Ένας ολόκληρος κόσμος

Λευτέρης Παπαλεοντίου, Ανθολογία Αιγυπτιώτικης Λογοτεχνίας και Κριτικής, ΑΠΘ – Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη 2025, τόμ. Α΄ και Β΄, σελ. 848 και 854 Συνθέτοντας την Ανθολογία Αιγυπτιώτικης Λογοτεχνίας και Κριτικής, ο Λευτέρης Παπαλεοντίου δεν έφερε απλώς στο φως άγνωστα κείμενα. Μας χάρισε ένα κομμάτι του ελληνισμού και της ιστορίας του. Ελάχιστοι μας διαβάζουν/ ελάχιστοι ξέρουν τη γλώσσα μας/ μένουμε αδικαίωτοι κι αχειροκρότητοι/ σ’ αυτή τη μακρινή γωνιά,/ όμως αντισταθμίζει που γράφουμε ελληνικά, έγραφε στην Κύπρο ο Κώστας Μόντης. Οι στίχοι του θα μπορούσαν να ειπωθούν για τους έλληνες λογοτέχνες και κριτικούς της Αιγύπτου και για τη σχέση τους με το αθηναϊκό κέντρο ή και συνολικότερα με την ελλαδική λογοτεχνία. Το πρόβλημα, φυσικά, δεν έγκειται στη γνώση της γλώσσας τους αλλά στην παγιωμένη αντίληψη περί κέντρου και περιφέρειας – αντίληψη που διέπει σε μεγάλο βαθμό τις Ιστορίες της ελληνικής λογοτεχνίας. Μάλλον δεν είναι τυχαίο ότι το απίστευτα επίμοχθο έργο της ανεύρεσης, της μελέτης και της επιλογής αυτού του υλικού, καθώς και της σύνθεσής του σε δύο τόμους που φτάνουν συνολικά τις 1.700 σελίδες, το ανέλαβε ένας κύπριος φιλόλογος. Ούτε βέβαια είναι τυχαίο ότι το ανέλαβε ο Λευτέρης Παπαλεοντίου, ένας φιλόλογος που μας έχει συνηθίσει στα ογκώδη, επίμοχθα έργα, τα οποία απαιτούν πολυετή αρχειακή έρευνα – αρκεί να θυμηθούμε την Ιστορία της Νεότερης Κυπριακής Λογοτεχνίας, την οποία συνέθεσε σε συνεργασία με τον Γιώργο Κεχαγιόγλου. Στη μελέτη της αιγυπτιώτικης λογοτεχνίας και κριτικής ο Λευτέρης Παπαλεοντίου προσέρχεται από πολλούς συγκλίνοντες δρόμους: την αγάπη του για τα αρχεία και την ικανότητά του να τα εντοπίζει και να τα αξιοποιεί· την ευρύτατη εποπτεία του περιοδικού και ημερήσιου τύπου του 19ου και του 20ού αιώνα, αλλά και τις εργασίες του για τον Κ. Π. Καβάφη, τον Στρατή Τσίρκα και τον Νίκο Νικολαΐδη, μεταξύ άλλων. Στη μεστή εισαγωγή της Ανθολογίας, μας δίδεται η εικόνα ενός ολόκληρου κόσμου· η άνθηση και ο μαρασμός της ελληνικής κοινότητας, μέσω αριθμών πρώτα απ’ όλα. Η αύξηση του πληθυσμού από τις 75.000 στα τέλη του 19ου αιώνα ώς τις 150.000 στον Μεσοπόλεμο, η αρχή της παρακμής στα τέλη της δεκαετίας του 1930, για οικονομικούς κυρίως λόγους, και η αναγκαστική έξοδος των Ελλήνων από την Αίγυπτο στη δεκαετία του 1950, όταν, με τη σταδιακή (και αιματηρή, όπως πάντα) αποχώρηση της πάλαι ποτέ κραταιάς Βρετανικής Αυτοκρατορίας, με την οποία αρκετοί Έλληνες είχαν στενούς οικονομικούς δεσμούς, όπως έχει δείξει ο Στρατής Τσίρκας, κατέλαβε την εξουσία ο Νάσερ. Επιχειρηματίες και βαμβακέμποροι ή καπνέμποροι, η ισχυρότερη οικονομικά τάξη· εργάτες, η ασθενέστερη· και στο ενδιάμεσο εκπαιδευτικοί, κληρικοί, υπάλληλοι εταιρειών, τυπογράφοι… Μια κοινότητα πάντως που τιμούσε τα γράμματα· αρκεί κανείς να ρίξει μια ματιά στον κατάλογο των άφθονων εφημερίδων και περιοδικών που παρατίθεται στην εισαγωγή ή να θυμηθεί τη συγκινητική προσφορά που δέχτηκε ο Γιώργος Σεφέρης τον καιρό του πολέμου, όταν βρισκόταν στην Αίγυπτο: μια συνταξιούχος δασκάλα, δρώντας και στη μνήμη μιας φίλης συναδέλφου της, κάλυψε τα έξοδα της έκδοσης του πρώτου τόμου των Δοκιμών. Δεν μπορούμε να ξέρουμε πόσο ακριβής είναι η περιγραφή του Γιώργου Βρισιμιτζάκη για τον «αλεξανδρινό άνθρωπο» ή και η αντίστοιχη, πιο εξηρμένη, του Τίμου Μαλάνου. Για κριτικό πνεύμα, σκεπτικισμό, κοσμοπολιτισμό, λεπτή ειρωνεία και φιληδονία μιλά ο πρώτος· και ο δεύτερος σημειώνει: «ο Αλεξανδρινός είναι επιρρεπής στην ωραιότητα, την τέχνη, τις διανοητικές χαρές, κι έχει μέσα του ισορροπήσει τη ζωή και το όνειρο». Η εικόνα που δίνει, όμως, η Πηνελόπη Δέλτα για τον κύκλο της οικογένειάς της δεν επιβεβαιώνει τα παραπάνω. Αλλά ακόμα και αν οι δύο κριτικοί, μιλώντας για τον «αλεξανδρινό άνθρωπο», αναφέρονται στους λογοτέχνες της Αλεξάνδρειας, και πάλι η άποψή τους δεν επαληθεύεται πλήρως. Διαβάζοντας τα κείμενα της Ανθολογίας, βρίσκουμε άλλοτε τη λεπτή ειρωνεία και άλλοτε τον στόμφο· άλλοτε τον σκεπτικισμό και άλλοτε την αποδοχή όλων των κοινωνικών επιταγών και συμβάσεων· άλλοτε πρωτοτυπία και άλλοτε ποιήματα και διηγήματα του συρμού. Μία από τις σημαντικότερες συμβολές της Ανθολογίας είναι «το ξήλωμα ενός μύθου»: η διατύπωση είναι του Λευτέρη Παπαλεοντίου. «Συνήθως λέγεται», γράφει στην εισαγωγή του, «ότι οι αιγυπτιώτες συγγραφείς αγνόησαν ή περιφρόνησαν το αιγυπτιακό περιβάλλον και το γηγενές ανθρώπινο στοιχείο και την καθημερινότητά του». Μελετώντας τους αιγυπτιώτες ανθρώπους των γραμμάτων, ο Λευτέρης Παπαλεοντίου διαπιστώνει πως ισχύει το αντίθετο: υπάρχουν μεταξύ αυτών αραβολόγοι, υπάρχουν μεταφραστές, υπάρχουν αρκετοί που ενδιαφέρονται για τη ζωή των Αιγυπτίων, όχι φολκλορικά και όχι από τη σκοπιά μιας ανώτερης οικονομικά τάξης, μα ουσιαστικά. Αυτό βέβαια δεν αναιρεί και την ταυτόχρονη ύπαρξη ενός απομονωτισμού στο σύνολο της ελληνικής κοινότητας. «Ήταν πάντα σνομπ η Αλεξάνδρεια, και κείνα τα χρόνια και αφού μεγάλωσα, η ελληνική κοινωνία ήταν λαμπρή, πλούσια κλειστή στους ξένους, που γύρευαν πώς και πώς να εισχωρήσουν», γράφει στις Πρώτες ενθυμήσεις της η Πηνελόπη Δέλτα. «Για τους φελάχους είχαμε τη μεγαλύτερη περιφρόνηση, εμείς όλοι οι “άσπροι”. Τους θεωρούσαμε σχεδόν κτήνη». Και πολλά χρόνια αργότερα, το 1978, η Μαρία Ιορδανίδου: «Για την Άννα η Αλεξάνδρεια του 1920 ήταν μια πολιτεία χωρισμένη στα δύο: σε παράδεισο και σε κόλαση. Η Άννα έφτασε στον παράδεισο. Την κόλαση δεν την είδε, της τη διηγήθηκαν. Η κόλαση ήταν κρυμμένη πίσω από κει που είναι οι φτωχοί συγγενείς και τα άπλυτα της οικογένειας. Δηλαδή τα Αράπικα. Στενά δρομάκια με σκουπίδια και ακαθαρσίες, μύγες, τραχώματα. Σπίτια με πόρνες ντόπιες και ξένες, αυλάκια με σαπουνόνερα και ό,τι είδους βρόμικα νερά που τρέχουνε κάτω από πόρτες». Αυτήν την Αλεξάνδρεια, αυτήν την Αίγυπτο μοιάζουν να την αγνοούν, να την προσπερνούν ή να τη θεωρούν φυσικό δεδομένο πολλοί από τους συγγραφείς της Ανθολογίας – όχι ο Στρατής Τσίρκας όμως, με τον Νουρεντίν Μπόμπα, όχι ο Γ. Φ. Πιερίδης με τους Βαμβακάδες, όχι η Ολυμπία Καράγιωργα που, επιστρέφοντας στην «πατρίδα της καρδιάς» της 27 χρόνια μετά την αναχώρησή της για την Αμερική το 1967, όταν είχαν έρθει να την αποχαιρετήσουν οι δικοί της άνθρωποι –ο Αιγύπτιος, ο Συριάνος, ο Αρμένης γείτονας– γράφει (το 1993): «Κι οι γυναίκες με το σαντούρ και τα ρούχα τα μακριά, γλυκιές και περήφανες, στολίζουν το δρόμο, απαλαίνουν τα μάτια μας. Δεν υπηρετούν εμένα πια. Χαλάλι σας το ξερίζωμά μου». Την ελευθερία των Αιγυπτίων είχε χαιρετίσει ήδη το 1959 από το Κάιρο ο Κώστας Σίμος: Χαίρεσαι πια τη λευτεριά – χαιρόμαστε κι εμείς/ οι φίλοι σου οι Έλληνες, χώρα αγαπημένη./ Κατάρα και ανάθεμα να ’χει ο κατακτητής/ που σου ’πινε το αίμα σου και σ’ είχε σκλαβωμένη// […]/ Κόρη του Νείλου, η λευτεριά φυσάει στις χουρμαδιές./ Καινούργι’ ανέτειλε ζωή. Δεν είστε πια ραγιάδες./ Τραγούδια λέει η αγροτιά μέσα στις μπαμπακιές./ Δική σας είναι τώρα η γη – δεν ζουν κατακτητές – / οργώστε την και σκάψτε την, φελάχοι δουλευτάδες. Ο Κώστας Σίμος έμεινε στο Κάιρο ώς το 1987, βιώνοντας όμως, μαζί με τη χαρά του για την απελευθέρωση της Αιγύπτου, μια βαθιά πίκρα: Η λέξη «ξένος» που μας φόρτωσαν/ βαραίνει σα μολύβι την καρδιά μας. Οι περισσότεροι Αιγυπτιώτες έφυγαν, αφήνοντας πίσω ένα μεγάλο κομμάτι της καρδιάς τους. Γράφει ο Γιάννης Χριστοδούλου το 1957, στο «Αποχαιρετισμός στην Αίγυπτο. Αντίο στις φοινικιές»: «Τη χρονιά που μας έρχεται στην Ελλάδα, δεν θ’ ανταμώσω τα ξερά χόρτα που τραγουδούνε την έρημο. Το φοβούμαι πολύ. Εγώ θα είμαι το βατραχάκι που διαλαλεί τον καημό του, εκεί σε ένα τέλμα, ενώ θα λάμπει ο ήλιος και θα στίλβουν από φως τα μάρμαρα της Ακρόπολης». Ο Θ. Πιερίδης (1908-1968). Μια παροικία που δημιουργήθηκε και άνθισε, λοιπόν, λόγω οικονομικών και άλλων συγκυριών (για παράδειγμα, ο Αλέξανδρος Κιτροέφ, στη μελέτη του Οι Έλληνες και η διαμόρφωση της νεότερης Αιγύπτου, γράφει ότι στην εποχή του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου, το 1860-65, εμποδίζονταν οι εξαγωγές βαμβακιού από τον αμερικανικό νότο, επομένως δημιουργήθηκε ανάγκη για το αιγυπτιακό βαμβάκι), και στους κόλπους της οποίας υπήρχαν πολλές ταξικές και ιδεολογικές διαφορές. Για πολλούς, όμως, από αυτούς τους ανθρώπους, βιώθηκε σαν πατρίδα είτε η ελληνική συνοικία της Αλεξάνδρειας είτε ο ευρύτερος κόσμος της Αιγύπτου· και ο αποχωρισμός ήταν πολύ δύσκολος. Ο Γ. Φ. Πιερίδης, στα μέσα της δεκαετίας του 1940, βλέποντας τους κινδύνους που εγκυμονούσε ο αιγυπτιακός εθνικισμός, αποφασίζει να φύγει για την Κύπρο: «το νησί μου· που το γνώριζα και τ’ αγαπούσα από τα παιδικά μου χρόνια». Φεύγει όμως «με σφιγμένη την καρδιά» και, καθώς σαλπάρει το πλοίο και χάνονται τα αιγυπτιακά ακρογιάλια, «με πήρε ένα κλάμα βουβό, χωρίς δάκρυα. Δεν ήμουνα σίγουρος αν ξεκινούσα να πάω στον τόπο μου ή αν απάφηνα τον τόπο μου». Αυτό το βίωμα του ξεριζωμού αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα νήματα της Ανθολογίας. Ο αποχαιρετισμός στην Αλεξάνδρεια που φεύγει. Νήμα το οποίο διαπλέκεται με εκείνο της προσωρινότητας. Ξαφνιάζεται ίσως κανείς όταν συναντά στην Ανθολογία ποιήματα που έγραψε ο Σεφέρης κατά την παραμονή του στην Αλεξάνδρεια και στο Κάιρο στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Σεφέρης δεν είναι βέβαια αιγυπτιώτης λογοτέχνης. Ωστόσο, τα ποιήματα αυτά δεν θα είχαν γραφεί αν ο ποιητής δεν είχε ζήσει ο ίδιος σε αυτές τις πόλεις, κάτω από τις συγκεκριμένες συνθήκες. Είναι λοιπόν απολύτως κατανοητή η απόφαση του Λευτέρη Παπαλεοντίου να τα θεωρήσει κομμάτι της αιγυπτιώτικης λογοτεχνίας. Αντίστροφα, το νήμα της προσωρινότητας αναδύεται και από την –πάλι απρόσμενη– επιλογή του ανθολόγου να συμπεριλάβει κείμενα τα οποία δεν έχουν γραφτεί στην Αίγυπτο ούτε θεματοποιούν τη ζωή εκεί. Ενδεικτικό παράδειγμα τα τραγούδια του Μάνου Λοΐζου, «Ο δρόμος» ή «Το ακορντεόν». Ο Μάνος Λοΐζος είχε όμως φοιτήσει στο Εθνικό Ωδείο της Αλεξάνδρειας και στο Αβερώφειο Γυμνάσιο ώς το 1955. Τα πρώτα του λοιπόν βήματα στη μουσική, ίσως και στην ποίηση, έγιναν εκεί. Ο Λοΐζος έφυγε από την Αίγυπτο για να σπουδάσει στην Αθήνα. Ο Θοδόσης Πιερίδης απελάθηκε ως κομμουνιστής το 1945. Την Αίγυπτο θα πρέπει να την αγάπησε σαν πατρίδα: στο Κάιρο μεγάλωσε, και εκεί αγωνίστηκε κατά του φασισμού. Μια ηχώ της νοσταλγίας του ακούγεται στην «Σερενάτα στο φεγγάρι, τρίτη και τελευταία», γραμμένη στη Λευκωσία είκοσι χρόνια μετά την απέλασή του, όταν κάνει έναν πικραμένο απολογισμό της ζωής του: Κι όλο ρωτιέμαι: Να ’ταν λάθος;/ Να ’ταν της μοίρας προσταγή;/ Εκυνηγήσαμε με πάθος/ μια μακρινή μαρμαρυγή/ στων ουρανών το μέγα βάθος/ κι αχ, απωλέσαμε τη γη. Η Ανθολογία μάς ζωντανεύει, λοιπόν, έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από εντυπωσιακό δυναμισμό αλλά είναι και γεμάτος πληγές και ρωγμές: της αναγκαστικής φυγής, της απέλασης, της προσωρινής εγκατάστασης, καθώς και της απόστασης, εκούσιας ή όχι, από το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Παρά την ύπαρξη σημαντικού αριθμού αραβολόγων μεταξύ των ανθρώπων των γραμμάτων, η πλειονότητα της ελληνικής κοινότητας στα χρόνια της ακμής της δεν γνώριζε παρά ελάχιστα αραβικά. Για «νωχελική άγνοια της αραβικής» μιλά ο Εμμανουήλ Ρούκουνας, και ο Γ. Φ. Πιερίδης τονίζει: «Για τη λογοτεχνία των Αράβων δεν είχαμε ιδέα. Τα στοιχειώδη αραβικά που μας διδάξαν στο σχολείο δεν ήταν αρκετά για να μας μπάσουν ή να μας κάνουνε να ενδιαφερθούμε για την πλούσια λογοτεχνία αυτής της χώρας. Σα να μη ζούσαμε σε χώρα αραβική». Αντίστοιχα, μεταξύ των κειμένων που φιλοξενούνται στους δύο τόμους, υπάρχουν αρκετά όπου η ζωή των Αιγυπτίων χρησιμοποιείται σαν υλικό μιας ρηχής ηθογραφίας ή σαν στοιχείο εξωτισμού. Υπάρχουν όμως και άλλα που βάζουν το δάχτυλο στην πληγή· όπως της Ελισάβετ Ψαρά που γράφει ένα διήγημα για τον τραγικό έρωτα ενός Έλληνα με μια Αιγυπτία, ή της Ευγενίας Παλαιολόγου-Πετρώνδα, που βλέπει στο ποίημα «Αίγυπτος» Μαυρόσκεπες γυναίκες/ στη μαύρη τυλιγμένες μελάγια,/ με τ’ άρρωστα βρέφη αγκαλιά,/ με σβησμένα τα μάτια/ από το δάκρυ σβησμένα/ και τον πονόματο. Ή και η πολύ ενδιαφέρουσα, πρωτοποριακή μελέτη του Πάνου Πατρίκιου, δημοσιευμένη το 1926: «Μάλακ Χέφνι Νάσεφ. Η μητέρα του αιγυπτιακού φεμινισμού». Όσοι γνωρίζουμε τον τρόπο με τον οποίο εργάζεται ο Λευτέρης Παπαλεοντίου δεν έχουμε καμία αμφιβολία ότι, προκειμένου να επιλέξει τα κείμενα που θα φιλοξενούσε στους τόμους, έχει διανύσει πολλά χιλιόμετρα μυθιστορημάτων, ποιητικών συλλογών, διηγημάτων, κριτικών μελετών. Και οπωσδήποτε η ανεύρεση πληροφοριών για τον καθένα και την καθεμία από τους/τις συγγραφείς που ανθολογούνται θα χρειάστηκε πολύ μεγάλο κόπο· το ίδιο και η δημιουργία του γλωσσαρίου, το οποίο συνέταξε σε μεγάλο βαθμό ο Γιώργος Κεχαγιόγλου. Μία από τις μεγάλες αρετές της Ανθολογίας είναι ότι επιτρέπει σε αντιθέσεις, όπως αυτές που αναφέρθηκαν πιο πάνω, να φανούν καθαρά. Μία ακόμη έγκειται στην ειδολογική ποικιλία των κειμένων, αλλά και, ταυτοχρόνως, στις θεματικές ενότητες που σχηματίζονται. Διακριτή ενότητα, η οποία καταλαμβάνει τον μεγαλύτερο ίσως χώρο στην Ανθολογία μετά από εκείνη που αφορά τη ζωή στην Αίγυπτο, είναι αυτή που περιστρέφεται γύρω από την καβαφική ποίηση. Κείμενα, ορισμένα από αυτά αθησαύριστα μέχρι σήμερα, για το έργο του Καβάφη, κείμενα με εντυπώσεις από τον Καβάφη, και άφθονα καβαφογενή ποιήματα. Προτού κλείσουμε με δύο ποιήματα του ίδιου του Καβάφη, αξίζει να αναφερθεί ένα σατιρικό εξάστιχο του Χαρ. Κασφίκη που πολύ θα χαροποιούσε τόσο τον Αλεξανδρινό όσο και πολλά χρόνια αργότερα τον Σεφέρη, αν το διάβαζαν. Αφορά τον Τίμο Μαλάνο: Πέθαν’ αυτός που κράταγε της τέχνης τη σφραγίδα,/ που τη ζωή του πέρασε με λυρικά ταξίδια./ Κάποτε όμως δυστυχώς εις ύφαλον προσκρούσας,/ εβύθισε το σκάφος του και έπνιξε τας Μούσας!/ Τώρα υπνώττει αιώνια και μόνον θα ξυπνήσει/ να κρίνει τον δημιουργόν στην Τελευταία Κρίση! Ολοζώντανος βέβαια το 1924, όταν συντάσσεται το σατιρικό αυτό επιτύμβιο, ο Μαλάνος θα συνέγραφε πολλά ακόμη κριτικά κείμενα, τα οποία θα προκαλούσαν έντονες όσο και δίκαιες αντιδράσεις. Επιστρέφοντας στον Καβάφη, μπορούμε να τον δούμε σε ένα από τα Ατελή/Κρυμμένα ποιήματά του, γραμμένο το 1927, να στοχάζεται το τέλος του ελληνικού κόσμου της πόλης, με την έλευση του κραται[ού] Αραβισμ[ού] στα τέλη του 6ου - αρχές του 7ου αιώνα. Δεν είν’ αφύσικον, σχολιάζει, αν έτσι αισθηματικά/ την εποχή της ατενίσομεν αυτήν,/ εμείς που τώρα ξαναφέραμεν/ ελληνική λαλιά στο έδαφός της. Δεν θα ήταν αφύσικο και για εμάς να σκεφτούμε πως το βλέμμα του δεν στρεφόταν μονάχα προς το παρελθόν αλλά και προς το μέλλον· και πως ο ποιητής προέβλεπε ότι ο κραταιός Αραβισμός θα έσβηνε ξανά, μοιραίως την ελληνική λαλιά από το έδαφος της πόλης. Με αυτήν τη σκέψη, παρά τις κοινωνικές, βιωματικές και ιδεολογικές διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό της ελληνικής κοινότητας, οι οποίες με τόση ενάργεια αναδεικνύονται στην Ανθολογία, μπορούμε να διαβάσουμε το γνωστό καβαφικό ποίημα «Στον ίδιο χώρο» σαν συμπύκνωση της σχέσης των Αιγυπτιωτών με τη χώρα όπου κατοίκησαν: Οικίας περιβάλλον, κέντρων, συνοικίας/ που βλέπω κι όπου περπατώ· χρόνια και χρόνια./ Σε δημιούργησα μες σε χαρά και μες σε λύπες:/ με τόσα περιστατικά, με τόσα πράγματα.// Κι αισθηματοποιήθηκες ολόκληρο, για μένα. Το περιβάλλον της Αλεξάνδρειας και του Καΐρου, οι χαρές και οι λύπες που βιώθηκαν εντός του, και η αισθηματοποίησή του με ποικίλους τρόπους προβάλλονται στους δύο τόμους της Ανθολογίας, σαν μια παλίμψηστη, διακεκομμένη, ετερόκλητη αλλά και συνεκτική αφήγηση, την οποία οφείλουμε στην αφοσίωση, στη γνώση και στο ερευνητικό πάθος του Λευτέρη Παπαλεοντίου.

Σύνδεση