Η μέθοδος του Λίνκολν

Η ομιλία του Αβραάμ Λίνκολν στην πρώτη ορκωμοσία του[1], τον Μάρτιο του 1861, είναι ένα πυκνό, αυστηρά δομημένο κείμενο. Ήταν λίγο πριν από το ξέσπασμα του Εμφυλίου Πολέμου και μετά την αποχώρηση επτά πολιτειών από την Ένωση, επομένως δύσκολα θα μπορούσε να είναι διαφορετικό. Μετά από μια μακροσκελή ανάλυση για τον παράνομο χαρακτήρα της απόσχισης των πολιτειών, ο Λίνκολν κλείνει με μια εντυπωσιακή φράση. Η επίκληση προς τα «πιο αγγελικά στοιχεία της φύσης μας» είναι τόσο γνωστή και πολυσυζητημένη που ίσως μας διαφεύγει το σύνολο της εικόνας που φαντάζεται. Τα πιο αγγελικά στοιχεία μας θα αγγίξουν «τις μυστικιστικές συγχορδίες της μνήμης» που φτάνουν «από κάθε πεδίο μάχης και κάθε τάφο πατριώτη» στις καρδιές όλων των Αμερικανών και έτσι «πληθαίνει και δυναμώνει η χορωδία της Ένωσης». Ένα σύνθετο, συμφωνικό όραμα, με αγγέλους ως μουσικούς, ένα κοινό παρελθόν ως όργανο, και μια χώρα που ξαναβρίσκει και πάλι τον ρυθμό της. Στην τελευταία λυρική στροφή του Λίνκολν μπορούμε ακόμα να ακούσουμε τον ήχο της Αμερικανικής Επανάστασης όπως αντηχούσε στα δικά του αυτιά: σχεδόν μεταφυσική και πολύ ζωντανή. Δικαίως πίστευε ότι το ίδιο ίσχυε για τους υπόλοιπους Αμερικανούς. Οι οποίοι είχαν επίσης μεγαλώσει σε μια κουλτούρα βαθιάς λατρείας για το επαναστατικό παρελθόν· είχαν ακούσει τις ιστορίες, απομνημονεύσει τις ομιλίες, παρακολουθήσει τις παρελάσεις και έτρεφαν μεγάλο σεβασμό προς τους «Πατέρες». Το πρόβλημα ήταν ότι ο Λίνκολν θεωρούσε τον εαυτό του θεματοφύλακα της Επανάστασης, ενώ εκείνοι που σχημάτισαν την Συνομοσπονδία προβάλλονταν ως νόμιμοι κληρονόμοι της. Το «μνημειώδες ζήτημα του εμφυλίου πολέμου», όπως το αποκαλούσε, ήταν αδύνατον να αποφευχθεί. Λίγο πριν συμπληρωθούν 250 χρόνια από το 1776, οι μυστικιστικές συγχορδίες της μνήμης ακούγονται φάλτσες, και τα αγγελικά στοιχεία της φύσης μας δεν φαίνονται πουθενά. Η Επανάσταση δεν ζει για εμάς με τον ίδιο τρόπο που ζούσε για τον Λίνκολν. Τα απομεινάρια της είναι ξερά και εύθραυστα, έτοιμα να τροφοδοτήσουν την πυρά ενός πολιτισμικού πολέμου. Βρισκόμαστε παγιδευμένοι ανάμεσα σε εκδοχές του επαναστατικού παρελθόντος που μοιάζουν με καρικατούρες. Η μία παρουσιάζει τους Ιδρυτές ως υποκριτές που δεν μπορούσαν να κάνουν το σωστό, η άλλη τους εμφανίζει ως ήρωες που δεν μπορούσαν να κάνουν λάθος. Η πρώτη αποκλείει την πιθανότητα ενός συλλογικού παρελθόντος που μπορεί να μας φανεί χρήσιμο, η δεύτερη μας εγκλωβίζει σε μια περιορισμένη οπτική για το ποιοι είμαστε σήμερα με βάση το ποιοι υπήρξαμε στο παρελθόν. Γκέτισμπεργκ, Πενσυλβάνια. Νεκροί στρατιώτες της Συνομοσπονδίας, 5 Ιουλίου 1863. Φωτογράφος: Τίμοθι Χ. Ο’Σάλιβαν. Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, Ουάσιγκτον. Θα ήταν καλό να ακούσουμε έστω και για λίγο τον απόηχο της Επανάστασης όπως τον άκουγε ο Λίνκολν. Ο Λίνκολν ανήλθε στην εξουσία σε μια στιγμή κρίσης, όταν η κληρονομιά της Επανάστασης απειλούνταν. Δεν δίστασε να αντιταχθεί σε αυτό που αποκάλεσε «τερατώδη αδικία» της δουλείας – και σίγουρα δεν προσπάθησε να την απαλείψει από την ιστορία της χώρας. Αντίθετα, την αντιμετώπισε κατά πρόσωπο. Η δουλεία απειλούσε να απαξιώσει τα πιο ελπιδοφόρα ιδανικά της Ίδρυσης ως ψευδή και να παρουσιάσει την καθολική υπόσχεσή της ως κληρονομιά καθαρά και μόνο των λευκών. Καθώς η χώρα διαλυόταν, ο Λίνκολν επικαλέστηκε την Επανάσταση, παρουσιάζοντάς την όμως όχι ως κενή υποκρισία ή ως παρορμητικό θρίαμβο, αλλά ως ένα ημιτελές έργο του οποίου οι ευγενείς αξίες μπορούσαν να αποκαταστήσουν το παρελθόν και να θεραπεύσουν το παρόν. Γεννημένος το 1809, ο Λίνκολν έζησε την πρώτη εποχή της μεγάλης λατρείας των Ιδρυτών της Αμερικής. Καθώς ανήκε στη γενιά μετά την ίδια την Επανάσταση, έμαθε για την ιστορία της όπως πολλοί σύγχρονοί του: μέσα από ένα μεγάλο πλήθος μύθων και αγιογραφιών. Έζησε σε έναν κόσμο όπου ο Τζορτζ Ουάσινγκτον δεν μπορούσε να πει ψέματα –το 1806, ο πρώτος βιογράφος του, γνωστός με το όνομα Πάρσον Γουίμς[2], είχε προσθέσει την ιστορία με την κερασιά[3] στην πέμπτη έκδοση του βιβλίου του Life of Washington (Βιογραφία του Ουάσινγκτον)–, έναν κόσμο όπου τα παιδιά μελετούσαν υπάκουα τον ιερό κανόνα των ιδρυτικών εγγράφων και ομιλιών, και όπου κάθε 4η Ιουλίου οι ρήτορες έκαναν πομπώδεις αναφορές στις ηρωικές πράξεις της Επανάστασης. Αυτή η μυθολογία ερχόταν να απαντήσει σε κάποιους πολύ συγκεκριμένους φόβους. Ως ένθερμοι μελετητές της ιστορίας, οι Αμερικανοί γνώριζαν ότι οι δημοκρατίες είναι εύθραυστες, ευάλωτες σε τυράννους, δημαγωγούς, κατακτητές στρατηγούς, φιλόδοξους άνδρες και πολίτες αμφιβόλου αρετής. Ανησυχούσαν επίσης για τις κομματικές αντιπαλότητες που οξύνονταν, τις μεγάλες διαφορές μεταξύ των διαφορετικών περιοχών της Αμερικής, και τις απειλές για νέες επαναστατικές αναταραχές. Η λατρεία των Ιδρυτών έδειχνε να κατευνάζει τους φόβους τους: το να τιμούν τους «Πατέρες» ήταν γι’ αυτούς μάθημα αρετής, έκανε τις επόμενες γενιές να νιώθουν συμμέτοχες στη δημοκρατία και τους επέτρεπε να μοιραστούν τη δόξα της Επανάστασης χωρίς να επαναστατήσουν οι ίδιες. Φτάνοντας στην ενηλικίωση, ο Λίνκολν δεν ήταν πλέον απλός παρατηρητής αυτής της κουλτούρας αλλά ανήκε σε εκείνους που την εφάρμοζαν ενεργά. Η ομιλία του το 1838 με τίτλο «Η διαιώνιση των πολιτικών μας θεσμών»[4], που εκφώνησε στον σύλλογο Young Men’s Lyceum (Λύκειο Νέων Ανδρών), στο Σπρίνγκφιλντ του Ιλινόι, έγινε γνωστή κυρίως για το ότι προέβλεπε ουσιαστικά τον εμφύλιο πόλεμο: «Αν η καταστροφή είναι το πεπρωμένο μας, τότε εμείς οι ίδιοι πρέπει να την προκαλέσουμε και να την τερματίσουμε. Ως έθνος ελεύθερων ανθρώπων, πρέπει να ζήσουμε σε όλες τις εποχές, αλλιώς να αυτοκτονήσουμε». Παρά τη δυσοίωνη πρόβλεψή της, η ομιλία του Λίνκολν αποτελούσε αρκετά τυπικό δείγμα έκφρασης λατρείας προς τους Ιδρυτές. Βλέποντας τη γενιά των Επαναστατών να πεθαίνει, ο Λίνκολν αναρωτιόταν τι θα γινόταν η δημοκρατία χωρίς το ζωντανό παράδειγμά τους. Αντλώντας σε μεγάλο βαθμό υλικό από την περίφημη ομιλία που έδωσε ο Ντάνιελ Γουέμπστερ το 1825 στην τελετή θεμελίωσης του Μνημείου του Μπάνκερ Χιλ, ο Λίνκολν διερωτήθηκε αν θα ήταν δυνατόν εκείνους που «δεν μόχθησαν» για τη δημιουργία της δημοκρατίας να τους εμπιστευθούμε για τη διατήρησή της. Δεν ήταν τόσο σίγουρος. Τα τελευταία χρόνια επικρατούσε μια ανησυχητική ανομία, την οποία αποκαλούσε «πνεύμα οχλοκρατίας». Το 1835, στον Μισισιπή, κρέμασαν σε δέντρα κάποιους σκλάβους που κατηγόρησαν για συνωμοσία με σκοπό την εξέγερση. Το 1836, ένας όχλος στο Σαιντ Λούις λιντσάρισε έναν μιγά που άκουγε στο όνομα Φράνσις Μάκιντος, ο οποίος είχε κατηγορηθεί για τη δολοφονία ενός αστυνομικού. Ο Ελάιζα Λάβτζοϊ, εκδότης εφημερίδας και υποστηρικτής της κατάργησης της δουλείας, τόλμησε να υπερασπιστεί τον Μάκιντος και να καταδικάσει τη βία. Για την πράξη του αυτή, ένας άλλος όχλος τον ανάγκασε να εγκαταλείψει την πόλη. Όταν κατάφερε πια να εγκατασταθεί και να συνεχίσει τη ζωή του στο Άλτον του Ιλινόι, βορειότερα στον Μισισιπή, ο όχλος κατέστρεψε δύο από τα τυπογραφικά του πιεστήρια. Τον ίδιο τον σκότωσαν καθώς προσπαθούσε να υπερασπιστεί το τρίτο. Μπροστά σε τέτοιες ταραχές, ο Λίνκολν στράφηκε και πάλι στους Ιδρυτές και πρότεινε αυτό που ονόμασε «πολιτική θρησκεία» του επαναστατικού παρελθόντος. Απηχώντας απόψεις του Γουέμπστερ –«ας αφήσουμε τις ιερές υποχρεώσεις που έχουν ανατεθεί σε αυτή τη γενιά και σε εμάς να μπουν βαθιά στις καρδιές μας», είχε πει– ο Λίνκολν ζήτησε από τους συγχρόνους του να «ορκιστούν στο αίμα της Επανάστασης» ότι θα παραμείνουν πιστοί στην ευγενή τάξη πραγμάτων που τους είχε ανατεθεί η φύλαξή της. Οι απόψεις του Λίνκολν για τη μεγάλη αξία της λατρείας των Ιδρυτών ήταν ευλαβικές, παθιασμένες, οικείες. Έδειχνε εντούτοις να αναγνωρίζει ότι η λατρεία και μόνο δεν αρκούσε. Οι περιπτώσεις ανομίας που ανέφερε, σχετίζονταν με τα σύνθετα και βίαια ζητήματα που ανέκυπταν λόγω της δουλείας και των φυλετικών διακρίσεων. Μπορούσε άραγε η λατρεία των Ιδρυτών –η οποία είχε τον τυπικό χαρακτήρα του καθήκοντος– να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα; Το 1852, ο Φρέντερικ Ντάγκλας επέκρινε έντονα την ωμή υποκρισία και κενότητα αυτής της λατρείας, στην περίφημη ομιλία του για την 4η Ιουλίου[5], σημειώνοντας ότι ισοδυναμούσε με τύφλωση και ανεπάρκεια μπροστά στην κρίση που περνούσε η ηθική. Ο Λίνκολν δεν ήταν παρών εκεί –ούτε ως παρουσία, ούτε ως ενεργός πολιτικός– όμως η ομιλία στο Λύκειο είχε θέσει το ερώτημα αν το να τιμούμε το παρελθόν ήταν αρκετό. Διαφαίνονταν μεγάλα προβλήματα στον ορίζοντα και υπήρχε ανάγκη για κάτι πολύ πιο ζωντανό από την απλή επίκληση των πνευμάτων των Ιδρυτών. Όταν ο Λίνκολν εκφώνησε την ομιλία του στο Λύκειο ήταν ένας άσημος δικηγόρος και η σχέση του με την πολιτική ήταν καθαρά σε πολιτειακό επίπεδο, στις παρυφές της εθνικής πολιτικής. Δεν είχε λόγους να πιστεύει ότι τα λόγια του θα επιβίωναν στο μέλλον. Με εξαίρεση τη μία θητεία του στο Κογκρέσο, παρέμεινε μια σχετικά άγνωστη πολιτική μορφή σχεδόν για την επόμενη εικοσιπενταετία. Επανεμφανίστηκε το 1854, για να αντιμετωπίσει μια κρίση πολύ πιο σοβαρή από ό,τι είχε προβλέψει[6]. Η αλληλουχία γεγονότων που ολόκληρες γενιές φοιτητών έχουν γνωρίσει ως θέματα εξετάσεων, έμοιαζε στα μάτια του Λίνκολν σαν μια ανοιχτή, συντονισμένη επίθεση. Ο Πόλεμος του Μεξικού, ο Νόμος περί Φυγάδων Σκλάβων του 1850, ο Νόμος Κάνσας-Νεμπράσκα του 1854 και η επακόλουθη βία της εποχής που έγινε γνωστή ως Bleeding Kansas (Ματωμένο Κάνσας), ο ξυλοδαρμός του Τσαρλς Σάμνερ στο Κογκρέσο το 1856, η απόφαση Dred Scott v. Sandford του Ανώτατου Δικαστηρίου το 1857 [η οποία έκρινε ότι οι αφρικανικής καταγωγής δεν ήταν πολίτες των ΗΠΑ] – όλα επιβεβαίωναν την αίσθηση ότι η επονομαζόμενη δύναμη των σκλάβων προχωρούσε ολοταχώς, αναιρώντας όσα υποσχόταν η Επανάσταση. Οι δηλώσεις των ένθερμων υποστηρικτών της δουλείας δεν άφηναν στον Λίνκολν και στο νέο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα πολλά περιθώρια να σκεφτούν διαφορετικά. Εάν η δουλεία ήταν κάποτε ένα ζήτημα που απαιτούσε προσεκτικό χειρισμό και αντιμετωπιζόταν ως «αναγκαίο κακό», πλέον είχε θετικό πρόσημο για κάποιους που την έβλεπαν ως θεμέλιο της ελευθερίας και της κοινωνικής αρμονίας των λευκών. Οι υποστηρικτές της δουλείας κατηγορούσαν τον Τόμας Τζέφερσον ότι έκανε λάθος όταν δήλωνε την αρχή της καθολικής ισότητας στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, και διατείνονταν ότι το Σύνταγμα ήταν ελλιπές διότι απουσίαζε η ρητή εγγύηση του δικαιώματος κατοχής σκλάβων. Σε ομιλία του στις αρχές του 1861, πριν από την έναρξη του Εμφυλίου Πολέμου, ο Αντιπρόεδρος των Συνομόσπονδων Πολιτειών της Αμερικής, Αλεξάντερ Χ. Στίβενς, καυχήθηκε εν μέσω χειροκροτημάτων ότι το νέο σύνταγμα της Συνομοσπονδίας τα είχε διορθώσει όλα αυτά. Πολλοί έβλεπαν την κατεύθυνση που ακολουθούσαν τα πράγματα και αναγνώριζαν το ιδεολογικό υπόβαθρο. Ο Λίνκολν επεσήμαινε με μεγάλη σαφήνεια και δυναμισμό τις συνέπειες για το όραμα των Ιδρυτών του έθνους. Στις αρχές του φθινοπώρου του 1854, καθώς προετοίμαζε την λεπτομερή εισήγησή του εναντίον του Νόμου Κάνσας-Νεμπράσκα, που έδινε το δικαίωμα σε περιοχές όπου απαγορευόταν η δουλεία να αποφασίζουν μόνες τους για το αν εντέλει θα επιτρέπεται, ο Λίνκολν εθεάθη «να χώνεται και να ψάχνει επί εβδομάδες»[7] στην κρατική βιβλιοθήκη του Ιλινόι. Ετοίμαζε την απάντηση που μέσα από ομιλίες και δημόσιες συζητήσεις θα έφερνε το όνομά του στο προσκήνιο για το υπόλοιπο της δεκαετίας. Οι θέσεις του Λίνκολν ξεκινούσαν από μια ερμηνεία της ιστορίας της Επανάστασης –προσεκτική, διατυπωμένη με νομικούς όρους, επιλεκτική– ως εντολής για να οδηγηθεί η δουλεία στον δρόμο προς την «τελική εξαφάνισή» της. Οι Ιδρυτές είχαν σκόπιμα αποφύγει τις λέξεις σκλάβος και δουλεία στο Σύνταγμα, έλεγε, όμως είχαν προδώσει τα αληθινά τους αισθήματα με μια σειρά μέτρων που περιλάμβαναν την απαγόρευση της δουλείας στη Βορειοδυτική Επικράτεια και τη συνταγματική απαγόρευση για το διεθνές εμπόριο σκλάβων, που τέθηκαν σε ισχύ το 1808. Όπως το αντιλαμβανόταν ο Λίνκολν, οι Ιδρυτές είχαν συμβιβαστεί με τη δουλεία και είχαν αφήσει την απόφαση στις μελλοντικές γενιές. «Είναι κρυμμένο όλο αυτό», είχε πει ο Λίνκολν, «όπως ένας άνθρωπος που ασθενεί και κρύβει μια κύστη ή έναν καρκίνο, μη τολμώντας να τα αφαιρέσει με μια δραστική κίνηση για να μην πεθάνει από αιμορραγία, αλλά δίνει ωστόσο την υπόσχεση ότι η αφαίρεση θα γίνει στο τέλος μιας δεδομένης χρονικής περιόδου». Δεν διευκρίνισε πότε μπορούσε ή έπρεπε να ξεκινήσει η αφαίρεση – μόνο ότι όταν συνέβαινε θα ήταν σύμφωνα με τις επιθυμίες των Ιδρυτών. Όταν κάποιος περιφρονεί αυτές τις επιθυμίες είναι σαν να αμαυρώνει την εικόνα της Επανάστασης και να αρνείται την υπόσχεση του ίδιου του έθνους. Η δουλεία αναιρούσε τον ισχυρισμό της Αμερικής ότι αποτελεί παράδειγμα ελευθερίας και αυτοκυβέρνησης. Μπροστά στη δηλωμένη αδιαφορία του αντιπάλου του, Στίβεν Α. Ντάγκλας, για τη δουλεία, ο Λίνκολν ξεκαθάρισε τη θέση του. «Τη μισώ», είπε, «λόγω της τερατώδους αδικίας της ίδιας της δουλείας. Τη μισώ διότι καταργεί τη δίκαιη επιρροή του ρεπουμπλικανικού παραδείγματός μας στον κόσμο – επιτρέπει στους εχθρούς των ελεύθερων θεσμών, προβάλλοντας βάσιμους ισχυρισμούς, να μας αποδοκιμάζουν ως υποκριτές». Για τον Λίνκολν, η ιστορία δεν ήταν απλώς και μόνο μια καταγραφή των πεπραγμένων των Ιδρυτών, αλλά μια ζωντανή δύναμη εμπνευσμένη από τα ιδανικά που κατοχύρωσαν. Τα διατάγματα για τη γη και οι συνταγματικές σιωπές αποκάλυπταν τις προθέσεις τους, ενώ οι αξίες και τα ιδανικά που κρύβονταν από πίσω αναφέρονταν σε υποχρεώσεις που πρέπει να αναλάβουμε στο παρόν. Ο σαφής και επιτακτικός χαρακτήρας των υποχρεώσεων αυτών δεν φαινόταν πουθενά αλλού τόσο καλά όσο στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας. Και μπορεί οι υποστηρικτές της δουλείας να περιφρονούσαν τις καθολικές αρχές της Διακήρυξης και ο Ντάγκλας να τις αποδοκίμαζε θεωρώντας ότι οδηγούν στη φυλετική ισότητα, όμως αυτές κατά τον Λίνκολν έπρεπε «να λειτουργούν ως αξίωμα για την ελεύθερη κοινωνία, το οποίο θα έπρεπε να είναι γνωστό σε όλους και σεβαστό από όλους· θα έπρεπε διαρκώς να καταφεύγουν σε αυτές, διαρκώς να τις καλλιεργούν και ακόμα και αν δεν τις επιτυγχάνουν εντελώς να τις προσεγγίζουν και να τις κατανοούν συνεχώς, και έτσι να εξαπλώνουν και να βαθαίνουν διαρκώς την επιρροή τους, και να μεγαλώνουν την ευτυχία και την αξία της ζωής σε όλους τους ανθρώπους, όλων των χρωμάτων, παντού». Η υπεράσπιση της Διακήρυξης από τον Λίνκολν σχεδόν μεταμόρφωνε ό,τι ρύπαινε το παρελθόν και το παρόν. Αναδείκνυε μια υπόσχεση που έπρεπε να την «προσεγγίζει και να την κατανοεί διαρκώς» κάθε γενιά, ένα όραμα που του επέτρεπε να επιβεβαιώνει την αρχή της καθολικής ισότητας και συγχρόνως να καθησυχάζει το λευκό κοινό που ανησυχούσε για τις συνέπειές της. Πιεσμένος από τον Ντάγκλας, ανέλυσε διεξοδικά τη Διακήρυξη καταλήγοντας ότι μιλά για ισότητα στα φυσικά δικαιώματα, όχι απαραίτητα για ισότητα από «όλες τις απόψεις». Διατεινόταν ότι δεν εννοούσε πολιτική ή κοινωνική ισότητα για τους Αφροαμερικανούς και υποστήριζε τα αποικιοκρατικά σχέδια που οραματίζονταν την ελευθερία μόνο διά της απομάκρυνσης από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Με αυτόν τον τρόπο, η έννοια του Λίνκολν για την ισότητα, όπως αυτή εξελισσόταν μέσα στον χρόνο, αποτελούσε μεν γνήσια πεποίθηση, όμως συγχρόνως του επέτρεπε να υπεκφεύγει πολύ έξυπνα: διατηρούσε την πίστη στα ιδανικά τής Διακήρυξης χωρίς να αναγκάζεται να αντιμετωπίσει άμεσα τον ρατσισμό, για να μην αναφέρουμε τις προσωπικές του αμφιβολίες ως προς το αν οι μαύροι και οι λευκοί Αμερικανοί μπορούσαν να έχουν πλήρη κοινωνική ισότητα. Ουίλιαμ Χ. Τζόνσον, Ο Λίνκολν στο Γκέτισμπεργκ III, περ. 1939-1942, Συλλογή Αμερικανικής Τέχνης, Σμιθσόνιαν. Πέρα από τις όποιες επιφυλάξεις, ο ισχυρισμός του Λίνκολν ότι τα νοήματα της Διακήρυξης μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά τον έφερε αντιμέτωπο με εκείνους που επιχειρούσαν να περιορίσουν το νόημά της. Στην απόφαση Ντρεντ Σκοτ, το Ανώτατο Δικαστήριο ανακοίνωσε ότι οι Αφροαμερικανοί «δεν είχαν δικαιώματα που να οφείλουν οι λευκοί να σεβαστούν» και προσπάθησε να αιτιολογήσει τον αποκλεισμό τους ανατρέχοντας στην ιστορία της Ίδρυσης. Για τον Λίνκολν, η ερμηνεία αυτή όχι απλώς παρερμήνευε το παρελθόν, το ξαναέγραφε σβήνοντας την υπόσχεση της Επανάστασης για το παρόν. Θεωρούσε ότι όποιος «διδάσκει ότι τον νέγρο δεν τον αφορά, ούτε στο ελάχιστο, η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας» «φιμώνει το κανόνι που βροντά αναγγέλλοντας» την «ετήσια χαρμόσυνη επανεμφάνιση» της Επανάστασης. Οι συνθήκες του Εμφυλίου Πολέμου απομάκρυναν και τα τελευταία κατάλοιπα της ιδέας ότι το να τιμούμε και μόνο την Επανάσταση ήταν αρκετό. Μετά τη μάχη του Φορτ Σάμτερ έγινε πια απαραίτητο να την ζούμε πραγματικά. Σε όλη τη διάρκεια του πολέμου ο Λίνκολν εφάρμοζε στην πράξη αυτό που ως επί το πλείστον ήταν η θεωρία της ιστορίας της Επανάστασης. Κάποιοι ενοχλούνταν από τις υπερβολές του, άλλοι θλίβονταν με τα όρια που έβαζε, όμως εκείνος απέδειξε τι σημαίνει να ζει κανείς σε δυναμική σχέση με το παρελθόν. Εν μέσω των μεγάλων απογοητεύσεων και αποτυχιών στο πεδίο της μάχης και στις κάλπες στα τέλη του 1862, ο Λίνκολν εκφώνησε το ετήσιο μήνυμά του προς το Κογκρέσο, ένα ακόμη ανιαρό κείμενο που όμως αυτή τη φορά δεν ήταν τόσο στεγνό και διεκπεραιωτικό αλλά είχε ποιητική χροιά. Χωρίς να εστιάζει στην ίδια την Επανάσταση, όρισε τη στιγμή ως επαναστατική, όμοια με το 1776, λέγοντας ότι κάθε δράση θα αντηχούσε στους αιώνες, μέχρι την τελευταία επί γης γενιά. Το «θυελλώδες παρόν», είπε, απαιτούσε να ξεχάσουμε τα «δόγματα του ήσυχου παρελθόντος» και να αγκαλιάσουμε την επαναστατική δράση – «καθώς ο στόχος μας είναι νέος, πρέπει να σκεφτόμαστε με νέο τρόπο και να ενεργούμε με νέο τρόπο». Ο Λίνκολν και το κόμμα του έκαναν ακριβώς αυτό. Η νομοθεσία που ψηφίστηκε από το Κογκρέσο εκείνο το καλοκαίρι είχε ήδη μετατρέψει τους στρατούς της Ένωσης σε όργανα χειραφέτησης. Εκείνο το φθινόπωρο, η κυβέρνηση Λίνκολν είχε καταφέρει να ανατρέψει την απόφαση Ντρεντ Σκοτ και άρχιζε να αναγνωρίζει την υπηκοότητα των γεννημένων ελεύθερων μαύρων Αμερικανών. Και παρότι η Διακήρυξη της Χειραφέτησης είχε, κατά τον ιστορικό Ρίτσαρντ Χοφστάντερ, «τόσο ηθικό μεγαλείο όσο το δελτίο μιας φορτωτικής», δεν έπαυε από μόνη της να σηματοδοτεί μια επαναστατική δράση. Αναμένοντας την υλοποίησή της, ο Ραλφ Γουάλντο Έμερσον έγραφε στο The Atlantic[8]: «Συνδέουμε τα κράτη με ενέργειες στεγνές και ανιαρές, όμως συμβαίνει, έστω και μια φορά τον αιώνα, να εμφανίζεται μια πράξη ή καταγραφή με χαρακτήρα ποιητικό». Στο Γκέτισμπεργκ, τον Νοέμβριο του 1863, ο Λίνκολν ξεκαθάρισε ότι το επαναστατικό παρόν στηρίζεται στο επαναστατικό παρελθόν. Εκεί, ανάμεσα στους τάφους των πατριωτών, συμπύκνωσε τις θέσεις[9] που ανέπτυσσε την τελευταία δεκαετία, σε μια ομιλία μόλις δύο λεπτών. Ξεκινώντας με τα παλιά καλά μαθηματικά του, χάραξε μια ευθεία γραμμή μεταξύ του 1863 και του 1776. Αν πούμε ότι το 1863 ακολούθησε μια επαναστατική πορεία –την οποία αναφέρει αόριστα στην ομιλία ως «νέα γέννηση της ελευθερίας»– τότε αυτό συνέβη χάρη στο 1776· αν σηματοδότησε μια δεύτερη Ίδρυση, τότε αυτή είχε στόχο να βελτιώσει την πρώτη. Το ότι σκέφτονταν και ενεργούσαν με έναν νέο τρόπο δεν σήμαινε ότι απέρριπταν την Επανάσταση, αλλά ότι την υλοποιούσαν στην πληρότητά της. Όπως οι Επαναστάτες τους οποίους επιχείρησε να αποκαταστήσει, ο Λίνκολν δεν ήταν ποτέ απαλλαγμένος από αντιφάσεις ή συμβιβασμούς. Η νέα γέννηση της ελευθερίας ήταν εύθραυστη και ατελής, και επιβίωσε μόλις και μετά βίας λίγο παραπάνω από μια δεκαετία μετά τον θάνατό του. Στο 250ό έτος της χώρας, όμως, μπορούμε κάλλιστα να κοιτάξουμε πίσω στο 1776 μέσω του 1863. Σε μια εποχή όπου κάποιοι χρησιμοποιούν την Επανάσταση ως όπλο για να χτυπήσουν τις αναδρομικές πολιτικές αποκατάστασης, ο Λίνκολν δείχνει έναν άλλο δρόμο. Μας καλεί να προωθήσουμε τα ζωντανά ιδανικά της χωρίς να αρνούμαστε τις αντιφάσεις της. Η δόξα της Επανάστασης –όπως γνώριζε καλά– ανήκει σε εκείνους που την πραγματοποίησαν. Για το αν θα συνεχίσει να ζει, η ευθύνη είναι δική μας. © 2025 Jake Lundberg / The Atlantic — Μετάφραση: Νατάσα Μωράκη [1] “First Inaugural Address of Abraham Lincoln, Monday, March 4, 1861”, The Avalon Project, Yale Law School. [2] Joseph M. Adelman, “George Washington, Man of Mystery”, The Atlantic,15 Φεβρουαρίου 2016. [3] Μια ιστορία που δεν συνέβη στην πραγματικότητα. Ο Γουίμς έγραφε ότι σε παιδική ηλικία ο Λίνκολν είχε κόψει μια κερασιά και δεν δίστασε να παραδεχθεί την πράξη του στον πατέρα του, ο οποίος τον επαίνεσε για την ειλικρίνειά του. (Σ.τ.Μ.) [4] Lyceum Address, 27 Ιανουαρίου 1838, https://www.abrahamlincolnonline.org/ [5] David W. Blight, “Frederick Douglass, Refugee”, The Atlantic, 7 Φεβρουαρίου 2017. [6] Carl Sandburg, “Abraham Lincoln”, The Atlantic, Φεβρουάριος 1947. [7] Eric Foner, The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery, W. W. Norton & Company, 2011. [8] Ralph Waldo Emerson, “The President’s Proclamation”, The Atlantic, Νοέμβριος 1862. [9] Garry Wills, “The Words That Remade America”, The Civil War Issue, The Atlantic, τχ. Ιουνίου 1992.

Σύνδεση