Με τέτοιους Φιλελεύθερους

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Δυο φορές στη σύγχρονη ιστορία της Ρωσίας, το 1905 και το 1985, οι φιλελεύθεροι μεταρρυθμιστές απέκτησαν επιρροή, για να καταλήξουν απλώς να τους διαδεχθούν αυταρχικά καθεστώτα. Paul Robinson, Russian Liberalism [Ρωσικός Φιλελευθερισμός], Northern Illinois University Press/Cornell University Press, 289 pp. «Ο Ρώσος φιλελεύθερος», έγραφε ο φιλόσοφος του 19ου αιώνα Πιότρ Τσααντάγιεφ, «είναι μια απερίσκεπτη μύγα που βουίζει μέσα σε μιαν αχτίδα του ήλιου. Ο ήλιος αυτός είναι ο ήλιος της Δύσης». Από την εποχή του Τσααντάγιεφ μέχρι σήμερα, οι Ρώσοι αντιμετώπιζαν τον φιλελευθερισμό ως ελιτίστικο, ξενόφερτο προϊόν, το οποίο εισαγόταν από τη Δύση και ερχόταν σε αντίθεση με τις βασικές αξίες των κοινών ανθρώπων. Οι δυο σύντομες στιγμές της επιρροής του –από την επανάσταση του 1905 μέχρι το πραξικόπημα των Μπολσεβίκων τον Νοέμβριο του 1917, και από τη διακήρυξη της περεστρόικα (ανασυγκρότηση) και της γκλάσνοστ (διαφάνεια) από τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ μέχρι την προεδρία του Βλαντίμιρ Πούτιν– κατέληξαν σε ανελεύθερα καθεστώτα και απαξίωση των φιλελεύθερων ιδεών. Όταν ο Γκορμπατσόφ ανήλθε στην εξουσία το 1985, και ιδίως μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991, φάνηκε ότι ο δυτικός φιλελευθερισμός επιτέλους θριάμβευε. Πολιτικός πλουραλισμός, ανθρώπινα δικαιώματα, και μια αποκεντρωμένη οικονομία βρίσκονταν επιτέλους στην ημερήσια διάταξη ακόμα και στη Ρωσία. Τότε λοιπόν γιατί τα πάντα άλλαξαν υπό τον πρόεδρο Πούτιν; Και γιατί οι Ρώσοι απέρριψαν με τόση επιμέλεια τη φιλελεύθερη κουλτούρα και πολιτική; Στις εκλογές του 2016 –οι οποίες ήταν στημένες, αυτό είναι σίγουρο– οι Ρώσοι φιλελεύθεροι δεν κατάφεραν να εκλέξουν ούτε έναν εκπρόσωπό τους στη Δούμα (τη Ρωσική Βουλή). Ο ιστορικός Μπέντζαμιν Νέιθανς αναφέρει ότι οι Ρώσοι φιλελεύθεροι κάνουν τακτικά προπόσεις «στην επιτυχία της χαμένης μας υπόθεσης».[1] Κάτι ανάλογο συνέβη αφότου η Διακήρυξη του Οκτωβρίου του 1905 μετέτρεψε τη Ρωσία σε συνταγματική μοναρχία. Όταν η δυναστεία των Ρομανώφ κατέρρευσε τον Μάρτιο του 1917, η νόμιμη εξουσία περιήλθε στη Δούμα και τους αρχικά φιλελεύθερους ηγέτες της, έως ότου οι Μπολσεβίκοι ανέλαβαν τον έλεγχο της χώρας μετά από 8 μήνες. Κατά τα τέλη του 1917, λειτουργούσε πια η τρομερή Τσεκά, η πρώτη εκδοχή της σοβιετικής μυστικής αστυνομίας. Γιατί ο φιλελευθερισμός στάθηκε τόσο ανίκανος να διατηρήσει την εξουσία που κληρονόμησε; Την ιστορία δεν τη γράφουν μόνο οι νικητές· γράφεται για να εξιστορήσει τα έργα των νικητών αλλά και των μεγάλων τους αντιπάλων. Όταν μελετούσα την ιστορία της Ρωσίας στο Γυμνάσιο, η περίοδος από την εξέγερση των Δεκεμβριστών το 1825 μέχρι το πραξικόπημα των Μπολσεβίκων παρουσιαζόταν ως μια διαπάλη μεταξύ φιλομοναρχικών και επαναστατών, με μια συντομότατη αναφορά στους φιλελεύθερους. Τα βασικά ντοκουμέντα του ρωσικού φιλελευθερισμού –οι ανθολογίες δοκιμίων Προβλήματα του Ιδεαλισμού (1903) και Ορόσημα (1909)– δεν λαμβάνονταν υπ’ όψιν.[2] Εντούτοις υπήρξε ένα σημαντικό φιλελεύθερο κίνημα, η σημασία του οποίου εκτείνεται πέραν της ρωσικής ιστορίας. Αφενός, κάποιοι Ρώσοι στοχαστές, ιδίως κατά το διάστημα 1890-1917, ανακάλυψαν νέους και, ίσως, χρήσιμους τρόπους να υπερασπίσουν τον πυρήνα των φιλελεύθερων αξιών. Αφετέρου, οι αποτυχίες των φιλελεύθερων κινημάτων στη Ρωσία ίσως μας αποκαλύψουν γιατί οι εικασίες των Δυτικών σχετικά με την οικουμενική γοητεία του φιλελευθερισμού αποδεικνύονται συχνά τόσο αντιπαραγωγικές. Ο ιστορικός Πάβελ Μιλιουκόφ, ηγέτης των φιλελεύθερου κόμματος των Καντέτ (Συνταγματικοί Δημοκράτες) από την ίδρυσή του το 1905 έως την διάλυσή του από τους Μπολσεβίκους το 1917, ασπαζόταν έναν φιλελευθερισμό όμοιο με τον ανάλογο Δυτικό. Βαθύτατα επηρεασμένος από τον αγγλικό ωφελιμισμό και τον θετικισμό του Ωγκύστ Κοντ, συμπέρανε ότι, όπως ακριβώς οι ίδιοι φυσικοί νόμοι υπερισχύουν παντού, το ίδιο συμβαίνει και με τους ιστορικούς νόμους. Όλες οι κοινωνίες δεσμεύονται να αναπτύξουν φιλελεύθερους δημοκρατικούς θεσμούς, μια ιδέα που έγινε εκ νέου οικεία, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα στους στοχασμούς του Φράνσις Φουκουγιάμα, σχετικά με «το τέλος της Ιστορίας». Στο έξοχο νέο βιβλίο του σχετικά με τον ρωσικό φιλελευθερισμό, ο Πωλ Ρόμπινσον αναφέρει το σχόλιο του Μιλιουκόφ ότι ο πολιτισμός δημιουργεί τα έθνη, όπως, κατά τον ίδιο τρόπο, δημιουργεί και τα άτομα. Ο σοσιαλιστής Αλεξάντρ Γκέρτσεν, από κοινού με ρώσους ριζοσπάστες λαϊκιστές, υποστήριξε ότι η Ρωσία μπορούσε να χαράξει ένα δικό της μονοπάτι που θα απέφευγε την αστική κοινωνία της Δύσης, ο Μιλιουκόφ όμως, από κοινού με πολλούς Μαρξιστές, επέμενε ότι η Ιστορία επιτρέπει ένα και μοναδικό μονοπάτι: η Ρωσία όφειλε να υπακούσει «τους νόμους της πολιτικής βιολογίας». Οι μορφές της πολιτισμένης πολιτικής ζωής, εξήγησε θαυμάσια ο Μιλιουκόφ, «είναι τόσο λίγο εθνικές όσο είναι η χρήση του αλφαβήτου ή του τυπογραφικού πιεστηρίου, του ατμού ή του ηλεκτρισμού. … Όταν μια νέα εποχή της ιστορίας μάς χτυπά την πόρτα, είναι μάταιο να στήνουμε στον δρόμο της περιορισμούς και καθυστερήσεις». Παρότι η πρόβλεψη του Μιλιουκόφ δεν πραγματοποιήθηκε, οι Ρώσοι φιλελεύθεροι στην εποχή του Γιέλτσιν έκαναν παρόμοιες δηλώσεις. Ο Πιοτρ Αβέν, ο υπουργός επί των Οικονομικών Σχέσεων με το εξωτερικό στα τέλη της δεκαετίας του 1990, επέμενε ότι «από την άποψη ενός οικονομολόγου, όλες οι χώρες είναι ίδιες», με τον ιστορικό Λεονίντ Μπάτκιν να διακηρύσσει σε άρθρο του το 1998 ότι η Δύση «είναι ο γενικός ορισμός του οικονομικού, επιστημονικού-τεχνικού και δομικού-δημοκρατικού επιπέδου, χωρίς το οποίο είναι αδύνατο να υπάρξει οποιαδήποτε σύγχρονη κοινωνία…». Ποτέ κανένας Μαρξιστής δεν προσυπέγραψε τον ιστορικό ντετερμινισμό με μεγαλύτερο πάθος από αυτούς τους φιλελεύθερους. Ο Μιλιουκόφ θεωρούσε ότι οι ηθικές αξίες είναι εντελώς σχετικές, βασίζονται σε κοινωνικές ανάγκες και αναπτύσσονται σύμφωνα με ιστορικούς νόμους. Έτρεφε τόση εμπιστοσύνη σε εκείνους τους νόμους ώστε έφθασε να υποτιμήσει χονδροειδώς την πιθανότητα να θριαμβεύσουν αντιφιλελεύθερα κόμματα, όπως οι Μπολσεβίκοι. Κατά την άποψή του, οι τρομοκρατικές επιθέσεις και ο εμπρηστικός λόγος θα αναγκάζονταν να υποχωρήσουν αμέσως μόλις καθιερωνόταν η καθολική ψηφοφορία. Οι φιλελεύθεροι της εποχής του Γιέλτσιν υποτίμησαν επίσης τους κινδύνους των αντιφιλελεύθερων εναλλακτικών. Οι πλέον πρωτότυποι των Ρώσων φιλελεύθερων στοχαστών ανήκαν σε μια εναλλακτική παράδοση και, εν αντιθέσει προς τον Μιλιουκόφ και τους οπαδούς του, απέρριπταν τον ωφελιμισμό και τον θετικισμό. Αυτό το έκαναν εν μέρει επειδή οι μηδενιστές της Ρωσίας είχαν ήδη αντλήσει από τις φιλοσοφίες αυτές εντελώς αντιφιλελεύθερα πολιτικά συμπεράσματα. Με ιδέες oι οποίες για τους Δυτικούς έδειχναν να συνδέονται φυσικά, δεν συνέβαινε το ίδιο στη Ρωσία. Ο Ρωσικός φιλελευθερισμός διέφερε από τον αντίστοιχο Δυτικό, επειδή οι συνθήκες στη Ρωσία ήταν τόσο διαφορετικές. Ο ρωσικός φιλελευθερισμός διαφοροποιήθηκε από τα δυτικά πρότυπα λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών που επικρατούσαν στη Ρωσία. Η κοινωνική βάση του Δυτικού φιλελευθερισμού, μια μεσαία τάξη εμπόρων, ήταν σχεδόν ολοκληρωτικά απούσα στη Ρωσία του 19ου αιώνα. Η γοητεία του φιλελευθερισμού εκεί δεν ήταν οικονομική αλλά διανοητική, και οι υποστηρικτές του δεν ήταν επιχειρηματίες ή βιομήχανοι, αλλά φωτισμένοι αριστοκράτες, επαγγελματίες και ακαδημαϊκοί. Χωρίς μία κοινωνική βάση, οι φιλελεύθερες εκείνες διάνοιες έμοιαζαν με τον μεγαλοφυή αρχιτέκτονα στο τρίτο μέρος των Ταξιδιών του Γκιούλιβερ, που επινόησε μια μέθοδο να χτίζει σπίτια ξεκινώντας από τη στέγη και δουλεύοντας προς τα κάτω, προς τα θεμέλια. Στο έργο του Τουργκένιεφ Πατέρες και γιοί, οι αριστοκράτες αδελφοί Κιρσάνοφ ασπάζονται τις φιλελεύθερες ιδέες λόγω συναισθηματισμού και ως μία μόδα που κυκλοφορούσε στους κόλπους των ανωτέρων τάξεων. Ο ριζοσπάστης Μπαζάροφ, γιός ενός φτωχού στρατιωτικού γιατρού, απορρίπτει την ελιτίστικη, εξευρωπαϊσμένη συζήτησή τους. «Αριστοκρατία, φιλελευθερισμός, πρόοδος, αρχές», καγχάζει ο Μπαζάροφ. «Πόσο πολλές ξένες… και άχρηστες λέξεις. Κανένας Ρώσος δεν τις έχει ανάγκη, ούτε καν ως δώρο». Στην προεπαναστατική περίοδο, οι ρώσοι φιλελεύθεροι τυπικά έδιναν ελάχιστη σημασία στην μη παρεμβατική πολιτική της κυβέρνησης, στο ελεύθερο εμπόριο ή σε άλλα οικονομικά ζητήματα τόσο σημαντικά για τους Δυτικούς ομολόγους τους. Ο φιλελευθερισμός τους δεν συνεπαγόταν κατ’ ανάγκη τον καπιταλισμό. Αντιθέτως, οι Ρώσοι φιλελεύθεροι ήταν ευνοϊκά διακείμενοι προς ένα ισχυρό κράτος πρόνοιας, γι’ αυτό και ο Μιλιουκόφ καυχιόταν ότι οι Καντέτ [εξελληνισμένα: Καντέτοι] ήταν το πιο αριστερό φιλελεύθερο κόμμα της Ευρώπης. Ο φιλελευθερισμός προϋποθέτει το κράτος δικαίου, το οποίο περιορίζει την εξουσία της κυβέρνησης και διασφαλίζει τα ατομικά δικαιώματα, αλλά μέχρι το 1861 πάνω από το ένα τρίτο των Ρώσων ήταν δουλοπάροικοι, στην κατοχή των ευγενών και πλήρως αποκλεισμένοι από τον νόμο. Υφίσταντο σωματικές τιμωρίες, χρειάζονταν άδεια για να παντρευτούν και, όπως η ρωσική μυθιστοριογραφία περιγράφει εκτενώς, μπορούσαν να πουληθούν, να αγοραστούν ή ακόμα και να τους παίξουν στα χαρτιά. Ακόμα και μετά την απελευθέρωσή τους, οι χωρικοί παρέμεναν δέσμιοι των κοινοτήτων τους, στερούμενοι την ιδιότητα του ελεύθερου ατόμου. Δεν είναι να απορεί κανείς λοιπόν γιατί οι φιλελεύθεροι του 19ου αιώνα θρηνούσαν για το γεγονός ότι οι περισσότεροι Ρώσοι στερούνταν παντελώς «νομικής συνείδησης» και αντιλαμβάνονταν τον νόμο μόνον ως ωμή βία που επιβαλλόταν αυθαίρετα. Ενώ οι χωρικοί δεν ήταν εξοικειωμένοι με τη νομιμότητα, οι μορφωμένοι Ρώσοι την αντιμετώπιζαν με εμφανή εχθρότητα. «Από την άποψη αυτή», ο Ουκρανός φιλόσοφος του δικαίου Μποχντάν Κιστιακόφσκυ έγραψε στα Ορόσημα «πόσο διαφορετική υπήρξε η ιστορία μας από εκείνη των άλλων πολιτισμένων εθνών!». Παρότι οι συντηρητικοί Σλαβόφιλοι –ένα κίνημα που χρονολογούνταν από το 1840 και αντιτίθετο στον πολιτιστικό εκδυτικισμό– πίστευε στον ελεύθερο λόγο και σε μια ιδιωτική σφαίρα, εκείνοι εναντιώνονταν σθεναρά στις νομικές εγγυήσεις, θεωρώντας τες αντίθετες προς το ρωσικό πνεύμα. Ενώ «ο άνθρωπος της Δύσης» υιοθετούσε την «τυπική δικαιοσύνη», εξηγούσε ο σλαβόφιλος Κωνσταντίν Αξάκοφ, οι Ρώσοι προτιμούσαν την «εσώτερη δικαιοσύνη». «Η εγγύηση δεν είναι αναγκαία», ισχυριζόταν, «η εγγύηση είναι ένα κακό». Στην Αριστερά, λαϊκιστές, μαρξιστές και αναρχικοί απέρριπταν την ίδια την ιδέα ενός «νομικού προσώπου» με δικαιώματα. Ο Νικολάι Μιχάηλοφσκυ, ο ηγέτης των ριζοσπαστών λαϊκιστών στη δεκαετία του 1870, διεκήρυξε, ως γνωστόν, ότι «η ελευθερία είναι κάτι μεγάλο και δελεαστικό, εμείς όμως δεν επιθυμούμε την ελευθερία αν, όπως συνέβη στην Ευρώπη, αυτό απλώς αυξάνει το πανάρχαιο χρέος μας έναντι του λαού». Ο Κιστιακόφσκυ ανέφερε με θλίψη την «απόρριψη του νόμου» από τον Μιχάηλοφσκυ. Σκεπτικιστές ως προς την ελευθερία, προετοιμαστήκαμε να μη ζητήσουμε δικαιώματα για τους εαυτούς μας. Δεν εννοώ προνόμια –αυτό εξυπακούεται– αλλά ούτε καν τις πιο στοιχειώδεις παραγράφους αυτού που, σε παλαιότερες εποχές, αποκαλούνταν φυσικός νόμος. … «Αφού μαστιγώνουν τον μουζίκο, ας μαστιγώσουν εμάς». Συχνά οι Ρώσοι αυτοπροσδιορίζονται ως το αντίθετο των Γερμανών, που αισθάνονται άνετα με τους νομικούς περιορισμούς και προσδοκούν καρτερικά τις βελτιώσεις να έρθουν σταθερά από γενιά σε γενιά. Η ρωσική ψυχή, ειπώθηκε, αποζητά αμέσως τη δικαιοσύνη. Δεν υπάρχει χρόνος για νομικές κομψότητες! Στο Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ, ο Σολζενίτσιν τονίζει τις ολέθριες συνέπειες: «Πόσο λαθεμένη πορεία!... Εκείνοι δεν μπορούσαν να περιμένουν, κι έτσι εμείς, τα δισέγγονά τους, δεν βρισκόμαστε στο ίδιο σημείο μ’ αυτούς … αλλά πολύ πιο πίσω». Ο Λένιν θεωρούσε τον νόμο μια απάτη που εξασφάλιζε την εξουσία των αστών πριν από την επανάσταση και παρεμπόδιζε το Κομμουνιστικό Κόμμα μετά από αυτήν. Κατά την άποψή του, ο νόμος δεν θα έπρεπε ποτέ να περιορίζει το Κόμμα, αλλά να δηλώνει απλώς τη μεταβαλλόμενη βούλησή του, μια άποψη η οποία πήγαζε απευθείας από τον ορισμό της «δικτατορίας του προλεταριάτου»: Ο επιστημονικός όρος «δικτατορία» δεν σημαίνει παρά την εξουσία που δεν χαλιναγωγείται από κανέναν νόμο, που δεν περιορίζεται απολύτως από κανέναν κανόνα και βασίζεται άμεσα στην βία. Ο όρος «δικτατορία» δεν έχει καμία άλλη σημασία, προσέξτε το αυτό, κύριοι των Καντέτ. Παρότι ο ωφελιμισμός (από κοινού με τον θετικισμό και το λαϊκό κράτος), υπήρξε ο φυσικός σύμμαχος της νομιμότητας στην Αγγλία και την Γαλλία, στη Ρωσία απαιτούσε την απόρριψη το νόμου. Ο Ρασκόλνικωφ, ήρωας του Ντοστογιέφσκυ στο έργο του Έγκλημα και Τιμωρία, στήνει αυτί και κρυφακούει κάποιους που συζητούν εκείνη την ιδέα της μόδας που τον στοιχειώνει: Μήπως η ωφελιμιστική αρχή του μεγαλύτερου καλού για όσο γίνεται περισσότερους ανθρώπους όχι μόνον επιτρέπει αλλά μερικές φορές φθάνει να επιζητεί τον φόνο; Δεν θα ήταν καλό, αναρωτιέται ένας φοιτητής, να σκοτώσει και να ληστέψει κάποιος την τοξική γριά ενεχυροδανείστρια που κατακλέβει τη φτωχολογιά; Από τη μια μεριά έχουμε μια ανόητη, παράλογη, τιποτένια, κακιασμένη, άρρωστη γριά, που δεν τη χρειάζεται κανείς, αντιθέτως είναι βλαβερή για όλους… Από την άλλη μεριά, νεανικές, φρέσκιες δυνάμεις που πάνε στράφι χωρίς υποστήριξη, κι αυτές είναι χιλιάδες, κι αυτό συμβαίνει παντού!… Σκότωσέ τη και παρ’ της τα λεφτά της, ώστε με τη βοήθειά τους να αφοσιωθείς μετά στην εξυπηρέτηση όλης της ανθρωπότητας και την κοινή υπόθεση… Ένας θάνατος με αντάλλαγμα εκατό ζωές, εδώ είναι απλή αριθμητική![3] Με την ίδια λογική, μήπως ο ωφελιμισμός δεν δικαιολογεί την επαναστατική τρομοκρατία και τον εμφύλιο πόλεμο, ώστε να δημιουργηθεί η τέλεια κοινωνία; Τελικά, όσοι άνθρωποι κι αν χάσουν τώρα τις ζωές τους, αναρίθμητες μελλοντικές γενιές πολιτών θα τους ξεπεράσουν αριθμητικά. Αντιδρώντας σε τέτοιους συλλογισμούς, μερικοί προεπαναστατικοί Ρώσοι φιλελεύθεροι απέρριψαν τον ωφελιμισμό και άλλες «επιστημονικές» κοινωνικές επιστήμες, στρεφόμενοι αντ’ αυτών στον ιδεαλισμό και τη θρησκεία. Εκεί ανακάλυψαν ιδέες που δικαιολογούσαν τα ατομικά δικαιώματα του ανθρώπου. Όπως παρατηρεί ο Ράνταλ Πουλ στις εισαγωγές στο Law and the Cristian Tradition in Modern Russia (Νόμος και χριστιανική παράδοση στη σύγχρονη Ρωσία, 2021) και στην έξοχη μετάφραση του Problems of Idealism (Προβλήματα του Ιδεαλισμού), οι πλέον πρωτότυποι και επιδραστικοί Ρώσοι φιλελεύθεροι προσδιόρισαν την lichnost/ личность/ προσωπικότητα, ως μία κρίσιμη έννοια. Δημιουργημένο κατ’ εικόνα του Θεού, κάθε άτομο διαθέτει το αναφαίρετο δικαίωμα να γίνεται σεβαστή η αξιοπρέπειά του, η αυτονομία και η δυνατότητά του να κρίνει λογικά και να λαμβάνει σημαντικές αποφάσεις, αντί να χρησιμοποιείται απλώς ως εργαλείο για την επίτευξη προσωπικών σκοπών. Η τεράστια σημασία του Καντ, εξηγούσε ο φιλελεύθερος θεωρητικός Πάβελ Νοβγκορόντσεφ σε ένα άρθρο με τίτλο «Ο Καντ ως ηθικιστής», γραμμένο το 1905, «συνίσταται ακριβώς στο γεγονός ότι κατηύθυνε πάλι τη σκέψη στις … εσωτερικές πηγές του πνεύματος, εντός του οποίου ο άνθρωπος γνωρίζει την άπειρη κλίση του και την απόλυτη αξία του». Για εκείνους τους φιλελεύθερους τίποτα δεν είχε μεγαλύτερη σημασία από την ελευθερία της συνείδησης, την οποία αντιμετώπιζαν ως απόλυτη και όχι ως θεωρητική αξία. Έστω και αν αυτός ο ηθικός κανόνας, όπως όλοι οι άλλοι, αναπτύχθηκε ιστορικά σε ειδικές κοινωνικές συνθήκες, εκείνοι ισχυρίζονταν ότι μπορούσε να δικαιολογηθεί λογικά και «μεταφυσικά». Κατά την άποψή τους, οι θετικιστές και οι ιστορικοί αποστέρησαν από την ηθική την ουσία της, το δέον, το οποίο δεν μπορεί να περιοριστεί στις υπάρχουσες συνθήκες. «Αναζητούμε απόλυτους κανόνες και αρχές, και σε αυτό ακριβώς έγκειται η ουσία των ηθικών ερευνών» εξηγούσε ο Νοβγκορόντσεφ στα Προβλήματα του Ιδεαλισμού, «και η απάντηση μας δίδεται με την ένδειξη ότι τα πάντα στον κόσμο είναι σχετικά και υπό αίρεση». Το δέον, επέμεναν εκείνοι οι ιδεαλιστές, ποτέ δεν μπορεί να πηγάσει από το «είναι». Όλες οι απόπειρες να το κάνουν, εισήγαγαν κατ’ ανάγκην «λαθραία» ηθικούς κανόνες εντός δήθεν αντικειμενικών επιστημονικών νόμων, των «νόμων» της ιστορίας συμπεριλαμβανομένων. Ταυτίζοντας το «αργότερα» με το «καλύτερα», για παράδειγμα, οι θετικιστές διεκδίκησαν κατά τρόπο παράλογο μια επιστημονική βάση για τις αξίες τους. Μήπως η επιστημονική σκέψη δεν απέρριπτε μέχρι την εποχή του Φράνσις Μπέηκον οποιαδήποτε απόδοση προθέσεων, πέραν των προθέσεων των ανθρώπων, στη φύση; Προκειμένου τα θεμελιώδη δικαιώματα να είναι οικουμενικά και αντικειμενικά, οι ιδεαλιστές εκείνοι έκριναν ότι θα πρέπει να βασίζονται σε κάτι πέραν των θεσμών και της ιστορίας μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. Δεν αρκεί να πουν, για παράδειγμα, ότι η δουλεία και τα βασανιστήρια έρχονται σε αντίθεση με ευρωπαϊκές ιδέες των λίγων προηγούμενων αιώνων. Πρέπει να είναι λανθασμένα παντού και πάντα. Πώς μπορεί όμως μια τέτοια τοποθέτηση να δικαιολογηθεί; Οι ιδεαλιστές Ρώσοι φιλελεύθεροι ανακάλυψαν μια δικαιολογία επανεξετάζοντας τον «φυσικό νόμο», ο οποίος για πολλούς εμπεριείχε μία αναβίωση της χριστιανικής πίστης: οι άνθρωποι έχουν δικαιώματα, επειδή δημιουργήθηκαν κατ’ εικόνα του Θεού. Αυτή η συσχέτιση του φιλελευθερισμού με τον Χριστιανισμό συχνά μπερδεύει τους Δυτικούς, οι οποίοι ανιχνεύουν τον φιλελευθερισμό μέσω της απόρριψης της θρησκευτικής αυθεντίας από τον Διαφωτισμό. Όμως καθώς ο κοσμικός χαρακτήρας του κράτους ήταν στενά συνδεδεμένος με τον ριζοσπαστικό φιλελευθερισμό, εντυπωσίαζαν οι Ρώσοι φιλελεύθεροι που αντιμετώπιζαν ευνοϊκά τη θρησκεία. Όπως παρατηρεί η ιστορικός Βανέσα Ράμπτον στο Liberal Ideas in Tsarist Russia (Φιλελεύθερες ιδέες στην Τσαρική Ρωσία, 2020), την εξαιρετική ιστορία της του Ρωσικού φιλελευθερισμού, ο Σέργιος Μπουλγκάκωφ,[4] εν συνεχεία μείζων ορθόδοξος θεολόγος, θεωρούσε αυταπόδεικτο ότι η συμμετοχή σε μεταρρυθμιστικές υποθέσεις θα έπρεπε να έχει ως κίνητρο όχι την ιδιοτέλεια, «αλλά μια απόλυτη εντολή του ηθικού νόμου, μια προσταγή του Θεού». Ανάλογα σχόλια είχε κατά νουν ο Λένιν, όταν απέρριπτε κάθε συζήτηση για την «ιερότητα της ανθρώπινης ζωής» ως θρησκευτικές πομφόλυγες. Συχνά για τους Δυτικούς φαίνεται αυταπόδεικτο ότι τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα πρέπει να συνοδεύουν τα μεν τα δε και τα δικαιώματα του ανθρώπου συνεπάγονται τη δημοκρατία. Οι Ρώσοι το αντιλαμβάνονταν διαφορετικά. Όπως καταδεικνύει ο Πωλ Ρόμπινσον, ο φιλόσοφος των μέσων του 19ου αιώνα Μπορίς Τσιτσέριν[5] και ο φιλελεύθερος ιστορικός Τιμοφέι Γκρανόφσκυ[6] πίστευαν ότι η δημοκρατία μπορούσε να λειτουργήσει μόνον αν ο λαός είχε ήδη αποκτήσει συναίσθηση του νόμου και σεβασμό έναντι των ατομικών δικαιωμάτων των άλλων. Αν όχι, το αποτέλεσμα θα ήταν –όπως συχνά λέγεται σήμερα– ένα άτομο, μία ψήφος, μία φορά. Οι αποτυχίες της κυβέρνησης του Τζωρτζ Μπους του νεότερου στο εξωτερικό πήγαζαν εν μέρει από την υπόθεσή του ότι η ψήφος είναι το μόνο πράγμα που απαιτεί η φιλελεύθερη δημοκρατία. Ο Τσιτσέριν πρότεινε να αναπτύξει η Ρωσία καταρχήν τον σεβασμό για τον νόμο και τα ατομικά δικαιώματα πριν προχωρήσει στα πολιτικά δικαιώματα. Στην Αγγλία, τελικά, δικαιώματα παραχωρήθηκαν πρώτα στην αριστοκρατία. Μόνον αφού τα δικαιώματα αυτά κατανοήθηκαν προσεκτικά και θεωρήθηκαν δεδομένα, επεκτάθηκαν σταδιακά και στις κατώτερες τάξεις. Έξη αιώνες χώριζαν την Magna Carta[7] από τον Μεταρρυθμιστικό Νόμο (Reform Bill)[8] του 1832. Γι’ αυτόν τον λόγο τα δικαιώματα στην Αγγλία έχουν ένα σταθερό θεμέλιο, σκέφτηκαν οι Ρώσοι φιλελεύθεροι· κατά τον ίδιο τρόπο λοιπόν, θα πρέπει και η Ρωσία να αποδεχτεί τη σταδιακή πορεία, έστω και κάπως συντομευμένη. Μερικές δεκαετίες τουλάχιστον θα πρέπει να παραχωρηθούν στον λαό ώστε αυτός να προσαρμοστεί στη νομιμότητα και τις βασικές πολιτικές ελευθερίες προτού παραχωρηθούν πολιτικά δικαιώματα, πρώτα στην αριστοκρατία και, εν συνεχεία, στους χωρικούς. Όπως παρατήρησε ο Τσιτσέριν, «κατά συνέπεια δεν υπάρχει τίποτα το ηθικά ενοχλητικό στην μη παραχώρηση πολιτικών δικαιωμάτων στους φτωχούς, ακριβώς επειδή είναι απαραίτητο να ληφθεί υπ’ όψιν η πολιτική πολυπλοκότητα ενός λαού». Είναι η δημοκρατία αυτοσκοπός ή έχει αξία πρωτίστως ως ένας τρόπος προστασίας των ατομικών ελευθεριών; Αν συμβαίνει το δεύτερο, τότε τι συμβαίνει όταν η δημοκρατία περικόπτει αυτές τις ελευθερίες; Ο Τσιτσέριν γνώριζε θαυμάσια ότι τόσο οι διανοούμενοι όσο και οι αγρότες, δεν ήταν έτοιμοι να ασκήσουν υπεύθυνα τα πολιτικά τους δικαιώματα, καθώς έδειξε η συμπεριφορά τους στη Δούμα. Ο Νικόλαος Β΄, φυσικά, έφερε βαρέως τους κοινοβουλευτικούς περιορισμούς στα προνόμιά του, αλλά ακόμα κι όταν η κυβέρνηση ήταν έτοιμη να συνεργαστεί, οι Καντέτ, παρά την πίστη που δήλωναν στην συνταγματική μοναρχία, απέρριψαν τη συνεργασία, αρνούμενοι να την κάνουν από τον φόβο του συμβιβασμού με ένα μισητό καθεστώς. Παρότι οι Καντέτ δεν ενδιαφέρθηκαν για την τρομοκρατία, τη δικαιολογούσαν. «Να καταδικάσουμε την τρομοκρατία;» ρωτούσε ο ηγέτης των Καντέτ Αλεξάντερ Πετρουνκέβιτς. «Ποτέ! Αυτός θα ήταν ο ηθικός θάνατος του κόμματος!». Για να λειτουργήσει η δημοκρατία, ο κόσμος πρέπει να εκτιμά τον συμβιβασμό, ο Μιλιουκόφ όμως δεν τον εκτιμούσε. Σε άρθρο του που γράφτηκε το 1955 με τίτλο “Two Types of Russian Liberalism” (Δύο τύποι του ρωσικού φιλελευθερισμού), ο ιστορικός Μιχαήλ Καρπόβιτς αντιπαρέβαλε τον Μιλιουκόφ με έναν φιλελεύθερο αντίπαλό του, τον Βασίλι Μακλακόφ, κατά την άποψη του οποίου «το κύριο κακό στη ζωή της Ρωσίας» δεν ήταν η έλλειψη της δημοκρατίας αλλά «η αδυναμία του ατόμου έναντι της διακριτικής ευχέρειας της γραφειοκρατίας, η έλλειψη νομικής θεμελίωσης της αυτοάμυνάς του». Αυτή η αυθαιρεσία προέκυπτε από την άρνηση να δεχθεί οποιαδήποτε όρια στην εξουσία, ωσάν η μετριοπάθεια και ο συμβιβασμός να σήμαιναν δειλία και απουσία ακεραιότητας. Για τον Μιλιουκόφ, μια τόσο χαλαρή σκέψη αντανακλούσε το υπόβαθρο του Μακλακόφ ως δικηγόρου, συνηθισμένου να φαντάζεται και τις δυο πλευρές κάθε υπόθεσης «και να βλέπει ένα μερίδιο αλήθειας στην αντίπαλη πλευρά και ένα μερίδιο λάθους στη δική του». Ως ηγέτης των Καντέτ, ο Μιλιουκόφ απέρριπτε αυτή τη «φιλοσοφία του συμβιβασμού». Υπάρχει καμιά αμφιβολία γιατί το πρώτο πείραμα της Ρωσίας με το συνταγματικό πολίτευμα απέτυχε; Επειδή η τεράστια πλειοψηφία των Ρώσων ήταν αμόρφωτοι, οι Ρώσοι φιλελεύθεροι, σε αντίθεση με τους Δυτικούς ομοϊδεάτες τους, συχνά ευνοούσαν ένα ισχυρό κράτος. Πώς αλλιώς θα μπορούσαν να εφαρμοστούν οι φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις; Στη Ρωσία οι μεταρρυθμίσεις τυπικά προέρχονται από την κορυφή και επιβάλλονται με αυταρχικές μεθόδους. Φαίνεται πως οι φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις θα επέρχονταν με τον ίδιο τρόπο. Ο Ρόμπινσον αναφέρει τον φιλελεύθερο Κωνσταντίν Καβέλιν, που το 1848 γράφει στον Γκρανόφσκυ: «Πιστεύω στην αναγκαιότητα της απολυταρχίας στη σημερινή Ρωσία, θα πρέπει όμως αυτή να είναι προοδευτική και φωτισμένη». Ο απολυταρχικός φιλελευθερισμός φαίνεται στους Δυτικούς παράδοξος, όμως οι συνθήκες που τον ευνοούν –μία καλλιεργημένη τάξη που επιχειρεί να επιβάλει δυτικές αξίες σε έναν οπισθοδρομικό πληθυσμό– δεν είναι μοναδικές στη Ρωσία. Θυμάμαι τον ιστορικό Φιρούζ Καζεμζαντέχ, να αναφέρει τον τότε τον Σάχη του Ιράν, ο οποίος επέβαλε στη χώρα του δυτικούς κανόνες, όπως πολιτικά δικαιώματα για τις γυναίκες, με αυταρχικά μέσα. Το 1990 πολλοί Ρώσοι φιλελεύθεροι ασπάστηκαν ανεπιφύλακτα την απολυταρχία. Δεν έβλεπαν άλλη επιλογή, επειδή η πλειονότητα των Ρώσων, κατά την άποψή τους, ήταν όχι απλώς αδιαφώτιστοι αλλά απολίτιστοι, για να μην πούμε ότι μετά βίας διέθεταν χαρακτηριστικά ανθρώπων. Στην επαφή τους με τις μάζες, δήλωσε ο φιλόσοφος Μεράμπ Μαμαρντασβίλι στο άρθρο του «The “Third” State» («Το “Τρίτο” Κράτος», 1989), «αντιμετωπίζουμε μια αποδιοργανωμένη, χαμένη, άγρια συνείδηση». Στο πρόσφατο βιβλίο του The Return of the Russian Leviathan (Η επιστροφή του Ρώσου Λεβιάθαν, 2019) ο δημοσιογράφος Σεργκέι Μεντβέντεφ ισχυρίζεται ότι η νιτσεϊκή μνησικακία των μαζών τις ωθεί στην «ηθική των σκλάβων». Όπως εξηγεί ο Ρόμπινσον, οι διανοούμενοι ασπάστηκαν τη θεωρία των «δύο Ρωσιών» (ιδίως το 2014, μετά την εισβολή στην Κριμαία), με μάζες από ζόμπι που έρχονται αντιμέτωπες με μία μορφωμένη, ανοιχτόμυαλη ελίτ. «Ο ρωσικός λαός», δήλωνε το 2007 ο φιλελεύθερος πολιτικός Μπορίς Νεμτσόφ, κατά το μεγαλύτερο μέρος του διαιρείται σε δυο άνισες ομάδες. Η μία ομάδα είναι οι απόγονοι των δουλοπάροικων, οι άνθρωποι με δουλική συνείδηση. Υπάρχουν πολλοί από αυτούς και ηγέτης τους είναι ο Βλαντίμιρ Πούτιν. Η άλλη (η μικρότερη) ομάδα είναι αυτοί που γεννήθηκαν ελεύθεροι, περήφανοι και ανεξάρτητοι. Η ομάδα αυτή δεν έχει ηγέτη, χρειάζεται όμως έναν. Οι Ρώσοι εθνικιστές συχνά αποδίδουν την εχθρότητα των Δυτικών στη «Ρωσοφοβία», κανένας Δυτικός όμως δεν εξέφρασε μεγαλύτερο μίσος για τους Ρώσους από τους ίδιους τους Ρώσους μεταρρυθμιστές. «Μόνον εμείς στον κόσμο, δεν προσφέραμε τίποτα στον κόσμο, δεν συνεισφέραμε ούτε μία έστω ιδέα στο ταμείο των ανθρώπινων ιδεών, δεν είχαμε την παραμικρή συμβολή στην πρόοδο του ανθρώπινου πνεύματος», διακήρυσσε ο Πιοτρ Τσααντάγιεφ. «Αν οι αρχαίες βαρβαρικές ορδές που εισέβαλαν στη Δύση, δεν είχαν διασχίσει τη Ρωσία, εμείς μετά βίας θα προσφέραμε ένα κεφάλαιο στην παγκόσμια ιστορία». Στο μυθιστόρημα του Τουργκένιεφ Καπνός ένας ήρωας δηλώνει ότι οι Ρώσοι ούτε το σαμοβάρι δεν εφηύραν. Οι μεταρρυθμιστές της δεκαετίας του 1990 ήταν ακόμα πιο σκληροί. «Αλίμονο, δεν αγαπώ τους Ρώσους», εξηγούσε ο δημοσιογράφος Ντμίτρι Γκούμπιν, εφόσον αυτοί κλίνουν προς τον κομφορμισμό, τον καιροσκοπισμό, τη διπλή σκέψη[9]… Αν παραχωρούνταν στον ρωσικό λαό η ελευθερία του, αυτός θα μετέτρεπε την Αμερική σε ατομική στάχτη, θα επανέφερε τη θανατική ποινή και θα έκλεινε στη φυλακή όλους τους φιλελεύθερους και οποιονδήποτε έχει έστω και λίγο μυαλό. Η Βαλέρια Νοβοντβόρσκαγια, εξέχον μέλος του πρώτου σοβιετικού αντιπολιτευόμενου κόμματος (που ιδρύθηκε το 1988), θεωρούσε τις μάζες ανάξιες να ζουν. «Δεν έχουμε να κάνουμε με λαό, με ισάξιους αντιπάλους, αλλά με κάποια κακιά μαύρη ομίχλη», έγραψε στο περιοδικό Ogonyok (Αγκανιόκ / H φλογίτσα) το 1994. Είμαι απολύτως έτοιμη να απαλλαγώ από το 1/5 αυτών των ατόμων… Είμαι έτοιμη να χρησιμοποιήσω οποιεσδήποτε μεθόδους προκειμένου να κερδίσω αυτόν τον εμφύλιο πόλεμο». Εφόσον η εξόντωση του 1/5 των πολιτών ήταν αυτό ακριβώς που έκανε ο Στάλιν, είναι δύσκολο να απορρίψεις τα λόγια της ως απλή ρητορική. Οι Ρώσοι «ψηφίζουν τις αυθεντίες», εξήγησε, «επειδή έχουν την ψυχολογία των ζητιάνων. Κι αν αυτός ο λαός εκλείψει, τότε ειλικρινά, ας πάει στον διάολο. Η Ρωσία είναι τόσο φοβερή ώστε αν πέσει πάνω της η ατομική βόμβα και μας σκοτώσει, αλλά την ίδια στιγμή σκοτώσει και το σύστημα, αυτό θα ήταν το επιθυμητό αποτέλεσμα». Οι Δυτικοί σχολιαστές στη διάρκεια της εποχής Γέλτσιν σπανίως αντιλαμβάνονταν με πόση ζέση οι ρώσοι φιλελεύθεροι ασπάζονταν το απολυταρχικό καθεστώς. Όπως εξήγησε ο Ανατόλι Τσουμπάις, ο οικονομολόγος που ήταν υπεύθυνος κυρίως για την ιδιωτικοποίηση: Υπάρχει μια θεμελιώδης αντίθεση μεταξύ των σκοπών της μεταρρύθμισης (ο σχηματισμός μιας δημοκρατικής οικονομίας και κοινωνίας) και των μέσων για την επίτευξή της, συμπεριλαμβανομένων και μέτρων αντιδημοκρατικής φύσεως. Πολλοί είδαν ως πρότυπο τον Πινοσέτ, τον Χιλιανό δικτάτορα που επέβαλε διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Ο Γιέλτσιν ήταν ό,τι έπρεπε. Αμέσως μετά την απόπειρα πραξικοπήματος κατά του Γκορμπατσόφ, τον Αύγουστο του 1991, ο Γέλτσιν ενεργοποίησε μία σειρά αυταρχικών μέτρων, αναβάλλοντας τις εκλογές και λαμβάνοντας το δικαίωμα να διορίσει περιφερειακές κυβερνήσεις. Όπως σημειώνει ο Ρόμπινσον, «Ο φιλελεύθερος αυταρχισμός βρήκε τον άνθρωπό του». Ύστερα από δυο χρόνια, όταν ο Γιέλτσιν συνάντησε την κοινοβουλευτική αντιπολίτευση, μια αντιπροσωπία Ρώσων συγγραφέων τον συμβούλευσε «να μην κολλήσει μόνο στις συνταγματικές υποθέσεις. … Στο κάτω-κάτω οι αντίπαλοί σου είναι παλιοί δεξιοτέχνες στην αποτελμάτωση των προβλημάτων μέσα από ατέλειωτες συναντήσεις για τον συντονισμό τους και τις σχετικές συμφωνίες», κι αυτό, θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί, είναι ο τρόπος λειτουργίας της δημοκρατίας. Όταν ο Γιέλτσιν διέταξε τον στρατό να βομβαρδίσει τον Ρωσικό Λευκό Οίκο, εκεί όπου είχε ταμπουρωθεί η κοινοβουλευτική αντιπολίτευση, οι περισσότεροι φιλελεύθεροι τον υποστήριξαν. Ο πρώην αντιφρονών και μέλλων σύμβουλος του Προέδρου σχετικά με τα δικαιώματα του ανθρώπου, ο Σεργκέι Κοβαλιόφ, θεωρούσε ασήμαντο το γεγονός ότι οι ενέργειες του Γιέλτσιν παραβίαζαν το Σύνταγμα. «Τι είναι ο συνταγματισμός;» ρωτούσε. «Να ακολουθούμε κατά γράμμα έναν κακό νόμο ή οι βασικές αρχές του συνταγματισμού;» Δεν είναι να απορεί κανείς γιατί αυτοί οι φιλελεύθεροι αποκαλούνταν μερικές φορές «Μπολσεβίκοι των αγορών». Όπως σημειώνει ο Ρόμπινσον, η εφημερίδα Ιζβέστια δημοσίευσε μια επιστολή υπογεγραμμένη από 42 ηγέτες των διανοουμένων, «που πίεζαν τον Γιέλτσιν να διαλύσει το Κομμουνιστικό Κόμμα, τις διάφορες εθνικιστικές οργανώσεις, τα συνδεδεμένα με αυτές μέσα ενημέρωσης, όλα τα τοπικά συμβούλια (σοβιέτ) και το Συνταγματικό Δικαστήριο». Ο Γιέλτσιν δεν χρειαζόταν ενθάρρυνση. Όπως παρατήρησε ο οικονομολόγος Γιεγκόρ Γκαϊντάρ, «Αμέσως έγινε σαφές ότι η πρώτη απώλεια ήταν η ίδια η δημοκρατία. … Όλη η εξουσία στη χώρα, βρισκόταν στα χέρια του. Είχαμε κάνει ένα άλμα σε ένα de facto αυταρχικό καθεστώς». Αν τέτοιοι ήταν οι Ρώσοι «δημοκράτες», γιατί να απορούμε για την επάνοδο του αυταρχικού καθεστώτος; Ή γιατί ο Γιέλτσιν επέλεξε ως διάδοχό του τον Πούτιν; Και αν οι δυτικόφιλοι φιλελεύθεροι επέδειξαν τέτοια περιφρόνηση για τον ρωσικό λαό, είναι άραγε εκπληκτικό το ότι ο φιλελευθερισμός έγινε μια βρώμικη λέξη; Μερικές ιστορίες που αφηγείται ο Ρόμπινσον μας επιτρέπουν να καταλάβουμε πόσο ανίδεοι φαίνονται οι μορφωμένοι φιλελεύθεροι. Σε απάντηση στις κυρώσεις των Δυτικών που επιβλήθηκαν μετά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, η Ρωσία επέβαλε σε αντίποινα κυρώσεις σε μερικά Δυτικά αγαθά, συμπεριλαμβανομένων των ευρωπαϊκών τυριών. «Οι φιλελεύθεροι ήταν αγανακτισμένοι», μας εξηγεί ο Ρόμπινσον. Ο Μεντβέντεφ παραπονέθηκε: Μεταξύ των απωλειών των τελευταίων ετών –η ελευθεροτυπία, οι τίμιες εκλογές, ένα ανεξάρτητο δικαστήριο– εκείνο που πόνεσε ιδιαίτερα ήταν η εξαφάνιση των καλών τυριών... ένα κομμάτι Brie, ένα μπουκάλι ιταλικού κρασιού Chianti, και μια ζεστή γαλλική μπαγκέτα… ήταν αυτά που είλκυσαν [τον Ρώσο] στις αξίες της Δύσης. Η κινηματογραφίστρια Ίννα Ντενίσοβα ενθουσιάστηκε με ένα ευρωπαϊκό σουπερμάρκετ που «μου προκάλεσε τόση συγκίνηση. … Η μικρούλα μου Gorgonzola. Η μικρούλα μου Mozarella, η μικρούλα μου Gruyère, η Chèvre μου και το Brie. Τα κρατώ όλα μαζί στην αγκαλιά μου και δεν θέλω να τα μοιραστώ ούτε καν με το καροτσάκι του σουπερμάρκετ». Πλέον η Ρωσία δεν έχει απλώς απορρίψει τον φιλελευθερισμό αλλά έχει αναγάγει την εναντίωσή της σε αυτόν σε θεμελιώδη αποστολή της χώρας. «Ο φιλελευθερισμός είναι το απόλυτο κακό», ισχυρίστηκε ο ιδεολόγος με μεγάλη επιρροή Αλεξάντρ Ντούγκιν στο βιβλίο του The Fourth Political Theory (H Τέταρτη Πολιτική Θεωρία, 2009) «και η “ελευθερία από” είναι η πιο αηδιαστική μορφή σκλαβιάς, στον βαθμό που δελεάζει τον άνθρωπο ωθώντας τον σε μια εξέγερση ενάντια στον Θεό, ενάντια στις παραδοσιακές αξίες, ενάντια στα ηθικά και πνευματικά θεμέλια του λαού του και της κουλτούρας του». Σε καθεστώς φιλελευθερισμού, ισχυρίζεται ο Ντούγκιν, ο λαός στερείται «κάθε συλλογική ταυτότητα, και η ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων … είναι στην πράξη εξαναγκαστική». Από την εποχή του Διαφωτισμού, συνεχίζει, οι Ευρωπαίοι προώθησαν τις περιορισμένες αξίες της Δύσης – «τη φιλελεύθερη δημοκρατία, τον κοινοβουλευτισμό, τις ελεύθερες αγορές, τα δικαιώματα του ανθρώπου κ.ο.κ.» ως οικουμενικές. Στον βαθμό που μη Δυτικές κουλτούρες αποδέχονται αυτές τις αξίες, γίνονται πολιτιστικοί σκλάβοι. Στον Ντούγκιν και άλλους στη Ρωσία φαίνεται ότι η Ρωσία έχει μια μοναδική ικανότητα να διασώσει τις άλλες δυτικές κουλτούρες, επειδή το σύνολο της ρωσικής ιστορίας είναι ένα διαλεκτικό επιχείρημα … εναντίον της κουλτούρας της Δύσης. Ο αγώνας να υποστηρίξουμε τη δική μας … Ρωσική αλήθεια, τη δική μας μεσσιανική ιδέα». Μια τέτοια απόρριψη των οικουμενικών διεκδικήσεων του φιλελευθερισμού δεν είναι ασυνήθιστη. Το μόνο που χρειάζεται είναι να ανακαλέσουμε στη μνήμη μας την υπεράσπιση των αντιφιλελεύθερων «Ασιατικών Αξιών» από τον Σιγκαπουριανό ηγέτη Λη Κουάν Γιέου στα 31 χρόνια της πρωθυπουργίας του και την ισχυρή έλξη που ασκούν οι απόψεις του σε όλη την Ανατολική και Νοτιοανατολική Ασία. Οι αποτυχίες του ρωσικού φιλελευθερισμού υπαινίσσονται ότι αν πρέπει να επιδράσουμε έξυπνα σε άλλες κουλτούρες, θα πρέπει να αποφύγουμε τη σκέψη ότι, όσοι θα τις εκδυτικίσουν, θα θριαμβεύσουν οπωσδήποτε ή ότι οι πάντες, ευκαιρίας δοθείσης, θα θελήσουν να μας μοιάσουν. © 2026 Gary Saul Morson / New York Review of Books — Μετάφραση: Σταυρούλα Αργυροπούλου Το άρθρο Gary Saul Morson, “With Liberals Like These” δημοσιεύθηκε στην New York Review of Books, 13 Φεβρουαρίου 2025. [1] To the Success of Our Hopeless Cause: The Many Lives of the Soviet Dissident Movement (Princeton University Press, 2024). Σ.τ.Σ. [2] Βλ. Problems of Idealism: Essays in Russian Social Philosophy, μετάφραση και επιμέλεια από τον Ράνταλ Πουλ (Yale University Press, 2003), και Vekhi (Ορόσημα), μετάφραση και επιμέλεια από τους Μάρσαλ Σαρτς και Τζούντιθ Τσίμερμαν (Sharpe, 1994). Σ.τ.Σ. [3] Απόσπασμα από το έργο του Ντοστογιέφσκυ Έγκλημα και Τιμωρία, εκδόσεις Μίνωας 2024, μετάφραση από τα ρωσικά Σταυρούλα Αργυροπούλου. [4] Σέργιος Μπουλγκάκωφ (1871-1944). Ρώσος στοχαστής, οικονομολόγος και θρησκειοφιλόσοφος. Αρχικά ασπάστηκε τον μαρξισμό, με σημαντικότερο έργο του το δίτομο Καπιταλισμός και γεωργία (1900). Αργότερα μεταστράφηκε στη θεολογία και χειροτονήθηκε ιερέας το 1918. Το διάστημα 1925-1944 δίδαξε ορθόδοξη δογματική στο Institut de théologie orthodoxe Saint-Serge στο Παρίσι. [5] Μπορίς Τσιτσέριν (1828-1904). Ρώσος νομομαθής, εκ των θεμελιωτών της ρωσικής σχολής του Συνταγματικού Δικαίου, φιλόσοφος, ιστορικός και παιδαγωγός. [6] Τιμοφέι Γκρανόφσκυ (1813-1855). Ιστορικός, καθιέρωσε τις μεσαιωνικές σπουδές στη Ρωσία. [7] Magna Carta Libertatum, «Μεγάλος Χάρτης των Ελευθεριών». Πρόκειται για ιστορικό αγγλικό κείμενο που εκδόθηκε το 1215 από τον Βασιλιά Ιωάννη τον Ακτήμονα, υπό την πίεση επαναστατημένων βαρόνων. Καθιέρωσε την αρχή ότι κανείς, ούτε ο μονάρχης, είναι υπεράνω του νόμου (κράτος δικαίου), θέτοντας τα θεμέλια για τις ατομικές ελευθερίες, τη δίκαιη δίκη και τον περιορισμό της απόλυτης βασιλικής εξουσίας. [8] Ο Μεταρρυθμιστικός Νόμος του 1832 (Great Reform Act ή Reform Bill) αναμόρφωσε ριζικά τον εκλογικό χάρτη της Μεγάλης Βρετανίας καταργώντας τις «διεφθαρμένες περιφέρειες» (rotten boroughs) που ελέγχονταν από την αριστοκρατία και αναδιανέμοντας τις έδρες του Κοινοβουλίου προς όφελος των νέων βιομηχανικών πόλεων. Παράλληλα διεύρυνε το εκλογικό σώμα θεσπίζοντας ενιαία κριτήρια ιδιοκτησίας, γεγονός που έδωσε πολιτική φωνή στη μεσαία τάξη. Παρά το γεγονός ότι περιόριζε την εργατική τάξη και τις γυναίκες, θεωρείται σημείο καμπής καθώς απέδειξε ότι το βρετανικό σύστημα μπορούσε να εξελιχθεί μέσω θεσμικών μεταρρυθμίσεων. [9] Διπλή σκέψη, doublethink στο αγγλικό πρωτότυπο. Είναι ακριβώς αυτό που αναφέρει ο Τζωρτζ Όργουελ στο μυθιστόρημά του 1984: Να έχεις ταυτόχρονα δύο αντιτιθέμενες ιδέες ή απόψεις και να πιστεύεις και στις δύο ταυτόχρονα και απόλυτα.

Με τέτοιους Φιλελεύθερους

Σύνδεση