικές δυνάμεις τόσο μακριά. Εν γένει, από τις απέραντες κατακτήσεις του Αλέξανδρου προέκυψε καινούργιος κόσμος μέγας: μια αυτοκρατορία πολυεθνική, όπου η ελληνική γλώσσα και κουλτούρα ήταν το υφάδι και συμπλεκόταν με το στημόνι των πολυποίκιλων τοπικών πληθυσμών και πολιτισμών, για να παραχθεί συνολικά το απαράμιλλο πολύχρωμο υφαντό. Στον νέο αυτό μεταπολεμικό κόσμο ο Αιγύπτιος γραφιάς μετέφραζε στην κοινή ελληνική γλώσσα τα πανάρχαια παραμύθια που γνώριζε για θαυματοποιούς μάγους και θηριόμορφους θεούς. Ο Ινδός βασιλιάς Ασόκα έβαζε να χαράξουν στα ελληνικά τις αρχές του βουδιστικού δόγματος πάνω στους βράχους της Κανταχάρ, στα οροπέδια του Αφγανιστάν. Εκατοντάδες χιλιόμετρα βορειότερα, στις όχθες του ποταμού Ώξου, στήθηκε μια στήλη με τα δελφικά αποφθέγματα των Επτά Σοφών – έτσι που, αν οι πέτρες είχαν πόδια για να περπατήσουν, η ελληνική σοφία θα μπορούσε να συναντήσει την ινδική μετά από ταξίδι λίγων εβδομάδων. Ο Θεόφραστος συνομιλούσε με Εβραίους ραβίνους στην Περιπατητική Σχολή και μάθαινε για τη θρησκεία και την κοσμοθεωρία τους. Σατυρικά δράματα παίζονταν στη Βαβυλώνα, οι τραγωδίες του Ευριπίδη παριστάνονταν και επευφημούνταν στην Παρθία. Η λατρεία της αιγυπτιακής θεάς Ίσιδας διαδιδόταν ολόγυρα στη Μεσόγειο και συνάρπαζε όλους όσους διψούσαν για γνήσια πνευματικότητα. Για να πραγματοποιηθούν όλα αυτά, ήταν απαραίτητο να κοπεί ο Γόρδιος δεσμός· και τούτο, όπως ήξερε καλά ο Μεγαλέξανδρος, μπορούσε να γίνει μόνο με τη δύναμη του σιδήρου. 4. Τρίβεται ο άνθρωπος μες στους πολέμους Δίπλα στην εξιστόρηση του κουαρτέτου των συρράξεων, ο Τζανέττο εξετάζει το φαινόμενο του πολέμου από ποικίλες θεματικές απόψεις, έτσι ώστε να φωτίσει τη θέση και τη σημασία του στον πολιτισμό και στην καθημερινή εμπειρία των αρχαίων Ελλήνων. Διαβάζει τις πολεμικές σκηνές, τα στρατιωτικά θούρια αλλά και τα εγκώμια της ειρήνης που διανθίζουν την αρχαία ελληνική γραμματεία, ιδίως τα έργα των ποιητών και των ρητόρων. Αναλύει τις οικονομικές πλευρές των συγκρούσεων και τη χρηματοδότηση των στρατών, τις επιπτώσεις των μαχών στην καθημερινή και την οικογενειακή ζωή, τις πρακτικές της πολεμικής προπαγάνδας και την καλλιέργεια του μίσους κατά του εχθρού, τη μοίρα των λιποτακτών και των αμάχων, τις θρησκευτικές πεποιθήσεις και τα λατρευτικά έθιμα που έντυναν τις εκστρατείες με τον μανδύα της πίστης. Το πανόραμα των αρχαίων πολέμων απλώνεται έτσι σαν πλατιά τοιχογραφία, με κάθε γωνιά της σκεπασμένη από ζωηρά χρώματα και γραφικές λεπτομέρειες. Δεν υπάρχει αρχαίος συγγραφέας που να μην έχει πραγματευθεί τα θέματα του πολέμου και της ειρήνης – άλλη περίτρανη απόδειξη για την κεντρική σημασία του φαινομένου στην εμπειρία του αρχαίου κόσμου. Ο Όμηρος συνέθεσε το εμβληματικό έπος της πολεμικής αριστείας και προσδιόρισε διά παντός το ιδεώδες του μάχιμου ηρωισμού. Ανάμεσα στις σκληρές σκηνές της αγριότητας και της σφαγής, όμως, άφησε να διαφανούν επίσης τα βαθύτερα ψυχικά αισθήματα που διασώζουν την αξιοπρέπεια και την ανθρωπιά. Η Ιλιάδα τελειώνει ακριβώς με ένα τέτοιο στιγμιότυπο, καθώς οι δύο χαροκαμένοι εχθροί, ο Αχιλλέας και ο Πρίαμος, κάθονται πλάι-πλάι, μοιράζονται το φαγητό και την κουβέντα και κλαίνε και οι δυο τους γοερά για τα αγαπημένα πρόσωπα που έχουν χάσει. Η δόξα της μάχης και των άθλων της ξαναζεί στα πατριωτικά εμβατήρια του Σπαρτιάτη Τυρταίου, διαπνέει τους Πέρσες του Αισχύλου, ξεπηδάει από τις ρητορείες των επιτάφιων λόγων, όπως το επιφανές κήρυγμα του Περικλή που κατέγραψε ο Θουκυδίδης. Από την άλλη πλευρά, η ειρήνη είχε και αυτή τους υμνητές της. Ο Ησίοδος λέγεται ότι κέρδισε το βραβείο όταν αναμετρήθηκε με τον Όμηρο σε ραψωδικό αγώνα στη Χαλκίδα, επειδή έψαλε τα έργα της ειρηνικής αγροτικής ζωής, ενώ ο μεγάλος αντίπαλός του τραγουδούσε πολύνεκρες μάχες. Στα χορικά του Αριστοφάνη οι χαρές και οι ευλογίες του ειρηνικού βίου απεικονίζονται με ειδυλλιακούς τόνους, που προαναγγέλλουν τη βουκολική ποίηση και τις ουτοπικές μυθιστορίες της κατοπινής λογοτεχνικής φαντασίας. Ο θεός Απόλλων προπορεύεται στη μάχη και διασκορπίζει τους Αχαιούς, ανοίγοντας δρόμο για τον Έκτορα. Σχέδιο με γραφίτη, κιμωλία και υδατόχρωμα του Τζων Φλάξμαν (1755-1826). Εθνική Πινακοθήκη, Ουάσιγκτον. Μεταξύ των δύο αυτών παρατάξεων στέκουν, σαν μεσολαβητές δίχως ασυλία που εκθέτουν τον εαυτό τους αυτοβούλως σε κίνδυνο, οι είρωνες και οι κριτικοί της κατεστημένης τάξης. Ήδη ο ομηρικός Οδυσσέας έδωσε το παράδειγμα σε μία από τις πλαστές αφηγήσεις του προς τον χοιροβοσκό Εύμαιο. Σύμφωνα με αυτήν τη φανταστική αυτοβιογραφία, όταν ο στρατός του έκανε επιδρομή στην Αίγυπτο και περικυκλώθηκε από τους εχθρούς, ο ίδιος πέταξε καταγής τα όπλα του και γονάτισε δίπλα στο άρμα του Αιγύπτιου βασιλιά, για να σώσει τη ζωή του. Επίγονος της λογοτεχνικής αυτής παράδοσης είναι ο ψογερός Αρχίλοχος, που ομολογεί και αυτός ότι ξεφορτώθηκε άθελά του την ασπίδα του στη μάχη, για να τρέξει μακριά και να γλιτώσει. Στη συλλογική συνείδηση των αρχαίων ο χαρακτηρισμός «ρίψασπις» συνοδευόταν από ανεξίτηλη ντροπή: «αιδώς, Αργείοι», φωνάζουν οι ομηρικοί παλικαράδες κατά των δειλών και των λιπόψυχων· ατέρμονα είναι τα σκώμματα του Αριστοφάνη ενάντια στον Κλεώνυμο, τον Πείσανδρο και άλλους φαφλατάδες οπλίτες της τρεχάλας. Μολαταύτα, η θυμόσοφη φυγή του Οδυσσέα και του Αρχίλοχου έχει και αυτή το δίκιο της: τα όπλα δεν είναι παρά υλικά αντικείμενα, άψυχα όργανα που εύκολα τα αντικαθιστάς άμα χαθούν. Γιατί να σκοτωθείς άσκοπα, όταν μπορείς να μείνεις ζωντανός και να πολεμήσεις ξανά κάποιαν άλλη φορά; Ο δριμύτερος επικριτής του πολέμου και της κάλπικης ιδεολογίας του ήταν ο Ευριπίδης – πρόδρομος, από αυτήν την άποψη όπως και από τόσες άλλες, της σύγχρονης διανόησης. Στα πρώτα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου, είναι αλήθεια, παρασύρθηκε και αυτός από το πατριωτικό κλίμα και παρουσίασε σειρά έργων (Ηρακλείδες, Ανδρομάχη, Ικέτιδες) όπου αναπαράγει λίγο-πολύ την προπαγάνδα του Περικλή και των πολιτικών διαδόχων του: η Αθήνα προβάλλει ως φάρος της ελευθερίας· είναι η μόνη δύναμη που μάχεται γνήσια για το σωστό, εν μέσω αναξιόπιστων συμμάχων, και υπερασπίζεται τους αδύναμους και τους κατατρεγμένους από την τυραννία των Σπαρτιατών. Με τον καιρό, ωστόσο, καθώς οι καταστροφές και η φθορά του μακροχρόνιου πολέμου συσσωρεύονταν, η οπτική του Ευριπίδη έγινε πολύ πιο ζοφερή. Ο δραματουργός καταγίνηκε πλέον να δείξει επί σκηνής την οικτρή μοίρα των αμάχων και των θυμάτων (Τρωάδες), την αποκτήνωση όλων των εμπλεκομένων, νικητών, νικημένων και ουδέτερων καιροσκόπων (Εκάβη), την ανοησία και τη ματαιότητα της πολεμικής καταστροφής, που συμβαίνει χωρίς ουσιαστικό λόγο ή με πλαστές προφάσεις (Ελένη), τον συνδυασμό ανερμάτιστης δημαγωγίας, πολεμοκαπηλίας, πολιτικής δολοπλοκίας και εξουσίας του όχλου, που όλα μαζί απεργάζονται τη θυσία της νέας γενιάς στον βωμό της στρατιωτικής ηγεμονίας (Ιφιγένεια η εν Αυλίδι). Ο Αριστοφάνης άνοιγε την όρεξη των Αθηναίων με δελεαστικές περιγραφές των θελγήτρων της ειρήνης. Ο Ευριπίδης όμως ήταν εκείνος που αποκάλυπτε τους βρόμικους μηχανισμούς και το τραγικό κόστος του πολέμου. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν ανάγκη να τρέχουν τρομαγμένοι στα καταφύγια από τον φόβο αεροπορικών επιδρομών, ούτε να συσσωρεύουν σακιά τσιμέντου, κονσέρβες και προμήθειες στα υπόγειά τους για το ενδεχόμενο πυρηνικής καταστροφής. Κατά τα λοιπά, πάντως, οι επιπτώσεις της εμπόλεμης κατάστασης στην καθημερινότητα των αρχαίων πληθυσμών, τόσο των στρατεύσιμων όσο και των αμάχων, δεν ήταν λιγότερο επώδυνες από ό,τι στη δική μας εποχή. Οι άνδρες, που ήταν υπόχρεοι στράτευσης από τα δεκαοκτώ τους χρόνια, επωμίζονταν φυσικά το βάρος των επιχειρήσεων στην ξηρά και στη θάλασσα. Όπως κάθε μάχιμος στρατιώτης, πήγαιναν στον πόλεμο για να σκοτώσουν ή να σκοτωθούν, καθώς θα τους λάχαινε. Οι απώλειες ήταν συχνά πολυάριθμες (λόγου χάρη, κατά τη μάχη στο Δήλιον το 424 και τη ναυμαχία των Αργινουσών το 406), ενίοτε μάλιστα τρομακτικές: δεκάδες χιλιάδες Αθηναίοι βρήκαν τον θάνατο στη Σικελική εκστρατεία, και η στρατιά του Μεγάλου Αλεξάνδρου αποδεκατίστηκε κατά τη φονική πορεία μέσω της Γεδρωσίας. Πάντως, όποτε ακούμε τις φωνές των στρατευμένων στην αρχαία γραμματεία, τα παράπονά τους κατά κανόνα δεν αφορούν τον κίνδυνο ή τον φόβο μήπως χάσουν τη ζωή τους. Άλλωστε, ο θάνατος στο πεδίο της μάχης λογαριαζόταν ένδοξος και τιμημένος· οι αρχαίες πόλεις τιμούσαν τους νεκρούς των πολέμων με λαμπρές κηδείες και τελετές, και συνήθως φρόντιζαν για τις χήρες και τα ορφανά τους. Οι στρατιώτες σε ενεργό υπηρεσία διαμαρτύρονται κυρίως για τις κακουχίες της στρατιωτικής ζωής: το άθλιο φαγητό και το ξινό κρασί, τα άνοστα κρεμμύδια και τις σαρδέλες που αποτελούν το μόνιμο σιτηρέσιό τους, τη βρόμα του γυλιού, τη ζέστη και τον ιδρώτα κάτω από τα σιδερικά της πανοπλίας, τον πόνο στους γλουτούς του κωπηλάτη που μένει καθισμένος με τις ώρες πάνω στον ξύλινο πάγκο. Παραδοσιακά ο πόλεμος είναι δουλειά ανδρική. Όταν η γυναίκα γυρεύει να ανακατευτεί σε στρατιωτικά θέματα ή αποφάσεις, ο άνδρας της την ορμηνεύει να γυρίσει πίσω στον αργαλειό της. Έτσι κάνει ο Έκτωρ με την Ανδρομάχη στην Ιλιάδα και ο σύζυγος της Λυσιστράτης στην ομώνυμη αριστοφανική κωμωδία. Αν εξαιρέσουμε τις θρυλικές Αμαζόνες ή κάποιες μορφές του μύθου, σαν την αθλητική Αταλάντη, οι αρχαίες Ελληνίδες δεν παίρνουν όπλα ούτε συμμετέχουν στις μάχες. Ακόμη και οι Σπαρτιάτισσες, που υποβάλλονταν σε σκληρή φυσική εκπαίδευση ανάλογη με εκείνη των αγοριών, την υφίσταντο μόνο για να γίνουν σωστές μητέρες και να αναθρέψουν γενναίους γιους, όχι για να πάνε στο μέτωπο. Το πολύ-πολύ ο γυναικείος πληθυσμός μπορεί να παίξει βοηθητικό ρόλο στην άμυνα μιας πόλης, κουβαλώντας πολεμοφόδια και τρόφιμα στους υπερασπιστές της ή πετώντας πέτρες από τα τείχη πάνω στους πολιορκητές. Η Αθηνά, πολεμική παρθένα, είναι αρματωμένη και ασπιδοφόρος, αλλά αυτή αποτελεί διαφορετική περίπτωση και δεν έχει πραγματική σχέση με το θηλυκό στοιχείο. Η θεά Αθηνά αντιπροσωπεύει τη στρατηγική ιδιοφυία, τη δύναμη του νου που είναι απαραίτητη για τον σχεδιασμό και την καθοδήγηση της μάχης – σε αντιδιαστολή προς τον Άρη, ο οποίος ενσαρκώνει απλώς την ωμή βία και την αγριότητα της σύρραξης. Εντούτοις, παρ’ όλο που δεν μάχονται στο πεδίο, οι γυναίκες έχουν και αυτές μερίδιο στα δεινά του εμπόλεμου βίου. Η Λυσιστράτη, η ηρωίδα του Αριστοφάνη, διεκτραγωδεί με τρόπο συγκινητικό τη μοίρα των νοικοκυρών που μένουν στα μετόπισθεν, μοναχές τους στο σπίτι όσο οι άνδρες λείπουν στις εκστρατείες. Οι μητέρες αγωνιούν και κλαίνε για τους γιους τους. Οι παντρεμένες γυναίκες πέφτουν μόνες και έρημες στο κρεβάτι και υποφέρουν για το ταίρι τους που λείπει. Οι νέες κοπέλες, που δεν πρόφτασαν να παντρευτούν, μαραζώνουν και γερνούν αζευγάρωτες, και άμα περάσει το άνθος της νιότης τους, κανείς δεν τις θέλει. Ανάλογες φωνές ακούμε και σε άλλα έργα, που αντανακλούν και αυτά την κοινή εμπειρία, έστω ντυμένη με τους μανδύες της ποίησης και του μύθου. Οι γυναίκες των Περσών πολεμιστών, στην τραγωδία του Αισχύλου, λιώνουν από τους θρήνους και βρέχουν με δάκρυα τη στερημένη τους κλίνη, αφότου κατευόδωσαν τους άνδρες τους. Η Αντίκλεια, η μάνα του Οδυσσέα, πέθανε από τη θλίψη της για την μακρά απουσία του μοναχογιού της στην Τροία. Η Ανδρομάχη τρέμει για την ελεεινή ζωή που την προσμένει, αν σκοτωθεί ο Έκτωρ. Οι ρόλοι ήταν σαφώς μοιρασμένοι στον αρχαίο κόσμο: για τους άνδρες ο κάματος, για τις γυναίκες ο καημός. Ο πόλεμος δεν είναι μόνο θάρρος και στρατηγική, ιαχές και αιματοχυσία. Ήδη οι αρχαίοι γνώριζαν ότι ο πόλεμος είναι προπάντων χρήμα. Οι συρράξεις και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις κινητοποιούσαν ολόκληρη οικονομία με πελώριο κύκλο εργασιών και τζίρο προσόδων και εξόδων: εξεύρεση πόρων, χρηματοδότηση των εκστρατειών και ανεφοδιασμός, τροφοδοσία των μάχιμων μονάδων και του γενικού πληθυσμού, κατασκευή οχυρωματικών έργων, ναυπήγηση και συντήρηση αξιόμαχων πλοίων, πολεμική λεία και δάνεια. Η αθηναϊκή ηγεμονία και το κορυφαίο πολιτικό παράγωγό της, η δημοκρατία της κλασικής εποχής, στηρίζονταν εν πολλοίς σε αυτόν τον οικονομικό τροχό του πολέμου. Η Αθήνα συγκέντρωνε τους φόρους από τις συμμαχικές της πολιτείες, χιλιάδες τάλαντα κάθε χρόνο, που σωρεύονταν στο δημόσιο ταμείο της Ακρόπολης. Η δημοκρατία επέβαλλε επίσης στους πλουσιότερους πολίτες, σαν μορφή έμμεσης φορολογίας, να συντηρούν και να εξοπλίζουν τις τριήρεις, τα γοργοκίνητα και δραστικότατα πολεμικά πλοία του αθηναϊκού στόλου. Σε έκτακτες περιστάσεις (που γίνονταν βαθμηδόν όλο και συχνότερες, όσο περνούσαν οι δεκαετίες) η αθηναϊκή πολιτεία απαιτούσε από τους εύπορους επιπλέον επιδόσεις και εισφορές στο δημόσιο ταμείο, για να αντιμετωπιστούν επείγουσες στρατιωτικές ανάγκες. Υπήρχαν πάντοτε και οι κρυφές δαπάνες. Ο Περικλής κατόρθωσε να καθυστερήσει σχεδόν για μία δεκαετία το ξέσπασμα του Πελοποννησιακού Πολέμου δωροδοκώντας συστηματικά τους φιλάργυρους εφόρους της Σπάρτης. Τα χρήματα προέρχονταν βέβαια από το δημόσιο ταμείο της Αθήνας, ειδικά κονδύλια που ο μεγάλος Αθηναίος ηγέτης τα δικαιολογούσε επισήμως με τη γενική διατύπωση «ες δέον», «έξοδα για τις πρέπουσες ανάγκες». Αργότερα, στον τέταρτο αιώνα, ο Φίλιππος της Μακεδονίας, που διέθετε άφθονους πόρους χάρη στα χρυσωρυχεία του Παγγαίου, ήταν σε θέση να εξαγοράζει, με πλουσιοπάροχες αμοιβές, ρήτορες και πολιτικούς άνδρες στις κυριότερες πολιτείες της Ελλάδας. Η αποστολή τους ήταν να καλλιεργούν φιλομακεδονικές διαθέσεις στην κοινή γνώμη και να προωθούν πρόσφορα σχετικά μέτρα στις πόλεις τους. Τυχόν ομοιότητες με σύγχρονες συγκυρίες δεν είναι συμπτωματικές. Κοντολογίς, ο πόλεμος ήταν ήδη από τους αρχαίους χρόνους ένας πελώριος παραγωγικός μηχανισμός: κινούσε χρήμα, στήριζε δημοσιονομικά συστήματα, γεννούσε προσοδοφόρες υπηρεσίες και ευκαιρίες πλουτισμού. Υπήρχε ασφαλώς και η αρνητική όψη, καθώς οι εχθροπραξίες προκαλούσαν καταστροφές και εμπόδια στην πλουτοπαραγωγική διαδικασία. Οι επιδρομές του εχθρικού στρατού στην επικράτεια μιας πόλης, ιδίως αν συνδυάζονταν με εκτεταμένη πολιορκία, ρήμαζαν τα χωράφια και προξενούσαν μεγάλη οικονομική δυσπραγία στον τοπικό πληθυσμό. Κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο οι εισβολές των Σπαρτιατών κατέστρεφαν εν μέρει ή και ολοκληρωτικά την αγροτική παραγωγή της Αττικής. Ιδίως στην τρίτη φάση της σύρραξης, από το 412 και μετά, όταν οι Λάκωνες διατηρούσαν μόνιμη φρουρά στη Δεκέλεια (κοντά στο σημερινό Τατόι), η ύπαιθρος έξω από τα τείχη της Αθήνας και του Πειραιά εγκαταλείφθηκε εξ ολοκλήρου, και ο αθηναϊκός πληθυσμός επιβίωνε πλέον μόνο χάρη στα εμπορικά αγαθά που κόμιζαν τα πλοία στο λιμάνι. Φυσικά, οι τιμές των αγαθών αυξάνονταν μέρα με τη μέρα, και η κερδοσκοπία οργίαζε στην αγορά της πόλης που ασφυκτιούσε. Αρκετές οικογένειες, που ήταν ευκατάστατες ή πλούσιες στις αρχές του Πελοποννησιακού Πολέμου, είχαν χρεοκοπήσει μέχρι να έρθει το τέλος του – ιδίως αν το βιος τους προερχόταν από την έγγεια ιδιοκτησία και τα προϊόντα της γεωργίας. Αντίστροφα, μια καινοφανής τάξη νεόπλουτων ξεπήδησε από τα χρόνια της μεγάλης σύγκρουσης: σπεκουλαδόροι και τοκογλύφοι, τραπεζίτες και ναύκληροι, εισαγωγείς και μεγαλέμποροι που έφερναν σιτάρι και αλίπαστα από τον Πόντο, όλοι έφτιαξαν περιουσίες επενδύοντας στην τροφοδοσία της πόλης σε κρίσιμες ώρες. Αν πάλι ο εχθρός κατόρθωνε, εκτός από τα εδάφη της ξηράς, να αποκλείσει και το λιμάνι του Πειραιά, τότε η Αθήνα ήταν καταδικασμένη να πεινάσει. Με αυτόν τον τρόπο πέτυχε την παράδοση των Αθηναίων ο Σπαρτιάτης Λύσανδρος το 404, τερματίζοντας τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, και ο Δημήτριος ο Πολιορκητής το 295. Οι ίδιοι οι Αθηναίοι δεν είχαν διστάσει, σε άλλες περιστάσεις, να εφαρμόσουν παρόμοια μέτρα ενάντια σε αντίπαλες πολιτείες. Στις αρχές του Πελοποννησιακού Πολέμου επέβαλαν αποκλεισμό στα Μέγαρα, παρέλυσαν τις εξαγωγές και το εμπόριο των Μεγαρέων, ενώ έκαναν τακτικές επιδρομές για να ερημώνουν και να εκχερσώνουν τις καλλιέργειές τους. Κατά συνέπεια, ο πληθυσμός της μικρής πόλης έφτασε στα πρόθυρα της λιμοκτονίας· σήμερα θα λέγαμε ότι η στρατηγική των Αθηναίων προκάλεσε στα Μέγαρα ανθρωπιστική κρίση. Ομοίως, το 430 π.Χ. οι Αθηναίοι πολιόρκησαν την Ποτίδαια επί μακρόν, ώσπου τα εφόδια των υπερασπιστών της εξαντλήθηκαν και εκείνοι κατέφυγαν στην ανθρωποφαγία ή στην πτωματοφαγία εξαιτίας του λιμού. Ακόμη φρικτότερη ήταν η μοίρα της πόλης που γνώριζε τελειωτική ήττα και έπεφτε στα χέρια του εχθρού. Καθώς δεν υπήρχαν διεθνείς συνθήκες που να εγγυώνται σεβασμό ή οίκτο προς τους αμάχους και τους αιχμαλώτους, η κοινότητα των ηττημένων ήταν στο έλεος των νικητών. Αυτοί οι τελευταίοι μπορούσαν να προσαρτήσουν τα κατακτημένα εδάφη για δική τους χρήση, εκδιώκοντας τον ντόπιο πληθυσμό. Αυτό έπραξαν οι Αθηναίοι στην Αίγινα το 431 π.Χ., με την έναρξη του Πελοποννησιακού Πολέμου. Οι Αιγινήτες έμειναν από τη μία μέρα στην άλλη δίχως πατρίδα: αναγκάστηκαν να προσφύγουν στη συνδρομή των Λακεδαιμονίων, που τους εγκατέστησαν στην Πελοπόννησο, στη Θυρέα της Κυνουρίας. Εκεί τους βρήκαν εκ νέου και τους εξόντωσαν οι Αθηναίοι σε μια επιδρομή τους, μερικά χρόνια αργότερα. Άλλοτε πάλι οι κατακτητές υποδούλωναν τους ντόπιους κατοίκους και τους εκμεταλλεύονταν σαν σκλάβους για βαριές δουλειές. Έτσι έπαθαν οι κάτοικοι της Μεσσηνίας, που ηττήθηκαν από τους Σπαρτιάτες και οι περισσότεροι κατάντησαν είλωτες· όσοι ξέφυγαν, περιπλανιούνταν σαν πρόσφυγες τριγύρω στον ελληνικό κόσμο, μέχρι που κατόρθωσαν να εγκατασταθούν σε νέα εδάφη, στη Σικελία ή στη Ναύπακτο. Σε άλλες περιπτώσεις η ήττα μιας πόλης ήταν το σύνθημα για μαζική αιματοχυσία. Ο στρατός των νικητών θανάτωνε τους επιζώντες άνδρες (στρατιώτες και αμάχους), ενώ τα γυναικόπαιδα συνήθως πωλούνταν στους δουλέμπορους και δημοπρατούνταν στα σκλαβοπάζαρα της Ελλάδας, του Βορρά ή της Ανατολής. Θηριωδίες αυτού του τύπου δεν ήταν ασυνήθιστες στην κλασική εποχή, ιδίως στα πιο ταραγμένα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου, όταν αποχαλινώθηκαν ολότελα τα μίση και τα πάθη μεταξύ των αντιπάλων. Οι Αθηναίοι εφάρμοσαν το παραπάνω μέτρο στη Σκιώνη της Χαλκιδικής το 421 και στη Μήλο το 416 π.Χ. Οι Μυτιληναίοι μόλις που γλίτωσαν από τη διαταγή της γενικευμένης σφαγής το 427, όταν η Εκκλησία του Δήμου στην Αθήνα άλλαξε γνώμη την τελευταία στιγμή σχετικά με τη μεταχείρισή τους. Ύστερα από τους Αθηναίους, το πλουσιότερο ιστορικό σε τέτοιες βιαιοπραγίες το είχαν οι Μακεδόνες. Ο Φίλιππος ισοπέδωσε την Όλυνθο το 348 και ο Αλέξανδρος τη Θήβα το 335 π.Χ. Και στις δύο περιπτώσεις οι κάτοικοι παραδόθηκαν στη σφαγή ή στη σκλαβιά. Ανάλογα έπραξαν οι Θηβαίοι όταν κατέστρεψαν τις Πλαταιές το 427 π.Χ. Τα εγκλήματα πολέμου δεν είναι σύγχρονη επινόηση. Η Αθήνα, τουλάχιστον, έμελλε να πληρώσει κάποιο τίμημα για τις παραπάνω φρικαλεότητες. Όταν ο αθηναϊκός στόλος συντρίφτηκε στους Αιγός Ποταμούς το 405, στο τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, οι Λακεδαιμόνιοι έπιασαν αιχμαλώτους τρεις χιλιάδες Αθηναίους οπλίτες και κωπηλάτες. Ο Σπαρτιάτης ναύαρχος Λύσανδρος και το επιτελείο του θυμήθηκαν τότε τη βάναυση συμπεριφορά των αθηναϊκών δυνάμεων σε πολλές περιπτώσεις κατά τη διάρκεια του πολέμου, συχνά με θύματα αιχμάλωτους στρατιώτες του εχθρού. Διέταξαν λοιπόν να σφαγιαστούν όλοι οι Αθηναίοι αιχμάλωτοι, αρχής γενομένης από τον στρατηγό τους τον Φιλοκλή. Λίγο αργότερα, όταν ο σπαρτιατικός στρατός και στόλος πολιορκούσαν την Αθήνα και το φάσμα της ήττας πλανιόταν αποτρόπαιο πάνω από την πόλη, οι κάτοικοί της έτρεμαν τη μοίρα που τους περίμενε. Φοβούνταν ότι οι Πελοποννήσιοι, μόλις θα κυρίευαν την Αθήνα, θα διέταζαν γενική σφαγή του πληθυσμού, παίρνοντας εκδίκηση για όσα είχαν διαπράξει οι Αθηναίοι στη Μήλο, στη Σκιώνη, στην Τορώνη και αλλού. Πράγματι, οι Κορίνθιοι και οι Θηβαίοι ήθελαν να επιβάλουν αυτήν ακριβώς την τελική λύση επί της ηττημένης Αθήνας. Οι Σπαρτιάτες ήταν εκείνοι που αρνήθηκαν, ευτυχώς, να αφανίσουν από το πρόσωπο της γης τη φημισμένη πόλη, η οποία είχε σταθεί πρόμαχος της ελληνικής ελευθερίας κατά τα Περσικά και ήταν ο πνευματικός φάρος ολόκληρης της Ελλάδας. Ανατριχιάζει κανείς όταν αναλογίζεται τι θα μπορούσε να έχει συμβεί σε εκείνη την τρομερή συγκυρία, αν οι Σπαρτιάτες δεν είχαν επιδείξει μεγαλόψυχη στάση. Το κλεινόν άστυ, η παίδευσις της Ελλάδος, η αθάνατη Αθήνα των ποιητών και των φιλοσόφων θα είχε πάψει να υπάρχει. Ο Παρθενώνας, το Ερέχθειο και το Θησείο θα ισοπεδώνονταν. Θα σταματούσαν οριστικά οι θεατρικές εορτές, οι παραστάσεις τραγωδιών και κωμωδιών στα Διονύσια και στα Λήναια. Μεταξύ άλλων, ανάμεσα στον καταδικασμένο ανδρικό πληθυσμό, θα σφαγιάζονταν ο Σωκράτης, ο Αριστοφάνης, ο νεαρός Πλάτων, ο Ξενοφών, ο Ισοκράτης, που ήταν όλοι τους κλεισμένοι στην άμοιρη πόλη τις τρομερές ημέρες της ήττας. Πώς να το χωρέσει ο νους, ότι η κλασική Αθήνα θα μπορούσε να έχει την τύχη που υπέμειναν η ρωμαϊκή Ιερουσαλήμ και η ινδική Βιτζαγιανάγκαρα, η Μπελτσίτε και το Χαλέπι, η Παλμύρα και η Μαριούπολη; 5. Ο πόλεμος που προτιμώ Όσο και αν μας φαίνεται αλλόκοτο, για τους αρχαίους Έλληνες ο πόλεμος και οι εκδηλώσεις του μπορούσαν να αποτελέσουν πηγή αισθητικής τέρψης και θαυμασμού. Οι στρατιές και οι πολεμιστές τους φάνταζαν σαν κάτι ωραίο, σαν έκφραση του κάλλους που αναζητούσε μανιωδώς σε κάθε πράγμα η ελληνική ψυχή. Στην Ιφιγένεια την εν Αυλίδι του Ευριπίδη, οι κοπέλες του χορού έχουν μαζευτεί για να χαζέψουν τον συγκεντρωμένο στρατό των Αχαιών σαν εντυπωσιακό θέαμα. Δεν χορταίνουν να βλέπουν τις λαμπερές ασπίδες και τους οπλοφόρους πολεμιστές, το ιππικό και την παράταξη του στόλου, τα γεροδεμένα παλικάρια και τους ξακουσμένους αρχηγούς με πλήρη εξάρτυση. Η Σαπφώ, σε μια περίφημη στροφή της, παραδέχεται ότι αρκετούς ανθρώπους τούς γοητεύει όντως η θέα του παραταγμένου πεζικού και ιππικού, οι πάνοπλοι στρατιώτες που μάχονται ανάμεσα στα άρματα – έστω και αν η ίδια δεν βρίσκει τέτοια θεάματα διόλου του γούστου της. Ο πατριωτικός Τυρταίος φτάνει στο σημείο να διακηρύξει πως ένας νέος πολεμιστής, πάνω στον ανθό της ήβης, είναι ωραίος όταν κείται νεκρός στο πεδίο της μάχης· ακόμη και τότε θαυμάζουν το ρωμαλέο κορμί του οι συμπολεμιστές του, και οι γυναίκες το κοιτούν με πόθο. Η Ανδρομάχη αποχαιρετά τον Έκτορα, που φεύγει για τη μάχη. Σχέδιο με μελάνι του Άντριεν Πήτερς φαν ντε Φέννε, περ. 1634. Rijksmuseum, Άμστερνταμ. Όσοι ακούνε ακόμη τα τραγούδια του Ζωρζ Μπρασσένς, θα θυμούνται ασφαλώς εκείνη την σατιρική καντσονέτα, όπου ο Γάλλος τροβαδούρος αναρωτιέται ποιον πόλεμο θα προτιμούσε, ποια από όλες τις συρράξεις της μακράς ανθρώπινης ιστορίας είναι η καλύτερη και η ωραιότερη. Απαριθμεί και αναλογίζεται κάμποσες διαμάχες από το πρόσφατο και το απώτερο παρελθόν: τις εκστρατείες της Σπάρτης και του Βοναπάρτη, την εποποιία του Ομήρου, τον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο του 1870, τα αιματηρά γεγονότα του ’40, τα πολυποίκιλα κινήματα των ανταρτών και τους ιερούς αγώνες των φανατικών ανά τον κόσμο. Όμως, καθώς καταλήγει κάθε φορά στο ρεφραίν, εκείνος που προπάντων του αρέσει είναι ο πόλεμος του 1914-18· αυτόν προκρίνει πάνω από όλους τους άλλους. Λοιπόν, αν μας τεθεί το ίδιο ερώτημα σε σχέση με τους πολέμους των αρχαίων μας προγόνων, τι θα απαντούσαμε; Ποια από τις σπουδαίες και ένδοξες πολεμικές περιπέτειές τους είναι η πιο ωραία, εκείνη που μας γοητεύει και μας συναρπάζει κατεξοχήν; Ίσως η τρωική εκστρατεία, με τα θέλγητρα της ωραίας Ελένης, τα χρυσάφια του Πριάμου και τις αριστείες των ηρώων; Ή μήπως οι Περσικοί Πόλεμοι, που γέννησαν τον κλασικό Ελληνισμό και όρισαν μια για πάντα την ταυτότητά του σε αντιπαράθεση προς την Ανατολή; Θα διαλέγαμε άραγε, έστω ως διδακτικό παράδειγμα, τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, την πρώτη μείζονα έκρηξη του χαρακτηριστικού μας διχασμού, που έχει και αυτός να επιδείξει αξιομνημόνευτες στιγμές δόξας και τρέλας; Μα δεν τα ξεπερνούν όλα οι στρατιωτικοί άθλοι του Μεγαλέξανδρου, που σφυρηλάτησαν διά πυρός και σιδήρου ολόκληρο καινούργιο κόσμο, έφεραν την πρώτη παγκοσμιοποίηση στην ιστορία και διέδωσαν την ελληνική μέχρι τα βάθη της Ινδίας και τους καταρράκτες του Νείλου; Η δική μου απάντηση –ας μου το συγχωρήσει ο φίλτατος Τζανέττο– αφορά μια σύγκρουση που δεν αναφέρεται στο βιβλίο του. Ο αρχαίος πόλεμος που προτιμώ ήταν μια μικρή αψιμαχία μεταξύ των Αθηναίων και των Ελευσίνιων, πίσω στα πρώιμα αρχαϊκά χρόνια, που θα είχε λησμονηθεί ολότελα αν δεν αξιωνόταν ευκαιριακή μνεία κοντά στην αρχή της Ιστορίας του Ηρόδοτου. Ο σοφός Αθηναίος Σόλων αφιερώνει δυο φράσεις όλες κι όλες στην περίσταση αυτή, κατά τον περίφημο διάλογό του με τον βασιλιά Κροίσο της Λυδίας. Οι Αθηναίοι συγκρούστηκαν με τους γείτονές τους, τους Ελευσίνιους, διεκδικώντας μάλλον κάποια αμφισβητούμενα εδάφη στα σύνορα των δύο περιοχών. Με τον τυπικό τρόπο των παλαιών τοπικιστών Ελλήνων, χτυπήθηκαν και μάτωσαν για μια στενή λωρίδα γης, η οποία σήμερα, χωρίς άλλο, θα είναι καλυμμένη από άσφαλτο, σαν τμήμα της Αττικής Οδού. Στη μάχη εκείνη, που δεν θα βάσταξε παραπάνω από ένα πρωινό, ανδραγάθησε και έπεσε ο Τέλλος ο Αθηναίος, ο οποίος, κατά τη γνώμη του Σόλωνα, ήταν ο ευτυχέστερος άνθρωπος του κόσμου.

Σύνδεση