Ο κορυφαίος ιστορικός και γεωπολιτικός αναλυτής Στίβεν Κότκιν περιγράφει τις σύγχρονες παγκόσμιες τάσεις ως εξής:

Σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο επικρατεί γενικευμένη δυσαρέσκεια για την απόδοση των κυβερνήσεων ακόμη κι όταν οι οικονομίες αναπτύσσονται και οι πολίτες αποκομίζουν μέρος των υποσχόμενων ωφελημάτων. Η διάχυτη απαισιόδοξη διάθεση οφείλεται εν μέρει σε ένα βαθύ, αγεφύρωτο πολιτισμικό χάσμα με ασυμβίβαστες θέσεις σε κρίσιμα θέματα, το οποίο διευρύνεται και αντανακλάται στη λειτουργία των ίδιων των κυβερνήσεων.

Η Αριστερά θεωρεί ότι έχει την ιστορική πρωτοκαθεδρία στην οικοδόμηση του κράτους πρόνοιας, το οποίο όμως αδυνατεί να χρηματοδοτήσει λόγω του δημογραφικού. Οι υποσχέσεις της καθίστανται ανεφάρμοστες ακόμη και στις πιο εύπορες χώρες· αδυνατώντας να υλοποιήσει την πρόνοια που εξαγγέλλει, συχνά καταλήγει να τη συρρικνώνει. Έτσι στην πράξη περιορίζεται σε αναδιανομή που διαταράσσει τη δημοσιονομική ισορροπία.

Αντίθετα, η Δεξιά προβάλλει «νατιβιστικές» θέσεις (nativism), άλλοτε σε σκληρή, άλλοτε σε ηπιότερη εθνικιστική εκδοχή. Ο νατιβισμός αποτελεί μια ανεξάντλητη εκλογική δεξαμενή που ενεργοποιεί αφηγήματα «εμείς εναντίον αυτών»: εσωτερικοί και εξωτερικοί εχθροί, μετανάστες, Εβραίοι, ο Σόρος, σκοτεινά πρόσωπα, βαθύ κράτος. Το αφήγημα του αντικαπιταλισμού της Αριστεράς δεν εξασφαλίζει ανάλογη εκλογική δυναμική, καθώς κανείς λογικός πολίτης δεν επιθυμεί να χάσει την περιουσία ή το εισόδημά του· ο αντικαπιταλισμός μπορεί να επιβληθεί μόνο διοικητικά. Συνεπώς ο νατιβισμός λειτουργεί ως η αποτελεσματικότερη εκλογική συνταγή χωρίς όμως να παράγει ουσιαστικές πολιτικές. Στην πράξη δεν βελτιώνει την καθημερινότητα, τις ευκαιρίες, την ευημερία ή τη θεσμική λειτουργία· απλώς εξασφαλίζει ψήφους.

Και οι δύο πλευρές επιδιώκουν, στην πραγματικότητα, τη θεσμική κυριαρχία: η Αριστερά για πολλά χρόνια διεξήγαγε μια ιδεολογική «τζιχάντ» για την κατάληψη των θεσμών, ενώ η Δεξιά επιχειρεί μια «αντεπανάσταση» για την ανακατάληψή τους. Παρά την ένταση, περίπου το 30% των ψηφοφόρων ανήκει στη ακροαριστερά, ένα άλλο 30% στη ακροδεξιά και το 40% δεν τοποθετείται πουθενά, με αποτέλεσμα και η Αριστερά και η Δεξιά να οδηγούνται σε αδιέξοδο.

Οι κυβερνήσεις αντισταθμίζουν τις αδυναμίες τους με υποκατάστατες μορφές διαχείρισης μέσω δημοσιονομικής ανευθυνότητας. Τα κόμματα επιχειρούν να κατευνάσουν την δυσαρέσκεια των πολιτών υποσχόμενα πόρους που δεν διαθέτουν – είτε μέσω μειώσεων φόρων και επιβολής δασμών είτε μέσω διευρυμένων επιδομάτων. Παρότι οι πολιτικές των εκάστοτε κυβερνήσεων έχουν σημαντικές βραχυπρόθεσμες συνέπειες για πολλούς ανθρώπους και πολλά ζητήματα, το βαθύτερο διαρθρωτικό πρόβλημα είναι ότι η ίδια η πολιτική εξουσία των δημοκρατιών υπονομεύεται εγκλωβισμένη σε μια δημοσιονομική λογική τύπου πυραμίδας Ponzi χωρίς τέλος. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς –ή αν– οι δημοκρατίες θα διαχειριστούν μια χρεοκοπία που ουσιαστικά έχει ήδη συντελεστεί.

Η ανακατανομή ισχύος είναι αναπόφευκτη επειδή το κόστος της αμερικανικής ηγεμονίας δεν είναι βιώσιμο· σήμερα μάλιστα εξελίσσεται με επιταχυνόμενο και ανώμαλο τρόπο. Δεν πρόκειται για απομονωτισμό των ΗΠΑ, αλλά για οικονομικό εξαναγκασμό. Η προσπάθεια του Τραμπ να επιβάλει νέα ισορροπία ενδέχεται να αποτύχει καθώς λειτουργεί ως το ακούσιο εργαλείο ιστορικών διεργασιών που ο ίδιος δεν κατανοεί. Όπως και οι έξι πτωχεύσεις του στον ιδιωτικό τομέα, έτσι και αυτή η μετάβαση εξελίσσεται ως η έβδομη.

Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη, με 7% του παγκόσμιου πληθυσμού και 17% του παγκόσμιου ΑΕΠ, αντιπροσωπεύει σχεδόν το 50% των παγκόσμιων κοινωνικών δαπανών. Ωστόσο, το ΑΕΠ της υποχωρεί, ο δημογραφικός της δείκτης είναι καταστροφικός και η αναλογική της βαρύτητα στην παγκόσμια οικονομία μειώνεται, ενώ οι αντίπαλοί της ενισχύουν τις στρατιωτικές τους δαπάνες. Η Ρωσία, παρότι διαθέτει αμελητέο ΑΕΠ σε παγκόσμια κλίμακα, διατηρεί δυσανάλογα μεγάλο στρατιωτικό προϋπολογισμό λόγω υπερβολικής επένδυσης στην καταστολή, σε πλήρη αντίθεση με χώρες όπως η Γερμανία, της οποίας ο στρατός αντιστοιχεί σε χώρα μεγέθους όπως η Κόστα Ρίκα.

Μια Ευρώπη με 17% του παγκόσμιου ΑΕΠ θα έπρεπε θεωρητικά να μπορεί να προστατεύσει τον εαυτό της. Αν η Ρωσία το καταφέρνει με μόλις 2%, του παγκόσμιου ΑΕΠ τότε και η Ευρώπη μπορεί – αν και μένει να φανεί αν τελικά θα το πράξει προς όφελος όλων. Το επίσημο δόγμα του Πενταγώνου έχει ήδη περιοριστεί από δύο μεγάλους πολέμους σε δύο θέατρα επί Μπους, σε 1,5 επί Ομπάμα και τελικά σε έναν πόλεμο ανά θέατρο επί Τραμπ.

Ο Κότκιν θεωρεί αβάσιμη τη στρατηγική αποσύνδεσης Ρωσίας-Κίνας ως μέσο διαχείρισης της Κίνας. Το κρίσιμο ερώτημα όμως παραμένει: τι θα κάνει η Ευρώπη;

© 2025 Stephen Kotkin

— Μετάφραση-επιλογή: Μιμή Βασιλάκη

Το παραπάνω κείμενο είναι μια αποτύπωση επιλεγμένων σημείων για θέματα που μας αφορούν από δύο διαλέξεις του Στίβεν Κότκιν (Σιγκαπούρη 2025, Βιέννη 2024).