Αμερική – έθνος μυθοπλαστών

Οι διαρκείς συζητήσεις για τα δικαιώματα, την ελευθερία και τον ατομικισμό μάς μεταφέρουν στις αντικρουόμενες ερμηνείες για όσα συνέβησαν τις δεκαετίες του 1770 και του 1780. Οι ιστορικές επέτειοι αποτελούν σημαντικές στιγμές στη διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης. Αναλογιστείτε την επίδραση των διακοσίων χρόνων από τη γέννηση του Αβραάμ Λίνκολν το 2009, η οποία συνδέθηκε με την ορκωμοσία του πρώτου μαύρου προέδρου της Αμερικής. Στα τέλη του 19ου αιώνα, οι Αμερικανοί κατακλύστηκαν από εορτασμούς για τα εκατό χρόνια της ίδρυσης του έθνους τους – όχι μόνο σε προφανείς χρονιές όπως το 1876 και το 1887 (εκατό χρόνια από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και τη Συνταγματική Συνέλευση), αλλά και σε μια σειρά από εκατονταετηρίδες που συνδέονταν με τους ιδρυτές. Χάμιλτον εναντίον Τζέφερσον: ένας αιώνας μετά Από τους δύο άντρες που συνήθως ταυτίζονται με τα αντίπαλα δέη του νέου έθνους τη δεκαετία του 1790, ο Τόμας Τζέφερσον είχε υποπέσει σε δυσμένεια στα τέλη του 19ου αιώνα. Η φήμη του υπέρμαχου της περιορισμένης κυβέρνησης και των δικαιωμάτων των πολιτειών είχε αμαυρωθεί στον Βορρά μετά τον Εμφύλιο καθώς έπεφτε πάνω του η σκιά της δουλείας και της απόσχισης. Απεναντίας, η ισχυρή εθνική κυβέρνηση, βασισμένη σε ασφαλείς πιστώσεις και παραγωγική βιομηχανία, που προωθούσε ο Αλεξάντερ Χάμιλτον άρμοζε απόλυτα στα χρόνια της ρεπουμπλικανικής υπεροχής και της βιομηχανικής επανάστασης. Ως εκ τούτου, κυκλοφόρησαν εγκωμιαστικές βιογραφίες του από τον Χένρι Κάμποτ Λοτζ (1882) και τον Γουίλιαμ Γκρέιαμ Σάμνερ (1890) και τα εκατό χρόνια από τον θάνατό του (1904) συνέπεσαν με την προεδρία του Θεόδωρου Ρούζβελτ – ενός από τους πλέον ένθερμους θιασώτες του που πέρασαν ποτέ από τον Λευκό Οίκο. Μολονότι διαφωνούσε με την ελιτίστικη απροθυμία του Χάμιλτον να εμπιστευτεί τον λαό, ο Ρούζβελτ θεωρούσε ότι είχε σωστά προεικάσει τι χρειαζόταν για να καταστούν οι Ηνωμένες Πολιτείες πολιτικά και οικονομικά ισχυρές. Ως προοδευτικός μεταρρυθμιστής, ο Ρούζβελτ πίστευε επίσης ότι τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα της Αμερικής πήγαζαν από μια υπερβολική δόση τζεφερσονικού ατομικισμού και υποστήριζε ότι στα εκατό χρόνια που μεσολάβησαν από την προεδρία του Τζέφερσον, η Αμερική είχε βιώσει «μια έξαρση ατομικιστικού υλισμού, υπό την οποία η πλήρης ελευθερία του ατόμου […] στην πράξη αποδείχθηκε ότι ισοδυναμούσε με απόλυτη ελευθερία των δυνατών να αδικούν τους αδύναμους». Ο Ρούζβελτ πίστευε ότι «η δύναμη των ισχυρών βιομηχανικών αρχόντων της χώρας είχε αυξηθεί με γιγαντιαία βήματα, ενώ οι μέθοδοι χαλιναγώγησης ή ελέγχου των αυθαιρεσιών τους, εκ μέρους του λαού, μέσω της Κυβέρνησης, παρέμεναν αρχαϊκές και ως εκ τούτου πρακτικά ανίσχυρες». Ζαν Ζερόμ Λεόν Φερίς, Η συγγραφή της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας, 1776. Ο Τόμας Τζέφερσον, ο Βενιαμίν Φραγκλίνος και ο Τζον Άνταμς σε συνάντηση στο σπίτι του Τζέφερσον στη Φιλαδέλφεια για να εξετάσουν ένα προσχέδιο της Διακήρυξης. Αναπαραγωγή ελαιογραφίας, 1932. Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, Ουάσιγκτον Απηχούσε την άποψη του σημαντικού προοδευτικού δημοσιογράφου Χέρμπερτ Κρόλι, που το βιβλίο του The Promise of American Life [Η υπόσχεση της αμερικανικής ζωής] (1909) καταπιανόταν με την παρακαταθήκη του Χάμιλτον και του Τζέφερσον. Ο Κρόλι δεν έκρυβε την προτίμησή του για τον Χάμιλτον, τον «ορθολογικό στοχαστή» και «εποικοδομητικό πολιτικό» έναντι του Τζέφερσον, του «προσηνή λάτρη» που δεν μπορούσε να μετατρέψει τις «ωραίες φράσεις του» σε «σύστημα αποτελεσματικών θεσμών». Αναγνώριζε όμως ότι ο Χάμιλτον είχε «στρεβλώσει την αμερικανική εθνική ιδέα σχεδόν όσο ο Τζέφερσον είχε στρεβλώσει την αμερικανική δημοκρατική ιδέα». Αυτό που είχε ανάγκη η χώρα, σύμφωνα με τον Κρόλι, ήταν μια νέα εφαρμογή της εθνικής εξουσίας ώστε να δημιουργηθεί μια «πιο κοινωνικοποιημένη δημοκρατία» και να περιοριστεί η «υπερβολικά ατομικιστική δημοκρατία» που είχε ευνοήσει τους «βαρόνους ληστές». Οι ριζοσπάστες προοδευτικοί προχώρησαν το επιχείρημα ακόμη παραπέρα. Ένας από αυτούς ήταν ο Τζ. Άλεν Σμιθ, καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον και συγγραφέας του The Spirit of American Government [Το πνεύμα της Αμερικανικής Κυβέρνησης] (1907) – ενός βιβλίου που έχει σχεδόν ξεχαστεί πια, αλλά στην εποχή του είχε διαβαστεί πολύ περισσότερο από το βιβλίο του Κρόλι. Ο Σμιθ παρουσίαζε την ιστορία των ΗΠΑ ως μια διαρκή πάλη μεταξύ αριστοκρατίας και δημοκρατίας, όπου το πνεύμα της δημοκρατίας διέπνεε τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και το πνεύμα της αριστοκρατίας ενσαρκωνόταν στο Σύνταγμα. Άνοιξε τον δρόμο για ένα βιβλίο που μνημονεύεται ακόμη: το An Economic Interpretation of the Constitution [Μια οικονομική ερμηνεία του Συντάγματος] του Τσαρλς Μπίαρντ, που εκδόθηκε το 1913. Ο Μπίαρντ, ένας προοδευτικός από τα μεσοδυτικά που έγινε καθηγητής στο πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, χρησιμοποίησε τα παραμελημένα αρχεία του Υπουργείου Οικονομικών για να υποστηρίξει ότι το Σύνταγμα σχεδιάστηκε από ανθρώπους που είχαν οικονομικό συμφέρον στη νέα τάξη, προωθήθηκε από τις «ανώτερες τάξεις» των πολιτειών και κατόπιν επικυρώθηκε με τις ψήφους λιγότερου από το ένα έκτο του συνόλου των ενήλικων ανδρών. Οι μελετητές δεν σοκαρίστηκαν από τα ευρήματα του Μπίαρντ, σε αντίθεση με τους πολιτικούς και την κοινή γνώμη. Στο Οχάιο, η εφημερίδα Marion Star, του μετέπειτα προέδρου Ουόρεν Χάρντινγκ, στηλίτευσε τα «βρόμικα ψέματα και τις ελεεινές διαστρεβλώσεις» του Μπίαρντ υπό τον τίτλο: «Σκυλευτές, σαν ύαινες, βεβηλώνουν τους τάφους των νεκρών πατριωτών που τιμάμε». Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι ο Μπίαρντ δεν κατηγόρησε τον Χάμιλτον για κανένα παράπτωμα, και τη δεκαετία του 1910, που η κρίση της απόσχισης και ο Εμφύλιος είχαν γίνει πια σχεδόν αρχαία ιστορία, η πολιτική συζήτηση μετατοπίστηκε από το 1787 στο 1776, από το Ομοσπονδιακό Σύνταγμα στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας. Αυτό επανέφερε τον Τζέφερσον στο προσκήνιο, αν και έναν Τζέφερσον διαφορετικό από τον δουλοκτήτη υπέρμαχο των δικαιωμάτων των πολιτειών τον οποίο παρουσίαζαν με μελανά χρώματα στα τέλη του 19ου αιώνα. Ωστόσο ο Μπίαρντ επεσήμανε επίσης ότι «σήμερα σχεδόν οι μισοί από εμάς ανήκουμε στους “όχλους των μεγαλουπόλεων” – έλκη στο σώμα της πολιτικής» τους οποίους είχε καταδικάσει ο Τζέφερσον, πράγμα που τον ώθησε να αναρωτηθεί «ποιο μήνυμα επιφυλάσσει ο σοφός του Μοντιτσέλο για μας;». Η ουσία του επιχειρήματός του ήταν να βοηθήσει τους Αμερικανούς να αφήσουν πίσω τη λατρεία τους για τη γενιά των ιδρυτών και να ενθαρρύνει έναν πραγματικά σύγχρονο διάλογο για τη φύση και τον σκοπό της κυβέρνησης. Αυτή ήταν η πορεία του διαλόγου του 20ού αιώνα – προς μια πιο αφηρημένη ανάλυση των πολιτικών αξιών, λιγότερο προσηλωμένη στις εμβληματικές μορφές του παρελθόντος. Επίσης, αυτά τα ινδάλματα έμοιαζαν λιγότερο επίκαιρα και σημαντικά στα ξένα ακροατήρια, τα οποία έβρισκαν τις ΗΠΑ όλο και πιο ελκυστικές καθώς εξελίσσονταν σε παγκόσμια δύναμη κατά την διάρκεια του αιώνα. Όλα αυτά είναι εμφανή –ο νέος τζεφερσονισμός και η αυξανόμενη αφαίρεση– στις πολιτικές φιλοσοφίες του Γούντροου Ουίλσον και του Φραγκλίνου Ρούζβελτ. Ως καθηγητής στο Πρίνστον, ο Ουίλσον συμμεριζόταν τη γενική λατρεία του Χάμιλτον, όμως στην προεκλογική του εκστρατεία το 1912, αντιμέτωπος με τον «νέο εθνικισμό» που υποστήριζε ο Θεόδωρος Ρούζβελτ, προώθησε έναν εκσυγχρονισμένο τζεφερσονισμό, μια «νέα ελευθερία» στην οποία ο ανταγωνισμός θα έσπαζε τα μονοπώλια. «Αυτός είναι ο δεύτερος αγώνας για χειραφέτηση» δήλωσε μεγαλόστομα ο Ουίλσον σε μια ομιλία στο Ντένβερ στις 7 Οκτωβρίου 1912. «Εάν η Αμερική δεν έχει ελεύθερη οικονομία, τότε δεν μπορεί να έχει κανενός είδους ελευθερία». Στην πράξη, ωστόσο, Ρούζβελτ και Ουίλσον δεν διέφεραν πολύ όσον αφορούσε την επιχειρηματική πολιτική, προκαλώντας το διάσημο σχόλιο του δημοσιογράφου Γουίλιαμ Άλεν Γουάιτ ότι μεταξύ του νέου εθνικισμού και της νέας ελευθερίας βρισκόταν μόνο το φανταστικό χάσμα μεταξύ [των δίδυμων χαρακτήρων] Τουιντλντάμ και Τουιντλντί[1]. Ο τζεφερσονισμός του Ουίλσον ήταν πιο εμφανής, και πιο σημαντικός, στην εξωτερική πολιτική καθώς η χώρα βυθιζόταν στο καζάνι ενός μεγάλου ευρωπαϊκού πολέμου. Το 1917, ο Ουίλσον επέμεινε να μπουν οι Ηνωμένες Πολιτείες στον πόλεμο ως «συνδεδεμένη» δύναμη και όχι ως επίσημες σύμμαχοι της Βρετανίας και της Γαλλίας. Με άλλα λόγια, μολονότι συνεργαζόταν με τις δυνάμεις του παλαιού κόσμου με σκοπό την άμεση εξουδετέρωση του γερμανικού μιλιταρισμού, η Αμερική δεν συμμεριζόταν τους ίδιους ευρύτερους στόχους. Μάλιστα, ο Ουίλσον πίστευε ότι ο μιλιταρισμός και ο ιμπεριαλισμός των συμμαχικών δυνάμεων είχε διαδραματίσει μοιραίο ρόλο στις απαρχές του πολέμου και έπρεπε να αναμορφωθούν στη νέα παγκόσμια τάξη που επιθυμούσε να δημιουργήσει. «Δεν είμαστε πια επαρχιώτες» δήλωσε στην ομιλία του κατά τη δεύτερη ορκωμοσία του στις 4 Μαρτίου 1917. «Τα τραγικά γεγονότα των ταραγμένων τριάντα μηνών που μόλις περάσαμε, μας κατέστησαν πολίτες του κόσμου. Δεν μπορεί να υπάρξει επιστροφή». Κι όμως, επέμεινε, οι Αμερικανοί πρέπει να παραμείνουν «πιστοί στις αρχές με τις οποίες ανατραφήκαμε», που δεν ήταν «οι αρχές μιας επαρχίας ή μίας μεμονωμένης ηπείρου» αλλά οι αρχές «μιας απελευθερωμένης ανθρωπότητας». Στις αρχές αυτές συγκαταλέγονταν η «ισότητα των εθνών σε όλα τα ζητήματα δικαιωμάτων και προνομίων» και η πεποίθηση ότι οι «κυβερνήσεις αντλούν όλες τις δίκαιες εξουσίες τους από τη συναίνεση των κυβερνωμένων». Αυτά τα θέματα της «ισότητας των εθνών» και της «συναίνεσης των κυβερνωμένων» –που εκπορεύονταν από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας του Τζέφερσον– έγιναν βασικά στοιχεία του Ουιλσονισμού, αν και το 1918 το δεύτερο μεταστοιχειώθηκε στο σύνθημα των Μπολσεβίκων περί «αυτοδιάθεσης» σε μια προσπάθεια να ταιριάζει με τη ρητορική του Λένιν. Στην πορεία, ο Ουίλσον αναγκάστηκε να μεταβάλει κάποιες από τις πολιτικές του θέσεις στο εσωτερικό της χώρας: η θεμελίωση της κυβέρνησης στη συναίνεση των κυβερνωμένων στον 20ό αιώνα απαιτούσε, για παράδειγμα, την αργοπορημένη αποδοχή του δικαιώματος ψήφου των γυναικών. Όμως, στο εξωτερικό, ο Ουίλσον απογοήτευσε όσους τον είχαν χαιρετίσει ως Μεσσία στον παλαιό και τον νέο κόσμο. Η Συνθήκη των Βερσαλλιών το 1919 απείχε παρασάγγας από τη φιλελεύθερη ειρήνη που είχε υποσχεθεί, ενώ η πανάκειά του, η Κοινωνία των Εθνών, αποδείχθηκε θνησιγενής επειδή απέτυχε να την περάσει από τη Γερουσία. Ωστόσο, αυτό το Ουιλσονικό κίνημα του 1918, παρότι βραχύβιο, είχε διαχρονική επίδραση. Για πολλούς αποικιακούς ηγέτες, η επιμονή του ότι η δίκαιη κυβέρνηση πρέπει να βασίζεται στη συναίνεση των κυβερνωμένων αποτέλεσε ισχυρό κάλεσμα. Ένας από αυτούς που το άκουσαν ήταν ένας πλανόδιος μάγειρας και σερβιτόρος από το Βιετνάμ που υπέβαλε υπόμνημα στη Συνδιάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού ζητώντας την ανεξαρτησία της χώρας του από τη Γαλλία. Δεν πέτυχε τότε, όμως ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, το 1945, όταν αυτός ο ίδιος άνθρωπος, ο Χο Τσι Μινχ, ανακήρυξε τη νέα Δημοκρατία του Βιετνάμ, επικαλέστηκε ρητά το προοίμιο της αμερικανικής Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας. Όπως ο Ουίλσον, έτσι κι ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ ενστερνίστηκε και κατόπιν υπερέβη τον Τζέφερσον. Είχε υπηρετήσει στην κυβέρνηση Ουίλσον και ήταν υποψήφιος αντιπρόεδρος των Δημοκρατικών το 1920, αλλά μετά την παταγώδη ήττα και την προσωπική τραγωδία του –την παράλυση από πολιομυελίτιδα– επιδίωξε την επανεκκίνηση της πολιτικής του καριέρας υιοθετώντας τη θέση του Κλοντ Μπάουερς στο Jefferson and Hamilton: The Struggle for Democracy in America [Τζέφερσον και Χάμιλτον: ο αγώνας για δημοκρατία στην Αμερική] (1925). Για τον Μπάουερς, έναν στρατευμένο δημοσιογράφο που έβλεπε το παρελθόν ως μαύρο-άσπρο, αυτή ήταν μια «συνταρακτική ιστορία» που είχε φέρει αντιμέτωπους «δύο γίγαντες» σε μια θεμελιώδη μάχη μεταξύ «αριστοκρατίας και δημοκρατίας» η οποία θα έκρινε αν οι ΗΠΑ «δεν θα ήταν μόνο δημοκρατία, αλλά λαϊκή δημοκρατία». Στη μοναδική βιβλιοκριτική που έγραψε ποτέ, ο Ρούζβελτ είπε ότι ένιωσε την παρόρμηση να αναφωνήσει «επιτέλους» διαβάζοντας το «συναρπαστικό» πόνημα του Μπάουερς. Ομολόγησε ότι είχε «κουραστεί» με τη «ρομαντική λατρεία» του Χάμιλτον, η οποία έδειχνε να μην δίνει σημασία στην «περιφρόνησή του για τη γνώμη των μαζών». Ο Ρούζβελτ είπε: «Αφήνω κάτω το βιβλίο με κομμένη την ανάσα – μια εικόνα από τις αλλεπάλληλες φορές που γλίτωσε το έθνος εκείνη την πρώτη δεκαετία· μια εικόνα του τι θα μπορούσε να είχε συμβεί εάν η Πολιτεία είχε οργανωθεί τελικά όπως επεδίωκε ο Αλεξάντερ Χάμιλτον». Δεν ήταν απλώς ένα μάθημα ιστορίας, επειδή ο Ρούζβελτ φοβόταν ότι οι αντιδημοκρατικές δυνάμεις της δεκαετίας του 1790 είχαν θεριέψει ξανά τη δεκαετία του 1920. Η κριτική του Ρούζβελτ είχε τίτλο «Υπάρχει κάποιος Τζέφερσον στον ορίζοντα;». Ήταν μια δαιμόνια πολιτική κίνηση για έναν Νεοϋορκέζο που χρειαζόταν απεγνωσμένα τη στήριξη του Νότου: θυμόταν καλά την αποτυχία του μέντορά του Αλ Σμιθ να προσελκύσει ψηφοφόρους πέρα από τις αστικές περιοχές του βορειοδυτικού τμήματος της χώρας στις εκστρατείες των Δημοκρατικών το 1924 και το 1928. Η τακτική του απέδωσε πανεθνικά καθώς η ανάπτυξη έγινε ύφεση· το 1932 ο Ρούζβελτ εξαπέλυε μύδρους κατά των Ρεπουμπλικανών χαρακτηρίζοντάς τους πλουτοκράτες χαμιλτονικούς, δυνάμεις των οικονομικών προνομίων ταγμένες εναντίον του λαού. Μολονότι το New Deal δεν είχε συνεπή φιλοσοφία, χτιζόταν γύρω από ένα σύστημα συμβόλων, το ισχυρότερο εκ των οποίων ήταν η δημοκρατία του Τζέφερσον. Αυτό εξυπηρετούσε επίσης προσωπικά τον Ρούζβελτ: όπως είπε στο Μοντιτσέλο την 4η Ιουλίου 1936, ο Τζέφερσον ήταν τόσο «σπουδαίος τζέντλεμαν» όσο και «σπουδαίος απλός πολίτης» – προσθέτοντας με σεμνότητα ότι «αυτά τα δύο δεν είναι ασύμβατα». Ήταν μια βολική πολιτική γραμμή για τον άνθρωπο που συχνά αποκαλούσαν «ο μεγαλοκτηματίας του Χάιντ Παρκ». Ο Ρούζβελτ ήταν ένας από τους εισηγητές για το Μνημείο Τζέφερσον στην Ουάσιγκτον, το οποίο εγκαινίασε την επέτειο των διακοσίων χρόνων από τη γέννηση του Τζέφερσον στις 13 Απριλίου 1943. Εκείνη η ημέρα ήταν το αποκορύφωμα ενός δεκαετούς αγώνα για την αρχή, την τοποθεσία, το σχέδιο, ακόμη και τις ιερές κερασιές που θα κόβονταν, αλλά όταν πια ο Ρούζβελτ αποκάλυψε τελικά το μνημείο –ένα κυκλικό, θολωτό περιστύλιο που στέγαζε το άγαλμα του μεγάλου ανδρός– του Τζέφερσον, του υπέρμαχου της ελευθερίας, είχε αποκτήσει σημασία που υπερέβαινε κατά πολύ τις εσωτερικές διαμάχες του με τον Χάμιλτον. Μιλώντας εν μέσω του Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ρούζβελτ είπε πως ο Τζέφερσον «αντιμετώπισε το γεγονός ότι οι άνθρωποι που δεν θέλουν να πολεμήσουν για την ελευθερία μπορεί να τη χάσουν. Κι εμείς έχουμε αντιμετωπίσει αυτό το γεγονός. Ζούσε σε έναν κόσμο όπου η ελευθερία της συνείδησης και η ελευθερία της σκέψης ήταν μάχες που έπρεπε να δοθούν – όχι αρχές που ήταν ήδη αποδεκτές από όλους τους ανθρώπους. Και εμείς έχουμε ζήσει σε έναν τέτοιο κόσμο. Αγαπούσε την ειρήνη και αγαπούσε την ελευθερία – ωστόσο, πολλές φορές αναγκάστηκε να επιλέξει μεταξύ των δύο. Και εμείς έχουμε αναγκαστεί να κάνουμε την ίδια επιλογή». Και έτσι, διακήρυξε ο Ρούζβελτ, «εν μέσω ενός μεγάλου πολέμου για την ελευθερία, αφιερώνουμε ένα μνημείο στην ελευθερία». Ελευθερία και Ψυχρός Πόλεμος Πλέον, εκείνη την εποχή, η λέξη «ελευθερία» –απογυμνωμένη από τις ρητές τζεφερσονικές συνδηλώσεις της– είχε γίνει χαρακτηριστικό στοιχείο του διπλωματικού λόγου του Ρούζβελτ. Στην Ομιλία του για την Κατάσταση του Έθνους στις 6 Ιανουαρίου 1941, ο πρόεδρος ανέπτυξε «τέσσερις θεμελιώδεις ανθρώπινες ελευθερίες» που θα έπρεπε να αποτελούν βάση για κάθε μελλοντική ειρήνη. Αυτές ήταν η «ελευθερία του λόγου και της έκφρασης», «η ελευθερία κάθε ανθρώπου να λατρεύει τον Θεό με τον δικό του τρόπο», «η ελευθερία από την ένδεια», που σήμαινε «οικονομικές συμφωνίες οι οποίες θα εξασφαλίσουν σε κάθε έθνος μια υγιή ειρηνική ζωή για τους κατοίκους του» και η «ελευθερία από τον φόβο», η οποία απαιτούσε «παγκόσμια μείωση των εξοπλισμών» σε σημείο ώστε «κανένα έθνος να μην είναι σε θέση να επιτεθεί εναντίον οποιασδήποτε γείτονος χώρας». Ο Ρούζβελτ επέμεινε ότι αυτές οι τέσσερις ελευθερίες πρέπει να ισχύουν «παντού στον κόσμο». Δεν επρόκειτο για «όραμα μιας μακρινής χιλιετηρίδας», αλλά για «μια σαφή βάση για έναν κόσμο εφικτό στη δική μας εποχή και γενιά». Αντιμέτωπος με τη «νέα τάξη» του Άξονα, ο Ρούζβελτ διατύπωσε έτσι μια παγκοσμιοποιημένη αμερικανική ιδεολογία, η υλοποίηση της οποίας αποτελούσε πλέον τον στόχο της πολιτικής των ΗΠΑ. Αυτό ήταν το πλαίσιο της αμερικανικής κοσμοθεωρίας κατά τον πόλεμο και κατά τον Ψυχρό Πόλεμο που ακολούθησε. Φίλιπ Ντόου, Οι Βοστωνέζοι πληρώνουν τον τελωνειακό υπάλληλο, 1774. Στις 5 Ιανουαρίου 1774, πέντε πατριώτες τιμώρησαν με πίσσα και πούπουλα τον βασιλόφρονα τελωνειακό Τζον Μάλκολμ κάτω από το «Δέντρο της Ελευθερίας» στη Βοστώνη της Μασαχουσέτης στο οποίο κρέμεται ανάποδα ο Νόμος περί Χαρτοσήμου. John Carter Brown Library. Πριν εξετάσουμε πιο προσεκτικά τη ρητορική της ελευθερίας στη μεταπολεμική εποχή, πρέπει να μελετήσουμε μια παράλληλη μετατόπιση της συζήτησης για την αμερικανική «εθνική ασφάλεια» – έναν όρο που ενηλικιώθηκε κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η εμπλοκή στον πόλεμο το 1917 δεν αποτέλεσε θεμελιώδη ρήξη με τις βεβαιότητες της προηγούμενης αμερικανικής διπλωματίας. Ο πόλεμος τελείωσε σε δεκαεννέα μήνες και, μετά την αποτυχία του Ουίλσον στον αγώνα για την δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών, οι Ηνωμένες Πολιτείες απέφυγαν τις δεσμεύσεις στο εξωτερικό, ιδίως όσο πύκνωναν ξανά τα σύννεφα τη δεκαετία του 1930. «Δεν χρειάζεται να πιούμε από το καζάνι της κολάσεως που βράζει στην Ευρώπη», έγραφε ο μυθιστοριογράφος Έρνεστ Χέμινγουεϊ. «Ήμασταν ανόητοι που παρασυρθήκαμε μία φορά σε ευρωπαϊκό πόλεμο, και δεν θα παρασυρθούμε ποτέ ξανά». Όσοι ήταν αντίθετοι σε εμπλοκές στο εξωτερικό επαναλάμβαναν ακατάπαυστα τα λόγια του πρώτου προέδρου της Αμερικής, Τζορτζ Ουάσιγκτον, από την «Αποχαιρετιστήρια Ομιλία» του της 19ης Σεπτεμβρίου 1796. «Ο μεγάλος κανόνας της συμπεριφοράς μας ως προς τα ξένα έθνη είναι, ενώ διευρύνουμε τις εμπορικές μας σχέσεις, να έχουμε την ελάχιστη δυνατή πολιτική συσχέτιση μαζί τους», έλεγε ο Ουάσιγκτον στους συμπολίτες του. «Η πολιτική μας είναι να αποφεύγουμε μόνιμες συμμαχίες με οποιαδήποτε μερίδα του ξένου κόσμου». Η κύρια μέριμνά του ήταν να ξεπεράσει την κρίση της δεκαετίας του 1790, όταν το νεογέννητο έθνος προσπαθούσε να επιβιώσει εν μέσω ενός παγκόσμιου πολέμου μεταξύ της Μεγάλης Βρετανίας και της επαναστατημένης Γαλλίας, που απειλούσε να το διχάσει εσωτερικά μεταξύ των υποστηρικτών των δύο πλευρών, στις οποίες ηγούνταν ο Χάμιλτον και ο Τζέφερσον αντίστοιχα, όμως εκ των υστέρων τα λόγια του αντιμετωπίζονταν με σχεδόν θρησκευτική ευλάβεια, υπαγορεύοντας μια αιώνια πολιτική απομονωτισμού για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ ήταν αυτός που έσπασε το καλούπι, περισσότερο από κάθε άλλον πρόεδρο. Στη νέα εποχή της αεροπορίας, υποστήριζε, η πρώτη γραμμή της Αμερικής δεν μπορούσε πλέον να είναι το Λονγκ Άιλαντ ή η ακτή της Καλιφόρνιας, αλλά έπρεπε να χαραχθεί στη Δυτική Ευρώπη και στα νησιά του Ειρηνικού. «Όταν ο εχθρός σάς επιτίθεται με άρματα μάχης ή βομβαρδιστικά αεροπλάνα», δήλωσε σε ραδιοφωνική ομιλία στις 27 Μαΐου 1941, «αν περιμένεις να τον κοιτάξεις στα μάτια ώσπου να ανοίξεις πυρ, δεν θα ξέρεις από πού σου ήρθε. Το αυριανό μας Μπάνκερ Χιλ μπορεί να βρίσκεται πολλές χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τη Βοστώνη». Ακολουθώντας τη ρητορική του προέδρου, η κρίση του 1941 ώθησε τους Αμερικανούς διεθνιστές να αναπτύξουν έναν νέο λόγο περί Ατλαντισμού. «Ο Ατλαντικός Ωκεανός δεν πρέπει να αποτελεί το σύνορο ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αμερική», επέμενε ο έγκριτος δημοσιογράφος Γουόλτερ Λίπμαν. «Είναι η εσωτερική θάλασσα μιας κοινότητας εθνών που συνδέονται μεταξύ τους λόγω γεωγραφίας, ιστορίας και ζωτικής αναγκαιότητας». Συνθήματα όπως «η ατλαντική περιοχή» και «η ατλαντική κοινότητα» που διαδόθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου έθεσαν τις διανοητικές βάσεις για το ΝΑΤΟ πολύ πριν από την υπογραφή του Βορειοατλαντικού Συμφώνου το 1949. Το Σύμφωνο όρισε μια διπολική Ευρώπη μέσα σε έναν ολοένα πιο διπολικό κόσμο. Η τζεφερσονική ρητορική του Ρούζβελτ περί ελευθερίας –η οποία στη σκέψη του προοριζόταν να έχει παγκόσμια εμβέλεια– εφαρμόστηκε κατά τον Ψυχρό Πόλεμο στη σφαίρα επιρροής της Αμερικής· εκφράσεις όπως «ελεύθερος κόσμος», «ελεύθερη αγορά» και «ελεύθερη επιχειρηματικότητα» κατέληξαν κλισέ. Από τον Σεπτέμβριο του 1947 έως τον Ιανουάριο του 1949, το «τρένο της ελευθερίας», βαμμένο στα χρώματα της αμερικανικής σημαίας, κόκκινο, λευκό και μπλε, περιόδευσε στο σύνολο των 48 πολιτειών και το επισκέφθηκαν 3,5 εκατομμύρια άνθρωποι. Δεν μετέφερε μόνο τα κλασικά κείμενα της αμερικανικής ελευθερίας, όπως η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και το Σύνταγμα, αλλά και σύγχρονα κείμενα, όπως η ομιλία του Δόγματος Τρούμαν για έναν κόσμο χωρισμένο ανάμεσα στην ελευθερία και τον ολοκληρωτισμό. Ακόμη και η παλιά αντίθεση μεταξύ ελευθερίας και δουλείας αναπροσαρμόστηκε στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου. «Υπάρχει θεμελιώδης σύγκρουση ανάμεσα στην ιδέα της ελευθερίας σε ένα κράτος δικαίου και στην ιδέα της δουλείας υπό τη ζοφερή ολιγαρχία του Κρεμλίνου», προειδοποιούσαν οι στρατηγικοί σχεδιαστές του Πενταγώνου το 1950. «Ο αδυσώπητος στόχος του κράτους δουλείας να εξαλείψει την πρόκληση της ελευθερίας έχει τοποθετήσει τις δύο μεγάλες δυνάμεις σε αντίθετους πόλους». Το νόημα της ελευθερίας σε έναν διπολικό κόσμο αποτυπώθηκε χειροπιαστά στο Τείχος του Βερολίνου. «Πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, το μεγαλύτερο καύχημα ήταν “είμαι Ρωμαίος πολίτης”», δήλωνε ο πρόεδρος Τζον Κένεντι μπροστά στο Δημαρχείο του Δυτικού Βερολίνου στις 26 Ιουνίου 1963. «Σήμερα, στον κόσμο της ελευθερίας, το μεγαλύτερο καύχημα είναι “Ich bin ein Berliner”». Και πρόσθετε: «Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι στον κόσμο που πραγματικά δεν καταλαβαίνουν, ή λένε ότι δεν καταλαβαίνουν, ποιο είναι το μεγάλο πρόβλημα ανάμεσα στον ελεύθερο κόσμο και τον κομμουνιστικό κόσμο. Ας έρθουν στο Βερολίνο». Η επανάσταση των «δικαιωμάτων» Ωστόσο, την ίδια στιγμή που ο Κένεντι υπερασπιζόταν τα οχυρά της ελευθερίας στο εξωτερικό, έδινε μια μάχη υποχώρησης στις ευάλωτες πτέρυγες της Αμερικής στο εσωτερικό. Έναν αιώνα μετά τη διακήρυξη του Λίνκολν για την απελευθέρωση των σκλάβων, οι Αφροαμερικανοί παρέμεναν πολίτες δεύτερης κατηγορίας – στον Νότο υποχρεώνονταν να χρησιμοποιούν χωριστές εγκαταστάσεις και αποκλείονταν από το εκλέγειν και εκλέγεσθαι, ενώ στην υπόλοιπη χώρα αντιμετώπιζαν διακρίσεις στην εργασία και στη στέγαση. Όταν το «τρένο της ελευθερίας» επισκέφθηκε το Μπέρμιγχαμ της Αλαμπάμας το 1948, οι αξιωματούχοι της πόλης απαίτησαν χωριστές ουρές και διαφορετικές ώρες επίσκεψης για μαύρους και λευκούς πολίτες, ώστε να εξασφαλιστεί ότι η ελευθερία θα εορταζόταν σύμφωνα με την «εθιμοτυπία του Νότου». Τη δεκαετία του 1960, ο Κένεντι και ο διάδοχός του, Λίντον Τζόνσον, είχαν απόλυτη επίγνωση ότι το φυλετικό ζήτημα ήταν η αχίλλειος πτέρνα της Αμερικής στον Ψυχρό Πόλεμο, η οποία υπονόμευε τη μεγαλόπνοη ρητορική της περί ελευθερίας και δημοκρατίας. Το θέμα είχε γίνει ακόμη πιο ευαίσθητο λόγω του κύματος αποαποικιοποίησης στον αναπτυσσόμενο κόσμο. «Περιμέναμε πάνω από 340 χρόνια για τα συνταγματικά και θεόσταλτα δικαιώματά μας», δήλωνε ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ τον Απρίλιο του 1963. «Τα έθνη της Ασίας και της Αφρικής κινούνται με ταχύτητα αεροπλάνου προς την κατάκτηση της πολιτικής ανεξαρτησίας, κι εμείς ακόμη σερνόμαστε με ρυθμό αραμπά προς την κατάκτηση ενός καφέ στον πάγκο του εστιατορίου». Τζον Ντίξον, Η θύελλα του φόρου του τσαγιού (Το μαντείο), 1774. Μια αλληγορική σκηνή για την Αμερικανική Επανάσταση. Ο Πατέρας Χρόνος, στα αριστερά, κρατάει έναν μαγικό φακό για να αποκαλύψει την εικόνα της καταστροφής της Βρετανίας με εραλδικές λεοπαρδάλεις σε μάχη. Η Αμερική κάθεται στη σκιά, στα δεξιά, φορώντας προϊόντα από το βασίλειό της: ένα μαργαριταρένιο βραχιόλι, έναν κεφαλόδεσμο με φτερά και ένα ένδυμα από δέρμα ζώου. Η φυσική της απομάκρυνση από τους συντρόφους της, που αντιπροσωπεύουν την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική, υποδηλώνει την επικείμενη ρήξη της Αυτοκρατορίας. Κάποιος άγνωστος καλλιτέχνης αλλοίωσε την αρχική εικόνα του Ντίξον, η οποία απεικόνιζε μια ελπιδοφόρα λύση της κρίσης. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη. Όπως δείχνει το παραπάνω απόσπασμα, η διαμαρτυρία των μαύρων εκφράστηκε στη γλώσσα των δικαιωμάτων, ξαναπιάνοντας το νήμα της αμερικανικής πολιτικής σκέψης που εμφανίστηκε στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και στον Χάρτη των Δικαιωμάτων του Πολίτη, και μετέπειτα στη νομοθεσία της Ανασυγκρότησης τη δεκαετία του 1860, που κατόπιν αμελήθηκε. Ο Νόμος περί Πολιτικών Δικαιωμάτων του 1964 και ο Νόμος περί Δικαιώματος Ψήφου του 1965 είχαν σκοπό να ολοκληρώσουν το έργο που ξεκίνησαν η 14η και η 15η Τροποποίηση του 1868 και του 1870, προσθέτοντας εξουσίες ομοσπονδιακής επιβολής που υπερισχύουν των δικαιωμάτων των πολιτειών. Μολονότι οι συνέπειές της στην αμερικανική ζωή ήταν δραστικές –αφού συνέβαλε στο να τεθούν εκτός νόμου οι φυλετικές διακρίσεις– η λεγόμενη Δεύτερη Ανασυγκρότηση της δεκαετίας του 1960 ήταν, ως εκ τούτου, ουσιαστικά οπισθοχώρηση. Ωστόσο, τα «δικαιώματα» είχαν πλέον αποκτήσει ευρύτερη σημασία, πολύ διαφορετική από εκείνη που είχαν κατά νου οι Ιδρυτές στον Χάρτη των Δικαιωμάτων του 1791. Τα δικαιώματα που προασπίζονταν εκεί ήταν κυρίως αστικά και πολιτικά: ελευθερία του λόγου, του συνέρχεσθαι, θρησκευτική ελευθερία και της νομικής διαδικασίας, απηχώντας τα δικαιώματα που είχε επικυρώσει το βρετανικό κοινοβούλιο έναν αιώνα νωρίτερα. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, αυτά ήταν επίσης τα «δικαιώματα» που πρότασσαν σταθερά οι αμερικανικές κυβερνήσεις και των δύο κομμάτων: η άρνηση των κομμουνιστικών καθεστώτων να κάνουν «ελεύθερες» εκλογές ή να επιτρέψουν την «ελευθερία» του λόγου θεωρούνταν επομένως το σημάδι του Κάιν. Απεναντίας, η Σοβιετική Ένωση και οι σύμμαχοί της πρότασσαν τα οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα –όπως το δικαίωμα στην τροφή, τη στέγη, την εργασία και την υγειονομική περίθαλψη– ως τα θεμέλια μιας δίκαιης κοινωνίας. Αυτή ήταν η ιδεολογική πρώτη γραμμή του Ψυχρού Πολέμου: πολιτικά δικαιώματα έναντι οικονομικών δικαιωμάτων. Ωστόσο, ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ είχε χαράξει μια πολύ διαφορετική πορεία. Το κύριο μέλημα της νομοθεσίας του New Deal ήταν η αξιοποίηση της ομοσπονδιακής εξουσίας για τη στήριξη ομάδων που μέχρι τότε βρίσκονταν σε μειονεκτική θέση στην οικονομική αγορά, κυρίως τους εργάτες, τους καταναλωτές, τους συνταξιούχους και τους ανέργους. Κατά τη δεκαετία του 1930, πάνω από το ένα τρίτο του πληθυσμού έλαβε κάποια στιγμή κρατική βοήθεια ή κοινωνική ασφάλιση. Δημόσια κονδύλια για τέτοια προγράμματα σχεδόν δεν υπήρχαν το 1929· δέκα χρόνια αργότερα αντιπροσώπευαν πάνω από το ένα τέταρτο των συνολικών κρατικών δαπανών. Παρότι τα ποσά μειώθηκαν τη δεκαετία του 1940, τόσο τα προγράμματα όσο και οι ωφελούμενες ομάδες συνέχισαν να υφίστανται. Οι επικριτές του Ρούζβελτ τα καταδίκαζαν όλα αυτά ως σοσιαλιστική επανάσταση που παραβίαζε την αμερικανική παράδοση της ελεύθερης αγοράς, όμως ένας Δημοκρατικός γερουσιαστής αντέτεινε: «Μην ακούτε όποιους λένε ότι δεν δίνονταν κρατικές επιδοτήσεις εκείνη την εποχή. Η διαφορά ήταν ότι οι πραγματικοί πρωτοπόροι που κοπίασαν και μόχθησαν και πραγματικά ανέπτυξαν τη χώρα, δεν πήραν τίποτα. Οι σιδηρόδρομοι πήραν το μερτικό τους σε κάθε κοινότητα». Το ίδιο και οι μεγιστάνες της ξυλείας, ενώ οι προστατευτικοί δασμοί επέβαλαν «κρυφούς φόρους» σε «όλους όσους εργάζονταν στη βιομηχανία και τη γεωργία». Με λίγα λόγια, δίνονταν «επιδοτήσεις με τη σέσουλα», αλλά «οι άνθρωποι που δούλευαν και αγόραζαν και κατανάλωναν τα προϊόντα μας δεν πήραν ποτέ μερίδιο από αυτές». Στην ομιλία του για την Κατάσταση του Έθνους στις 11 Ιανουαρίου 1944, με το βλέμμα στραμμένο προς την μεταπολεμική εποχή, ο Ρούζβελτ υποστήριξε ούτε λίγο ούτε πολύ έναν «Δεύτερο Χάρτη Δικαιωμάτων» ο οποίος θα συμπλήρωνε τα ουσιαστικά πολιτικά δικαιώματα που είχαν κατοχυρώσει οι Ιδρυτές – συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος στην εργασία, τη στέγη, την υγειονομική περίθαλψη και την αξιοπρεπή παιδεία. Προειδοποίησε ότι οι πεινασμένοι και οι άνεργοι ήταν «το υλικό με το οποίο φτιάχνονται οι δικτατορίες». Η ιδέα του για τον «Δεύτερο Χάρτη των Δικαιωμάτων» δεν υλοποιήθηκε· αν και την οικειοποιήθηκε έξυπνα η Αμερικανική Λεγεώνα για να προωθήσει μια πιο επιλεκτική νομοθεσία την οποία ονόμασε «Χάρτη των Δικαιωμάτων των Στρατιωτών», που πρόσφερε κρατικές επιδοτήσεις για τη στέγαση και τη μόρφωση των βετεράνων. Η νομοθεσία ψηφίστηκε τον Ιούνιο του 1944· μέσα στην επόμενη δεκαετία 3,7 εκατομμύρια πρώην στρατιώτες έλαβαν εγγυημένα στεγαστικά δάνεια και 7,8 εκατομμύρια έλαβαν επιχορηγήσεις για σπουδές και κατάρτιση. Τη δεκαετία του 1960, ωστόσο, ο πρόεδρος Λίντον Τζόνσον πήρε τη σκυτάλη από τον Ρούζβελτ με τον «πόλεμο κατά της φτώχειας». Αξιοποιώντας τη σαρωτική εκλογική νίκη του 1964 και τις θρυλικές του ικανότητες στη διαχείριση του Κογκρέσου, προώθησε έναν Νόμο περί Παιδείας που παρείχε, για πρώτη φορά, σημαντική ομοσπονδιακή χρηματοδότηση στα δημοτικά και τα γυμνάσια, καθώς και νομοθεσία που δημιούργησε τη Medicare (ασφάλιση υγείας για τους ηλικιωμένους) και τη Medicaid (κρατική υγειονομική περίθαλψη για τους φτωχούς). Όπως και ο Ρούζβελτ, ο Τζόνσον αξιοποιούσε την εξουσία της ομοσπονδιακής κυβέρνησης για να κατοχυρώσει τα δικαιώματα ομάδων που ως τότε βρίσκονταν στο περιθώριο, όμως αυτό που πραγματικά διαμόρφωσε την επανάσταση των δικαιωμάτων της δεκαετίας του ’60 και του ’70 ήταν ο τρόπος που επιδόθηκαν στον αγώνα οι ίδιες οι ομάδες αυτές. Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και οι υποστηρικτές του, ιδίως οι πιο ριζοσπαστικοί φοιτητές, χρησιμοποίησαν τεχνικές άμεσης δράσης –μποϊκοτάζ στα λεωφορεία, πορείες και καθιστικές διαμαρτυρίες– σε ειρηνικές αντιπαραθέσεις με τις ρατσιστικές αρχές. Η αστυνομική βία εναντίον των διαδηλωτών εξόργισε το έθνος και ανάγκασε την ομοσπονδιακή κυβέρνηση να δράσει. Τον Απρίλιο του 1963, οι εικόνες με τα άγρια αστυνομικά σκυλιά και τις μάνικες νερού που στρέφονταν εναντίον μαύρων παιδιών στο Μπέρμιγχαμ της Αλαμπάμας συνέβαλαν να πάρει ο Κένεντι στα σοβαρά έναν Νόμο περί Πολιτικών Δικαιωμάτων. Τον Μάρτιο του 1965, η επίθεση της «Ματωμένης Κυριακής» των πολιτειακών αστυνομικών εναντίον διαδηλωτών στη Σέλμα της Αλαμπάμας αποτέλεσε τον καταλύτη για την ψήφιση του Νόμου περί Δικαιώματος Ψήφου του Τζόνσον. Η επιτυχία του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα έδωσε θάρρος και σε άλλες ομάδες να μιμηθούν τις μεθόδους και τη ρητορική του, διεκδικώντας «δικαιώματα» που ως τότε τους τα είχαν στερήσει. Σε αυτές τις ομάδες περιλαμβάνονταν οι ομοφυλόφιλοι, οι ιθαγενείς Αμερικανοί και, κυρίως, οι Αμερικανίδες. Το δικαίωμα ψήφου είχε παραχωρηθεί ήδη από το 1918 στις γυναίκες, αλλά ο φεμινισμός του δεύτερου κύματος απογειώθηκε πραγματικά μετά τον Νόμο περί Πολιτικών Δικαιωμάτων του 1964, ο οποίος έθεσε εκτός νόμου τις διακρίσεις όχι μόνο βάσει φυλής, αλλά και βάσει φύλου. Η πρωτοπόρα οργάνωση ήταν η Εθνική Οργάνωση Γυναικών που ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1966 και είχε ρητά ως πρότυπο το κίνημα των μαύρων για τα πολιτικά δικαιώματα. Το γυναικείο κίνημα σύντομα κατακερματίστηκε με τις επαγγελματίες να εστιάζουν σε ζητήματα όπως η ισότητα στις αμοιβές ενώ οι πιο ριζοσπάστριες απαιτούσαν γυναικεία απελευθέρωση: στον ετήσιο διαγωνισμό καλλιστείων Μις Αμερική το 1968, φεμινίστριες πέταξαν σουτιέν, μπικουτί και ψηλοτάκουνες γόβες σε έναν «κάδο ελευθερίας». Το κοινό αίτημα, ωστόσο, ήταν τα «δικαιώματα», και οι γυναικείες ομάδες στα τέλη της δεκαετίας του ’60 επικεντρώθηκαν στη συμπερίληψη μιας Τροπολογίας περί Ίσων Δικαιωμάτων στο Σύνταγμα. Η ιδέα υπήρχε ήδη από τη δεκαετία του 1920, αλλά χρειάστηκε ο φρέσκος αέρας της γυναικείας απελευθέρωσης για να περάσει από το Κογκρέσο το 1972. Ως το τέλος εκείνης της χρονιάς, είκοσι δύο πολιτείες είχαν εγκρίνει την Τροπολογία και όλα έδειχναν ότι έβαινε προς επικύρωση – ώσπου εμφανίστηκε η Φίλις Σλάφλι. Η Σλάφλι, σύζυγος ενός επιτυχημένου δικηγόρου στο Άλτον του Ιλινόι, ήταν ρεπουμπλικανή ακτιβίστρια και φανατική αντικομμουνίστρια. Η εναντίωσή της στην Τροπολογία περί Ίσων Δικαιωμάτων βασιζόταν σε μια υποτιθέμενη ένταση μεταξύ «δικαιωμάτων» και «ελευθερίας». Ισχυριζόταν ότι η Τροπολογία θα επέβαλλε μια «δογματική ισότητα», υπό την οποία οι γυναίκες θα έχαναν τη νόμιμα κατοχυρωμένη ελευθερία τους να είναι γυναίκες, όπως την εξαίρεση από τη στρατολόγηση ή το δικαίωμα διατροφής σε περίπτωση διαζυγίου. «Θα στερήσει από τη γυναίκα την τωρινή ελευθερία επιλογής να εργαστεί – ή να είναι σύζυγος και μητέρα πλήρους απασχόλησης», δήλωνε. «Εν ολίγοις, θα στερήσει το δικαίωμα να είναι γυναίκα». Μέχρι το 1978, 35 πολιτείες είχαν εγκρίνει την Τροπολογία –τρεις λιγότερες από το όριο για την επικύρωση– αλλά, χάρη στη Σλάφλι, καμία άλλη πολιτεία δεν ακολούθησε το παράδειγμά τους, ενώ πέντε νομοθετικά σώματα ψήφισαν την απόσυρση της αρχικής τους επικύρωσης. Η εκστρατεία της Σλάφλι ήταν σύμπτωμα μιας αντίδρασης απέναντι στην επανάσταση των δικαιωμάτων, η οποία κέρδιζε έδαφος τη δεκαετία του ’70. Στα προάστια του Νότου και σε βόρειες πόλεις όπως η Βοστώνη, λευκοί γονείς κινητοποιήθηκαν ενάντια σε προγράμματα μεταφοράς μαθητών με στόχο την επιβολή της φυλετικής ενσωμάτωσης στα σχολεία. Άλλες ομάδες παρακολουθούσαν τα σχολικά βιβλία και πίεζαν ενάντια στη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους, προτάσσοντας τοπικά, δημοκρατικά «δικαιώματα» ενάντια στις επιταγές των ειδικών και της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. Στα τέλη της δεκαετίας, ευαγγελικοί Προτεστάντες δημιούργησαν την Ηθική Πλειοψηφία και παρόμοιες οργανώσεις για να διεκδικήσουν το δικαίωμα της προσευχής στα σχολεία. Το πιο διαφιλονικούμενο ζήτημα ήταν η άμβλωση, που αντιπαρέθετε το «δικαίωμα στην επιλογή» με το «δικαίωμα του αγέννητου παιδιού». Εξίσου σημαντικό ήταν ότι η συζήτηση για την άμβλωση ανέδειξε τον νέο ρόλο των ομοσπονδιακών δικαστηρίων στη διαμόρφωση των παραμέτρων της αμερικανικής ζωής. Έτσι, η δικαιοσύνη –και ιδίως το Ανώτατο Δικαστήριο– επανέφερε το Σύνταγμα στο πλαίσιο της πολιτικής αντιπαράθεσης. Το Ανώτατο Δικαστήριο: «δικαιώματα» και «οριτζιναλισμός» Η εξουσία του δικαστικού ελέγχου, την οποία απέδωσε ο αρχιδικαστής Τζον Μάρσαλ στο Ανώτατο Δικαστήριο με την περίφημη απόφασή του στην υπόθεση Μάρμπερι κατά Μάντισον (Marbury v. Madison, 1803), χρησιμοποιήθηκε πολύ φειδωλά τις πρώτες δεκαετίες της Δημοκρατίας. Μολονότι το δικαστήριο ακύρωσε 156 νόμους του Κογκρέσου, εξ ολοκλήρου ή εν μέρει, μεταξύ 1791 και 2000, αυτό συνέβη μόλις δύο φορές πριν το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου. Ο δικαστικός ακτιβισμός έγινε πιο εμφανής στα τέλη του 19ου αιώνα και ιδιαίτερα στη μετωπική σύγκρουση του δικαστηρίου το 1935 με ορισμένους βασικούς νόμους του New Deal, ωστόσο από τη δεκαετία του 1950 και έπειτα το δικαστήριο, που περιλάμβανε νομικούς διαφόρων πολιτικών πεποιθήσεων, άρχισε πραγματικά να εισχωρεί στην καθημερινή ζωή της Αμερικής όπως ποτέ άλλοτε. Χαρακτικό που απεικονίζει τον Τόμας Πέιν περιτριγυρισμένον από αδικίες να κρατάει ένα πάπυρο με τα «Δικαιώματα του ανθρώπου» και να στέκεται πάνω σε ετικέτες που αντιπροσωπεύουν την ηθική και τη δικαιοσύνη, υπερασπιζόμενος τα μέτρα που ελήφθησαν στην επαναστατική Γαλλία και καλώντας τους Άγγλους να ανατρέψουν τη μοναρχία τους και να οργανώσουν μια δημοκρατία. Λονδίνο, 26 Δεκεμβρίου 1792. Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, Ουάσιγκτον. Το 1954, για παράδειγμα, στην υπόθεση Μπράουν κατά Εκπαιδευτικού Συμβουλίου (Brown v. Board of Education), το Ανώτατο Δικαστήριο αποφάνθηκε ομόφωνα ότι τα φυλετικά διαχωρισμένα σχολεία στερούσαν από τα μαύρα παιδιά το δικαίωμα στις ίσες ευκαιρίες στην εκπαίδευση. Αυτό πυροδότησε το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα στον Νότο και, κατόπιν, την οργισμένη αντίδραση των λευκών. Το 1965, η πλειοψηφική απόφαση του δικαστηρίου στην υπόθεση Γκρίσγουολντ κατά Κονέκτικατ (Griswold v. Connecticut) άνοιξε τον δρόμο για την αντισύλληψη σε όλη τη χώρα, νομιμοποιώντας την επανάσταση του χαπιού. Και στην υπόθεση Ρόου κατά Γουέιντ (Roe v. Wade, 1973), μια ακόμη πλειοψηφική απόφαση, το δικαστήριο μετέτρεψε με μια κίνηση τις Ηνωμένες Πολιτείες από μια από τις πιο συντηρητικές χώρες στον κόσμο σε μια από τις πιο φιλελεύθερες στο ζήτημα της άμβλωσης. Η απόφαση αναδείχθηκε σε λυδία λίθο για την αμερικανική πολιτική, ένα θεμελιώδες σημείο διάκρισης ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά. Δύο κοινοί άξονες διέτρεχαν αυτές τις αποφάσεις. Ο ένας ήταν η κυρίαρχη πεποίθηση στους δικαστές, ιδίως κατά τη διάρκεια της θητείας του αρχιδικαστή Ερλ Γουόρεν (1953-1969), ότι το δικαστήριο όφειλε να ερμηνεύει το Σύνταγμα υπό το πρίσμα των σύγχρονων κοινωνικών αξιών. Το σκεπτικό του Γουόρεν στην υπόθεση Μπράουν παρέθετε πρόσφατα έργα ψυχολογίας και κοινωνιολογίας για να δείξει την επίδραση των διακρίσεων στους μαύρους. Επίσης υποστήριζε ότι η εκπαίδευση βρισκόταν πλέον στο επίκεντρο της δημοκρατικής ιδιότητας του πολίτη κατά τρόπο που δεν ίσχυε τον 19ο αιώνα· συνεπώς, το δικαστήριο δεν μπορούσε «να γυρίσει πίσω τον χρόνο» και να στηρίξει την απόφασή του στο ποιες ήταν και ποιες δεν ήταν οι προθέσεις του δικαστηρίου το 1896, τότε που επικύρωνε τη συνταγματικότητα των «χωριστών αλλά ισότιμων» εγκαταστάσεων. Έχοντας εξετάσει τη δημόσια εκπαίδευση «υπό το πρίσμα της πλήρους ανάπτυξής της και της σημερινής θέσης της στην αμερικανική ζωή σε όλη τη χώρα», ο Γουόρεν δήλωσε ότι το δικαστήριο δεν είχε καμία αμφιβολία πως «οι χωριστές εκπαιδευτικές εγκαταστάσεις είναι εγγενώς άνισες». Ο δεύτερος άξονας που διέτρεχε τις περισσότερες από αυτές τις αποφάσεις ήταν η ευρεία ερμηνεία της 14ης Τροποποίησης. Το 1868 που επικυρώθηκε, ο σκοπός της ήταν να εδραιώσει τα πολιτικά δικαιώματα των χειραφετημένων σκλάβων, διασφαλίζοντας ότι δεν θα μπορούσαν να ανατραπούν από ένα μελλοντικό Κογκρέσο μετά την επανένταξη της παλιάς Συνομοσπονδίας στην Ένωση. Όμως, το πρώτο άρθρο της Τροποποίησης περιλάμβανε μια ευρεία επιβεβαίωση ότι καμία πολιτεία δεν πρέπει να «στερεί από οποιοδήποτε άτομο τη ζωή, την ελευθερία ή την περιουσία χωρίς τη νόμιμη διαδικασία· ούτε να αρνείται σε οποιοδήποτε άτομο εντός της δικαιοδοσίας της την ίση έννομη προστασία». Έναν αιώνα αργότερα, τη δεκαετία του 1960, το Ανώτατο Δικαστήριο βάσισε τη νομιμοποίηση της άμβλωσης και της ομοφυλοφιλίας στη 14η Τροποποίηση, αντλώντας από τη ρήτρα της «νόμιμης διαδικασίας» ένα ασαφές «δικαίωμα στην ιδιωτικότητα». Παρομοίως, η «ίση προστασία» χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει μια σειρά από προγράμματα θετικής δράσης που στόχευαν στην προώθηση των δικαιωμάτων ομάδων που βρίσκονταν σε μειονεκτική θέση. Ωστόσο, ορισμένοι νομικοί θεωρούσαν ότι το δικαστήριο υπερέβαινε τα εσκαμμένα. Στην οργισμένη μειοψηφική γνώμη του έναντι της πλειοψηφίας υπέρ της άμβλωσης, ο δικαστής Μπάιρον Γουάιτ δήλωσε ότι δεν μπορούσε να βρει «τίποτα στο γράμμα του Συντάγματος ή στην ιστορία του που να στηρίζει την απόφαση του δικαστηρίου. Το δικαστήριο απλώς κατασκευάζει και ανακοινώνει ένα νέο συνταγματικό δικαίωμα για τις εγκύους και, έχοντας ελάχιστη αιτιολόγηση ή εξουσία για την πράξη του, επενδύει αυτό το δικαίωμα με επαρκή ουσία ώστε να υπερισχύσει των περισσότερων υφιστάμενων πολιτειακών νόμων περί άμβλωσης. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο λαός και τα νομοθετικά σώματα των πενήντα πολιτειών στερούνται συνταγματικά το δικαίωμα να σταθμίσουν τη σχετική σημασία της συνέχισης της ύπαρξης και της ανάπτυξης του εμβρύου αφενός, έναντι ενός φάσματος πιθανών επιπτώσεων στη μητέρα αφετέρου». Ο Γουάιτ καταδίκασε την απόφαση ως «μια απερίσκεπτη και υπερβολική άσκηση της εξουσίας του δικαστικού ελέγχου που παραχωρεί το Σύνταγμα σε αυτό το Δικαστήριο». Ο Γουάιτ, όπως πολλοί συντηρητικοί, υποστήριζε ότι το δικαστήριο νομοθετούσε αντί να ερμηνεύει απλώς τον νόμο – όπως ήταν ο ορθός του ρόλος. Επέμενε ότι η νομοθέτηση ήταν κανονικά αρμοδιότητα των δημοκρατικά εκλεγμένων νομοθετών στις πολιτείες και στο έθνος. Το πρόβλημα ήταν ότι σε πολλά από αυτά τα κοινωνικά ζητήματα, ιδίως όσον αφορούσε το φυλετικό και την άμβλωση, η Αμερική του ύστερου 20ού αιώνα ήταν τόσο πολωμένη που τα νομοθετικά σώματα δίσταζαν να δράσουν· ως εκ τούτου, τα δικαστήρια κάλυπταν το κενό προσαρμόζοντας τη γλώσσα του παρελθόντος σε όποιες έκριναν πως ήταν οι ανάγκες του παρόντος. Σε μια προσπάθεια να περιορίσουν αυτές τις πρακτικές, συντηρητικοί νομικοί κατά τη δεκαετία του 1980 εισηγήθηκαν τη θεωρία του «οριτζιναλισμού» (originalism) – υποστηρίζοντας ότι το δικαστήριο έπρεπε απλώς να ερμηνεύει το Σύνταγμα υπό το πρίσμα της αρχικής πρόθεσης των συντακτών του ή, πιο συχνά, της γενικά αποδεκτής σημασίας της γλώσσας του κατά τη δεκαετία του 1780. Στην πραγματικότητα, ο οριτζιναλισμός δεν είναι ιδιαίτερα πρωτότυπος, αφού αποτελεί παραλλαγή του παλαιότερου δόγματος της «αυστηρής ερμηνείας» του Συντάγματος, που χρονολογείται από τις διαμάχες του Τζέφερσον με τον Χάμιλτον. Είναι επίσης μεθοδολογικά προβληματικός, αφού τα ιδρυτικά κείμενα, ιδίως το Σύνταγμα, αποτελούσαν πολιτικούς συμβιβασμούς, όπου βασικές λέξεις-κλειδιά χρησιμοποιήθηκαν με υπολογισμένη αμφισημία παρά με φιλοσοφική ακρίβεια. Επιπλέον, οι κορυφαίοι υποστηρικτές του οριτζιναλισμού στο σύγχρονο Ανώτατο Δικαστήριο –ο Άντονιν Σκάλια και ο Κλάρενς Τόμας– δεν φαίνεται να συμπεριφέρονταν ως καθαρολόγοι όσον αφορά ζητήματα που τους συγκινούν. Το 2000, για παράδειγμα, το δικαστήριο παρενέβη για να κρίνει το αποτέλεσμα της προεδρικής αναμέτρησης ανάμεσα στον Αλ Γκορ και τον Τζορτζ Γ. Μπους. Η πλειοψηφική απόφαση 5-4 υπέρ του Μπους στηρίχτηκε ευθέως στη ρήτρα της «ίσης προστασίας» της 14ης Τροποποίησης, την κατάχρηση της οποίας οι συντηρητικοί είχαν στηλιτεύσει με σφοδρότητα κατά το παρελθόν. Επιπλέον, η πλειοψηφία (όλοι Ρεπουμπλικανοί, αν και υπήρξαν Ρεπουμπλικανοί που διαφώνησαν με πόνο ψυχής) διατύπωσε την αξιοσημείωτη επιφύλαξη ότι «το σκεπτικό μας περιορίζεται στην τρέχουσα περίσταση, καθώς το ζήτημα της ίσης προστασίας στις εκλογικές διαδικασίες γενικά παρουσιάζει πολλές πολυπλοκότητες». Ο νομικός αναλυτής Τζέφρι Τούμπιν το μεθερμήνευσε λέγοντας πως αυτό σήμαινε ότι το σκεπτικό «δεν αντανακλούσε καμία γενική νομική αρχή· απεναντίας, το Δικαστήριο ενεργούσε μόνο ώστε να βοηθήσει ένα συγκεκριμένο άτομο – τον Τζορτζ Γ. Μπους». Αυτή η σύντομη ανάλυση για το πώς ερμηνεύτηκαν οι ιδρυτικοί μύθοι τον 20ό αιώνα μάς υπενθυμίζει μια ευρύτερη αλήθεια: οι Ηνωμένες Πολιτείες, που συνήθως θεωρούνται επιτομή του μοντέρνου, είναι συχνά πολύ οπισθοδρομικές στον πολιτικό τους διάλογο. Η ιδεολογία τους αντλείται από τις δεκαετίες του 1770 και του 1780. Όμως δεν υπάρχει ένα και μοναδικό ιστορικό επίκεντρο: η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, το γραπτό Σύνταγμα και οι δέκα κομβικές Τροποποιήσεις (ο Χάρτης των Δικαιωμάτων του Πολίτη) πρόσφεραν ποικίλα –και συχνά αντικρουόμενα– σημεία αναφοράς. Για μεγάλο μέρος του 19ου αιώνα, το Σύνταγμα βρέθηκε στο προσκήνιο, καθώς Βορράς και Νότος αντιμάχονταν για τα δικαιώματα των πολιτειών και την απόσχιση. Κατά τον 20ό αιώνα, ωστόσο, η Διακήρυξη του Τζέφερσον απέκτησε νέα απήχηση στους παγκόσμιους αγώνες για την «ελευθερία» απέναντι στον «ολοκληρωτισμό» και στην επανάσταση των δικαιωμάτων στο εσωτερικό της χώρας. Στο τελευταίο τρίτο του 20ού αιώνα, ωστόσο, το Σύνταγμα και οι τροποποιήσεις του απέκτησαν για μία ακόμη φορά βαρύνουσα σημασία, αφού το Ανώτατο Δικαστήριο ερμήνευε και, για να πούμε την αλήθεια, διαμόρφωνε τη νομοθεσία σε περιπτώσεις όπου οι νομοθέτες δεν μπορούσαν να συμφωνήσουν. © David Reynolds / Engelsberg Ideas ― Μετάφραση: Νίνα Μπούρη Το παρόν δοκίμιο δημοσιεύθηκε αρχικά στο On The Idea of America – Perspectives from the Engelsberg Seminar, σε συνεργασία με το ίδρυμα Axel and Margaret Ax:son Johnson, εκδόσεις Axess, Στοκχόλμη 2009. [1] Από το μυθιστόρημα του Λιούις Κάρολ, Η Αλίκη μέσα από τον καθρέφτη (1872).

Αμερική – έθνος μυθοπλαστών

Σύνδεση